home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / oordelen

Te snel oordelen: hoe voorkom je het en wat zijn de gevolgen?

Merk je dat je soms te snel bent met jouw oordeel? Dat je heel gauw jouw mening klaar hebt over iets of iemand? Dat zegt veel over de wijze waarop je communiceert. In dit artikel leg ik uit wat het betekent, wat de gevolgen zijn en hoe je jouw oordeel leert uitstellen. Deze pagina is onderdeel van het thema communicatie en gesprekstechnieken.

Een vooroordeel is gebaseerd op aannames. Je plakt iemand een label op volgens een stereotype dat zich in je eigen hoofd bevindt. Een vooroordeel dat zich eenmaal in je hoofd genesteld heeft, zoekt altijd naar bevestiging en wordt op die manier sterker. Als je je bewust bent van dit mechanisme, kun je leren jouw vooroordeel los te laten en open te staan voor het unieke van de ander.

Wat is veroordelen?

Veroordelen houdt meer in dan alleen ergens een mening over hebben. Je wijst niet alleen bepaald gedrag af, maar trekt vaak ook een conclusie over de persoon zelf. Je plakt iemand als het ware een negatief label op: niet goed, niet deugdelijk of niet passend bij jouw normen. Daarmee wordt de ander niet alleen beoordeeld op wat hij heeft gedaan, maar ook afgekeurd om wie hij volgens jou is. Stel dat een medewerker een belangrijke deadline mist. Je kunt zeggen: “Je hebt deze afspraak niet nagekomen en dat heeft gevolgen voor het team.” Dan benoem je concreet gedrag en het effect daarvan. Maar wanneer je zegt: “Jij bent gewoon onbetrouwbaar en je neemt je werk nooit serieus”, veroordeel je de persoon. Eén gebeurtenis wordt dan gebruikt om een vaststaand oordeel te vormen over wie iemand is.

Een veroordeling leidt vaak tot een vorm van straf, bewust of onbewust. Die straf hoeft niet altijd officieel of zichtbaar te zijn. Iemand kan worden genegeerd, buitengesloten, overruled, uitgescholden, afgewezen, verstoten, gepest of ontslagen. Soms gebeurt het subtieler. De ander krijgt minder vertrouwen, wordt niet meer serieus genomen of krijgt nauwelijks nog de kans om zijn kant van het verhaal te vertellen. Het gevaar van veroordelen is dat het oordeel snel vast komt te staan. Er blijft weinig ruimte over voor context, nuance, herstel of verandering. De persoon wordt teruggebracht tot één fout, één gedraging of één beeld. Daarmee verdwijnt de gelijkwaardigheid uit het contact. Je kijkt niet meer open naar de ander, maar vooral door de bril van jouw eigen afkeuring.

Hoe herken je dat je te snel oordeelt?

Te snel oordelen heeft alles van een veroordeling in zich. Wat zijn de kenmerken van te snel zijn met jouw oordeel? Ik noem er een paar:

• Je geeft jouw mening op basis van jouw eigen perceptie, terwijl je het halve verhaal kent.
• Je bent wel heel voorbarig met jouw conclusies.
• Je gaat in jouw conclusie af op tal van aannames die nergens op gebaseerd zijn.
• Je hebt snel de neiging anderen te labelen.
• Je baseert jouw mening en zienswijze op de wandelgang of krantenkop.
• Je beoordeelt de ander op basis van jouw zienswijze, normen en ervaring.

Welke rol speelt beeldvorming bij oordelen?

Natuurlijk heeft oordelen en veroordelen altijd met beeldvorming over anderen te maken. Het is doordrenkt van onjuiste beeldvorming en eigen perceptie. Het is een sticker die je op iemand plakt zonder onderzocht te hebben of het klopt. Bijvoorbeeld:

• ‘Ja, hij is ook bijzonder gemakzuchtig, maar ja, zijn vader was net zo.’.
• ‘Hij heeft typisch autistische trekken.’.
• ‘Met die mensen valt niet te praten.’.
• ‘Dat is wel een heel zweverig figuur.’.
• ‘Dat is een narcist.’.
• ‘Die is niet vooruit te branden.’.
• ‘Iemand met een beperkt IQ.’.
• ‘O, die is wel heel behoudend.’.
• ‘Tja, dat is ook een aparte.’.

Een beeld over andere mensen zegt altijd iets over jezelf. Jouw eigen normen en waarden neem je mee in jouw beeld over anderen. Voor je het weet, ga je de ander de maat nemen of de ander vertellen hoe hij volgens jou zou moeten denken en handelen.

