home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / oordelen / stigmatiseren

Wat is stigmatisering? Betekenis, voorbeelden en hoe je ermee omgaat

Stigmatiseren is ook een vorm van communicatie. Weliswaar een heftige vorm. En ik vind het soms zelfs een wrede vorm. Stigmatisering heeft geen woorden nodig. Het zit vaak in de toon, in gedrag, in uitsluiting of ontlopen. Maar het effect kan groot zijn: schaamte, eenzaamheid, verlies van zelfvertrouwen en terugtrekking uit het sociale leven. Dit artikel is geschreven in de serie over oordelen en veroordelen. In dit artikel ga ik in op vragen als:

• Wat is stigmatiseren precies?
• Waar komt het woord stigma vandaan?

Wat is het verband tussen stigma en vooroordeel?

Een stigma ontstaat vaak uit een vooroordeel of vooringenomenheid. Een vooroordeel is een oordeel dat je vormt zonder iemand echt te kennen, meestal op basis van een kenmerk zoals uiterlijk, afkomst, psychische gezondheid, spraak of accent.

Dat vooroordeel kan uitgroeien tot een stigma wanneer het negatieve beeld zich vastzet en bepaalt hoe iemand wordt gezien en behandeld. Een stigma is dus niet alleen het vooroordeel zelf. Het is het bredere sociale proces van labelen, stereotyperen, statusverlies en uitsluiting dat daaruit kan ontstaan. Ik duid het met een voorbeeld. Iemand hoort dat een collega een depressie heeft gehad. Het vooroordeel is: ‘Die zal wel instabiel zijn of niet tegen stress kunnen.’ Daardoor wordt die collega niet gevraagd voor uitdagende taken of nieuwe projecten. Zo ontstaat het stigma: de persoon wordt voortaan gezien als kwetsbaar of onbetrouwbaar, ongeacht hoe hij of zij functioneert.

Waar komt stigmatisering voor?

Stigmatisering komt overal voor. Maar ik pak wat voorbeelden waarbij het een grote rol kan spelen. Het komt voor bij mensen met psychische klachten, bij mensen met een beperking, bij ouderen, jongeren, mensen met een migratieachtergrond, verslavingsproblemen of mensen die langdurig ziek zijn. Maar ook op het werk of binnen families kan het sluimeren. Het kan subtiel zijn, maar de impact is diepgaand. Ik noem wat voorbeelden:

• Een werknemer met een burn-out keert terug op de werkvloer. Collega’s maken grapjes over ‘mensen die het niet aankunnen’.
• Iemand die in therapie is geweest, merkt dat vrienden afstand nemen of gesprekken vermijden.
• Een mevrouw met een reformatorische achtergrond kreeg corona en meteen werd gezegd: ‘Jij bent natuurlijk niet gevaccineerd!’.
• Andersom kan ook: een goede bekende van mij overleed en toen dat bekendgemaakt werd op LinkedIn reageerde iemand: ‘Hij is zeker gevaccineerd?’.

Is stigmatiseren hetzelfde als pesten?

Stigmatisering lijkt op pesten, maar het is niet precies hetzelfde. Bij pesten gaat het meestal om herhaald en gericht gedrag binnen een situatie waarin sprake is van machtsongelijkheid. Stigmatisering gaat vooral om het negatieve beeld waarin iemand wordt vastgezet. Stigmatisering kan subtiel, onbewust en indirect plaatsvinden. Maar het kan ook heel bewust en actief gebeuren door iemand buiten te sluiten, belachelijk te maken, kansen te onthouden of publiekelijk te labelen. Beide kunnen veel pijn doen en leiden tot schaamte, verlies van veiligheid en uitsluiting. Een vrouw met een onvervulde kinderwens vertelde hoe ze soms te maken krijgt met subtiele stigmatisering, juist op een zeer kwetsbaar punt in haar leven. Wil je wat voorbeelden?

• Je hebt tenminste je vrijheid nog.
• Misschien is het gewoon niet voor jou weggelegd.
• Je kunt je altijd nog richten op carrière.
• Je weet niet wat je mist, dus waarom treur je er zo om?
• Ben je daar nou nog steeds mee bezig?
• Je mag je gelukkig prijzen dat je de zorgen ook niet hebt van een gezin.

Of iemand anders die alleen door het leven gaat en wel een partnerwens heeft. Stigmatiserende voorbeelden zijn:

• Er is vast iets mis met je, anders was je nu wel getrouwd.
• Als je ouder wordt zonder partner, zal er wel een reden zijn dat niemand je wil.

