home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / oordelen / vooroordelen vooringenomenheid

Vooroordelen en vooringenomenheid

Vooringenomenheid en vooroordelen belemmeren de communicatie tussen jou en anderen. Maar wat is vooringenomenheid precies? En wat is een vooroordeel? Dit artikel is geschreven in de serie over oordelen en vooroordelen.

Wat is een vooroordeel?

Een vooroordeel bevindt zich in dezelfde categorie als vooringenomenheid. Het is een mening, zienswijze of perceptie die niet op feiten of waarneming is gebaseerd. Het is een vorm van beeldvorming die vol aannames zit en waarbij gebrek aan kennis van feiten een grote rol speelt. Het is dus een ongegronde opvatting, ingegeven door vooropgezette verwachtingen en voorbarigheid en gekleurd met tal van aannames. Je kunt verschil maken tussen impliciete vooroordelen en expliciete vooroordelen. Expliciete vooroordelen zijn vooroordelen waar we ons bewust van zijn. Impliciete vooroordelen zijn vooroordelen waar we ons niet bewust van zijn. Een vooroordeel is de basis voor een karikatuur die je van iemand maakt. Of het is de productiehal voor labeltjes.

Wat is het verschil tussen vooringenomenheid en een vooroordeel?

Vooringenomenheid is de gekleurde houding waarmee je naar iemand of iets kijkt. Een vooroordeel is de concrete, ongegronde conclusie die daaruit voortkomt. Je staat bijvoorbeeld al wantrouwend tegenover een bepaalde groep. Dat is vooringenomenheid. Vervolgens concludeer je dat iemand uit die groep wel onbetrouwbaar zal zijn. Dat is een vooroordeel. In de praktijk lopen beide begrippen door elkaar. In beide gevallen bekijk je de ander niet meer onbevangen. Je ziet wat je verwacht te zien en zoekt vaak vooral bevestiging voor het beeld dat je al had.

Hoe ontstaan vooroordelen en vooringenomenheid?

Vooroordelen ontstaan door perceptie, eerdere ervaringen, opvoeding, groepsdenken en gebrek aan feitelijke kennis. Je vult ontbrekende informatie zelf in en behandelt die invulling vervolgens alsof het een feit is. Zo worden aannames over anderen al snel een vaststaand beeld. Ook de omgeving speelt een rol. Wanneer een oordeel binnen een gezin, team of bevolkingsgroep vaak genoeg wordt herhaald, kan het vertrouwd en vanzelfsprekend gaan klinken. Dat maakt het nog niet waar.

Waarover kun je vooringenomen zijn?

Wanneer speelt vooringenomenheid een rol? Wanneer speelt een vooroordeel een rol? Je kunt vooringenomen zijn over jezelf, het leven, de wereld, bepaalde bevolkingsgroepen, beroepen, opleidingsniveaus, regio’s en persoonlijkheidskenmerken.

Wat zijn voorbeelden van vooroordelen?

Ik noem een aantal voorbeelden van vooroordelen.

• Limburgers zijn vaak erg op zichzelf: daar kom je haast niet tussen.
• Noordelingen zijn erg stug.
• In de Randstad zijn mensen verbaal veel sterker dan in de rest van Nederland.
• Mensen die dialect spreken zijn per definitie minder intelligent.
• Staphorsters zijn heel behoudend en conservatief.
• Zigeuners stelen.
• Accountants zijn saai.
• Op kantoor werken is eentonig.
• Schoonmakers zijn laaggeschoold.
• Ondernemers werken altijd.
• Ambtenaren zijn lui en bureaucratisch ingesteld.
• De overheid is een sociale werkplaats voor hoogopgeleiden.
• Zwervers zijn door eigen toedoen in de problemen gekomen, maar meestal willen ze ook niet anders.

Kunnen vooroordelen ook positief zijn?

Mensen denken vaak dat vooringenomen standpunten negatief zijn. Dat hoeft niet. Je kunt ook een positief vooroordeel hebben over iemand dat nergens op gebaseerd is. Bijvoorbeeld:

• Waar gerookt wordt, is het altijd gezellig.
• Mensen in de Randstad zijn vaak meer ontwikkeld dan mensen op het platteland.
• Mensen op het platteland zijn per definitie gemoedelijker dan mensen in de stad.
• Hoogbegaafden kunnen in principe elke studie aan.

Ook een positief vooroordeel kan schadelijk zijn. Je schrijft iemand dan eigenschappen of mogelijkheden toe zonder te onderzoeken of die werkelijk bij deze persoon passen.

Hoe ontstaan stereotypen en karikaturen?

Stereotypen en karikaturen zijn voortvloeisels van vooroordelen en aannames die niet of ten dele kloppen. Het heeft te maken met beeldvorming die ontstaan is. Zoals Alice pas tegen me zei: ‘Ze hebben op mijn werk het beeld dat ik introvert ben en volgens het management kan een introvert persoon geen leiding geven.’ Ook daar zie ik vaak de vooroordelen ontstaan:

• Introverte mensen zijn saai.
• Extraverte mensen praten maar zo wat raak soms, je kunt er niet heel erg op aan.
• Wanneer je leiding geeft, moet je extravert en welbespraakt zijn.