Wat bedoelen we met iemand labelen?

Iemand labelen is niet zo moeilijk. Het is een soort kleefbriefje dat op iemand wordt geplakt met een bepaalde opmerking erop. Bijvoorbeeld: ‘Die persoon heeft autistische trekken.’ Het kenmerk van labelen is dat zo’n aanduiding niet klopt of allerminst is onderzocht. Maar het wordt zo terloops wel even in de wandelgangen genoemd. Wil je beter leren luisteren naar een ander alvorens met jouw mening naar voren te komen? Is jouw leerdoel voorzichtiger te zijn met conclusies?

Wat betekent iemand framen en tot karikatuur maken?

Een vorm van labelen is een karikatuur van iemand maken. Vaak wordt daarmee bedoeld dat er een spotprent van iemand gemaakt wordt. Dat is niet wat ik bedoel. Liever duid ik op het uitvergroten van een eigenschap of karaktertrek, waardoor er een scheef beeld ontstaat van de persoon in kwestie. Wanneer zulke typeringen worden herhaald en in een groter verhaal worden geplaatst, ontstaat een frame. Je laat vooral zien wat bij dat verhaal past en andere kanten verdwijnen uit beeld. Lees daarover meer in het artikel over iemand framen en tot karikatuur maken. Voorbeelden:

• ‘Dat is een heel dominant figuur.’.
• ‘Die is erg principieel.’.
• ‘Daar kun je niet op aan, want die is onbetrouwbaar.’.
• ‘Die is nog roomser dan de paus.’.

Wat is perceptie?

Perceptie en waarneming gaan over hoe je de zaken zelf ervaart, hebt ervaren of hoe je tegen bepaalde situaties aankijkt. Het is jouw beleving, inzicht, waarneming en voorstelling van zaken. Dat kan ruis op de lijn geven, doordat je vanuit jouw eigen perceptie naar de ander luistert. Je hoort niet meer wat de ander zegt. Je geeft er meteen kleur en smaak aan. Oordelen is vooral ook jouw perceptie op de ander plakken.

Welke rol spelen aannames bij oordelen?

Ondertussen weet je vaak nog niets. Je weet niet of die ander het gedaan heeft zoals het jou ter ore kwam. Je weet niet waarom die ander het gedaan heeft. Maar je hebt in jouw hoofd aangenomen dat het zo is zoals je denkt dat het is. Aannemers nemen aan. Jij moet niet aannemen, maar onderzoeken. Anders kun je überhaupt niet tot een zorgvuldige beoordeling komen. Lees ook hoe je aannames kunt herkennen en controleren.

Wat betekent OMA thuislaten?

Je merkt dat je vaak te snel bent met jouw oordeel. Je ziet iets, je hoort iets, je neemt iets waar en je springt er meteen bovenop. De conclusies die je trekt, zijn nog sneller dan de waarneming. Het zal wel zus of zo zijn. Ze doen dit omdat ze... Of ik denk dat het komt door... Maar je weet niets. Nog helemaal niets. Mijn advies is: laat OMA thuis. OMA staat voor oordelen, mening geven en aannames. OMA brengt de eigen denkbeelden over en probeert de ander te overtuigen van de eigen normen en waarden.

Wat betekent NIVEA toepassen?

Veel mensen vullen het voor een ander in. Ze denken als het ware voor een ander en nemen hun eigen verklaring als waarheid aan. Het gevolg is dat de ander zich moet verdedigen tegen iets wat hij misschien nooit zo heeft bedoeld. Een goed advies is daarom: pas NIVEA toe. Dat betekent: niet invullen voor een ander. Probeer los te laten wat je denkt en te horen wat de ander werkelijk bedoelt.

Wanneer ga je iemand de les lezen?

Wanneer jouw oordeel voor jou de enige juiste waarheid is geworden, ga je de ander al snel corrigeren, toespreken of vertellen hoe het beter moet. Dan verandert beoordelen in iemand de les lezen. Je praat niet meer met de ander, maar tegen de ander. Er blijft weinig ruimte over voor diens eigen zienswijze, ervaring of uitleg.

Wanneer is sprake van psychologiseren?