Bestaan er positief klinkende stigma’s?

Soms lijkt een stigma positief, maar het is het niet. Een positief klinkend stigma zet iemand namelijk ook vast in een beeld en ontkent wat die persoon werkelijk nodig heeft of ervaart. Ik denk aan Klaas. Hij is hoogbegaafd. Een positief klinkend stigma is bijvoorbeeld: ‘Jij bent hoogbegaafd, dus jij kunt dit zonder hulp.’ Dat klinkt als een compliment, maar het kan ervoor zorgen dat zijn werkelijke behoeften en beperkingen niet serieus worden genomen. Weet je wat men verder tegen Klaas zegt op zijn werk?

• Jij redt je wel, jij bent slim genoeg.
• Hoogbegaafd? Dus jij denkt zeker dat je beter bent dan de rest.
• Jij hoeft niet te klagen, jij hebt toch alles mee.
• Jij denkt altijd alles beter te weten.
• Jij maakt alles moeilijker dan het is.
• Je kunt toch alles, waarom doe je het dan niet gewoon?
• Je bent echt een nerd, hè?
• Jij hebt geen behoefte aan sociaal contact zeker?
• Volgens mij heb je liever een rekenmachine dan een partner.

Is stigmatiseren hetzelfde als discrimineren?

Nee, stigmatiseren is wat anders dan discrimineren. Maar de vraag is helder, want vaak ligt het dicht bij elkaar. Stigmatiseren betekent dat iemand op basis van een werkelijk of vermeend kenmerk negatief wordt gelabeld, gestereotypeerd of sociaal wordt vastgezet. Dat kan gaan om psychische klachten, afkomst, spraak, uiterlijk, opleiding of levensstijl. Discrimineren betekent dat iemand daadwerkelijk ongelijk wordt behandeld op basis van zo’n kenmerk. Discriminatie kan dus voortkomen uit een stigma, maar stigmatisering is breder dan alleen het vooroordeel dat eraan voorafgaat.

Wanneer wordt een opmerking stigmatiserend?

Deze week sprak ik met een medewerker van een organisatie. Tegen hem is een klacht ingediend, onder andere omdat hij stigmatiserende opmerkingen maakte tegen collega’s. Soms lijken ze zelfs positief, terwijl ze toch veel pijn kunnen doen. Ik noem wat voorbeelden:

• Je bent echt afgevallen, dat staat je goed, terwijl de persoon ziek is en daardoor is afgevallen.
• Wat zie je er jong uit voor je leeftijd. Dat lijkt heel aardig, maar het veronderstelt dat ouder worden minder gewenst is.
• Dat shirt staat je veel beter dan die wijde kleding die je normaal draagt. Dat houdt in dat die andere kleding niet zo goed is.

Niet iedere tactloze of pijnlijke opmerking is automatisch stigmatisering. Een opmerking wordt vooral stigmatiserend wanneer iemand ermee wordt gereduceerd tot een vaststaand, negatief beeld of tot een kenmerk dat voortaan bepaalt hoe anderen naar hem of haar kijken.

Is stigmatiseren hetzelfde als labelen?

In een aantal gevallen wordt met iemand labelen hetzelfde bedoeld als stigmatiseren. Je kunt iemand labelen als introvert of extravert. Of je labelt iemand als autistisch of ADHD’er. Een label hoeft niet altijd negatief te zijn. Stigmatiseren en labelen gaan samenvallen wanneer het label negatief wordt ingevuld, veralgemeend of gebruikt wordt om iemand te beperken, klein te maken of buiten te sluiten.

Wie lopen het meeste risico om gestigmatiseerd te worden?

Stigmatisering kan iedereen treffen, maar komt vaker voor wanneer je anders bent dan het gemiddelde of wanneer je afwijkt van de norm. Je kunt gestigmatiseerd worden wanneer je anders bent in gedrag, uiterlijk, geloof of levensstijl. Hoe meer onbegrip er is, hoe groter de kans op vooroordelen. Dat geldt ook wanneer je psychische klachten hebt, moet leven met een beperking of een andere seksuele oriëntatie hebt dan wat men gewend is.

Waarom stigmatiseren mensen?