Een stereotype maakt van een groep een vaststaand beeld. Een karikatuur vergroot bepaalde kenmerken uit totdat er van de werkelijke persoon weinig overblijft.

Wat doen vooroordelen met communicatie op de werkvloer?

Vooroordelen op de werkvloer kunnen een grote rol spelen bij onderlinge relaties tussen collega’s en tussen leidinggevenden en medewerkers. Dit belemmert de open communicatie en de bereidheid om naar elkaar te luisteren. Het bevordert ook onveiligheid en wantrouwen. Een voorbeeld is wij-zijdenken. Ik noem het ook wel hullie en zullie. Hullie van Verkoop nemen het zo gemakkelijk op. Of zullie van Productie zijn altijd zo stipt. Zodra zulke beelden vaststaan, luister je niet meer naar wat iemand werkelijk zegt. Je hoort vooral wat in jouw bestaande beeld past.

Hoe beïnvloedt vooringenomenheid beoordelingen door leidinggevenden?

Vooringenomenheid kan een rol spelen bij beoordelingsgesprekken of functioneringsgesprekken. Wanneer de leidinggevende de eigen beelden onvoldoende toetst, kan er sprake zijn van het halo- of horenseffect. Daardoor worden medewerkers onterecht positief of negatief beoordeeld. Beide zijn funest voor goed functioneren. Een positief kenmerk kan ervoor zorgen dat andere eigenschappen ook te positief worden beoordeeld. Andersom kan één fout, irritatie of negatief kenmerk het totale oordeel over een medewerker kleuren.

Welke rol spelen vooroordelen bij conflicten?

Ook bij conflicten kunnen vooringenomen standpunten een grote nadelige rol spelen. In feite sta je niet meer open voor de werkelijke situatie. Je sluit je af en bekijkt de situatie met jouw eigen gekleurde bril. Dat beïnvloedt de communicatie tijdens het conflict nadelig. Je schrijft de ander bijvoorbeeld kwade bedoelingen toe zonder te onderzoeken wat er werkelijk speelt. Alles wat de ander daarna zegt, wordt vanuit die aanname uitgelegd. Daardoor wordt het moeilijker om feiten, interpretaties en emoties van elkaar te onderscheiden.

Wat kun je doen tegen vooringenomenheid en vooroordelen?

Bewustwording en inzicht zijn de belangrijkste elementen bij vooringenomenheid. Ieder mens heeft er namelijk op zijn tijd last van. Ben jij je ervan bewust, dan ben je al een paar stappen verder. Stel jezelf de volgende vragen:

• Welke feiten heb ik werkelijk?
• Wat heb ik zelf ingevuld?
• Heb ik mijn beeld bij de ander getoetst?
• Welke eerdere ervaring kleurt mijn oordeel?
• Zoek ik naar feiten of vooral naar bevestiging?

Het gaat er niet om dat je nooit meer een eerste indruk, mening of oordeel hebt. Het gaat erom dat je beseft dat jouw eerste beeld niet automatisch de waarheid is. Door vragen te stellen, feiten te onderzoeken en werkelijk naar de ander te luisteren, voorkom je dat vooringenomenheid de communicatie gaat bepalen.

Veelgestelde vragen over vooroordelen en vooringenomenheid

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over vooroordelen en vooringenomenheid.

Heeft ieder mens vooroordelen?

Ja. Ieder mens vormt snel beelden en conclusies op basis van beperkte informatie. Het probleem zit niet alleen in het hebben van een eerste oordeel, maar vooral in het niet onderzoeken en bijstellen daarvan.

Wat is het verschil tussen een aanname en een vooroordeel?

Een aanname is iets wat je veronderstelt zonder dat je zeker weet of het klopt. Een vooroordeel is een ongegrond oordeel over iemand of een groep. Aannames kunnen de basis vormen voor vooroordelen.

Zijn positieve vooroordelen ook schadelijk?

Ja. Ook positieve vooroordelen schrijven iemand eigenschappen of mogelijkheden toe zonder naar de persoon zelf te kijken. Daardoor kunnen onrealistische verwachtingen en teleurstellingen ontstaan.

Hoe herken je impliciete vooroordelen?

Impliciete vooroordelen herken je vaak aan automatische reacties, vaste verwachtingen en snelle conclusies. Door jezelf af te vragen waarop jouw oordeel werkelijk gebaseerd is, worden deze patronen zichtbaarder.

Hoe voorkom je vooringenomenheid bij beoordelingen?

Werk met concrete en waarneembare feiten, toets jouw beeld bij de medewerker en vraag ook andere perspectieven. Beoordeel afzonderlijke gedragingen en voorkom dat één positief of negatief kenmerk het totale oordeel bepaalt.