Psychologiseren gebeurt wanneer je zonder voldoende kennis of onderzoek psychologische verklaringen, eigenschappen of stoornissen aan iemand toeschrijft. Je zegt bijvoorbeeld dat iemand narcistisch, autistisch, labiel of psychisch instabiel is, terwijl je helemaal niet bevoegd bent om dat vast te stellen. Dat is geen zorgvuldige beoordeling. Het is onprofessioneel psychologiseren en kan iemand ernstig beschadigen.

Wat zijn de gevolgen van te snel oordelen?

Jouw mening, oordeel of advies geven vanuit eigen perceptie kan verstrekkende gevolgen hebben.

Jouw interpretatie wordt de werkelijkheid

Je bent niet meer bezig met de werkelijkheid, maar maakt jouw eigen interpretatie van de werkelijkheid leidend. Je maakt geen verschil meer tussen feiten en jouw eigen mening en daardoor mis je ten enenmale de essentie waar het over gaat.

De relatie raakt beschadigd

Wanneer je oordeelt, schaad je de relatie met de ander. De ander kan zich alleen maar defensief opstellen om aan te tonen dat het niet waar is wat je denkt of dat het anders is dan je aangenomen hebt.

Jouw oordeel wordt steeds sterker

Wanneer je vanuit een vast oordeel kijkt, zie je vooral wat jouw oordeel bevestigt. Informatie die niet bij jouw beeld past, laat je gemakkelijker buiten beschouwing.

De ander krijgt minder ruimte

De ander wordt niet meer benaderd als een mens met een eigen verhaal, maar als iemand over wie jij de conclusie al hebt getrokken. Daarmee verdwijnen gelijkwaardigheid en nieuwsgierigheid uit het gesprek.

Hoe voorkom je dat je te snel oordeelt?

Minder snel oordelen betekent niet dat je nooit meer iets mag vinden. Het betekent dat je jouw conclusie uitstelt totdat je voldoende weet en bereid blijft om jouw oordeel te herzien.

• Neem eerst waar wat er werkelijk gebeurt.
• Scheid feiten van jouw interpretatie.
• Vraag na of jouw aanname klopt.
• Stel open vragen en luister naar het antwoord.
• Onderzoek ook informatie die jouw eerste beeld tegenspreekt.
• Wees bereid jouw oordeel te herzien.

Je hoeft jouw ervaring, normen en intuïtie niet uit te schakelen. Maar behandel jouw eerste conclusie als een voorlopig beeld, niet als een onwrikbare waarheid.

Hoe beoordeel je als leidinggevende zo objectief mogelijk?

Op de werkvloer is het voorkomen van etiketjes en labeltjes een belangrijk onderwerp voor leidinggevenden. Wanneer je jouw medewerkers objectief beoordeelt, doe je er niet aan mee:

• Je hangt niet de psycholoog uit wanneer je het niet bent.
• Je trekt geen conclusies over motieven die je niet hebt onderzocht.
• Je beoordeelt hoe de medewerker zijn of haar taken uitvoert en speelt het niet op de man of vrouw.

Leidinggevenden moeten beoordelen. Schoolmeesters ook. Maar dat gebeurt op basis van criteria die zo objectief mogelijk zijn vastgesteld. Als ze het goed doen, laten ze zich niet leiden door persoonlijke voorkeur of afkeur.

Veelgestelde vragen over te snel oordelen

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over oordelen, aannames en vooroordelen.

Is oordelen altijd verkeerd?

Nee. Oordelen helpt je om mensen, situaties en risico’s in te schatten. Het wordt een probleem wanneer je te weinig feiten hebt, jouw conclusie niet meer onderzoekt en niet bereid bent om die te herzien.

Waarom oordelen mensen zo snel?

Mensen willen snel begrijpen wat er gebeurt. Ervaringen, verwachtingen, normen en eerdere teleurstellingen vullen ontbrekende informatie automatisch aan. Daardoor voelt een eerste indruk al snel als een feit.

Wat is het verschil tussen waarnemen en oordelen?

Waarnemen betekent dat je beschrijft wat je feitelijk ziet of hoort. Oordelen betekent dat je daar een kwalificatie, verklaring of conclusie aan toevoegt.

Hoe kun je jouw oordeel uitstellen?

Neem een pauze, benoem de feiten, onderzoek jouw aannames en stel open vragen. Luister naar het antwoord voordat je een definitieve conclusie trekt.

Wat levert minder snel oordelen op?

Je krijgt meer informatie, beter contact en meer wederzijds begrip. De ander voelt zich serieuzer genomen en jij verkleint de kans op verkeerde conclusies en onnodige conflicten.