Mensen stigmatiseren om grip te krijgen op wat onbekend, ingewikkeld of bedreigend voelt. Door iemand in een hokje te plaatsen, lijkt de wereld overzichtelijker. Soms gebeurt het uit ongemak, angst, onwetendheid of door het overnemen van heersende beelden binnen de familie, de omgeving, de media of de cultuur. Het beeld wordt dan zo vaak herhaald dat het vanzelfsprekend gaat klinken, ook wanneer het niet klopt.

Wat is zelfstigmatisering?

Zelfstigmatisering ontstaat wanneer je de negatieve oordelen van anderen over jouw situatie of achtergrond zelf gaat geloven. Je neemt het stigma als het ware over. Je brandmerkt jezelf en je gaat jezelf zien als iemand die zwak, lastig, overbodig of minder waard is.

Dit gebeurt vaak onbewust en kan diepe impact hebben op je zelfbeeld en motivatie. Zelfstigma ondermijnt je zelfvertrouwen en maakt dat je je terugtrekt of geen hulp meer durft te vragen. Het kan leiden tot schaamte, eenzaamheid en zelfs depressie.

Ook houdt het bestaande stigma’s in stand. Als mensen zichzelf kleiner maken, bevestigt dat onbedoeld het vooroordeel van de buitenwereld. Zelfstigma is dus niet alleen pijnlijk, maar ook verlammend. Met negatieve zelfpraat houd je het stigma ook nog in stand.

Wat helpt om zelfstigma te doorbreken?

De eerste stap is bewustwording: herkennen dat je negatieve gedachten over jezelf misschien niet van jou zijn, maar overgenomen zijn uit hoe anderen jou benaderd hebben.

Daarna helpt het om die overtuigingen actief te bevragen. Klopt het wel wat ik over mezelf denk? Is dit echt waar, of is het een ingeprente boodschap? Zelfstigma is hardnekkig, maar niet onveranderlijk. Door andere stemmen toe te laten, komt er ruimte voor een nieuw, eerlijker verhaal over jezelf.

Wat kun je doen als iemand jou stigmatiseert?

Weerbaar worden tegen stigma’s begint bij het herkennen van het mechanisme. Het is een soort van bewustwording. Soms helpt het al om te zien: dit gaat niet over mij, maar over het beeld dat de ander van mij heeft. Als je je veilig genoeg voelt, kun je het benoemen: ‘Wat je nu zegt, raakt me. Mag ik uitleggen waarom?’ Soms helpt het om een vraag terug te stellen, zoals: ‘Wat bedoel je daar precies mee?’ Daarmee maak je de ander bewust van wat hij of zij zegt, zonder direct te beschuldigen. Ook heel belangrijk: zoek mensen op die jou niet veroordelen. En weet: je bent niet het etiket dat je krijgt.

Veelgestelde vragen over stigmatisering

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over stigmatisering en zelfstigma.

Hoe herken ik dat ik zelf stigmatiseer?

Stigmatiseren begint vaak onbewust. Je kunt het herkennen door kritisch te kijken naar je eigen gedachten en woorden. Vraag jezelf af of je etiketten of aannames gebruikt over iemand zonder hem of haar echt te kennen. Het gaat erom dat je iemand reduceert tot één kenmerk en daarmee zijn of haar hele persoon tekortdoet.

Wat zijn de gevolgen van stigmatisering?

De gevolgen kunnen groot zijn. Mensen die gestigmatiseerd worden, voelen zich vaak onzeker, minderwaardig of buitengesloten. Het kan leiden tot schaamte, terugtrekking uit sociale contacten en psychische klachten zoals angst of depressie. Ook op het werk kan het leiden tot minder kansen, uitsluiting en het gevoel niet serieus genomen te worden.

Wat kan ik doen als ik gestigmatiseerd word?

Herken eerst dat de opmerking of houding van de ander niet over jouw waarde gaat, maar over het beeld dat iemand van jou heeft. Als je je veilig voelt, kun je het benoemen of vragen wat de ander precies bedoelt. Daarnaast is steun zoeken belangrijk. Mensen die jou accepteren zoals je bent, helpen je om dat negatieve beeld niet over te nemen.

Hoe kan ik sterker worden tegen negatieve oordelen?

Dat begint bij zelfkennis en zelfvertrouwen: weten wie je bent, wat je kunt en wat je waard bent. Onderzoek welke uitspraken van anderen je bent gaan geloven en vraag jezelf af of die werkelijk kloppen. Het helpt ook om grenzen te stellen en contact te zoeken met mensen die jou niet reduceren tot een label.

Wat is het verschil tussen stigma en zelfstigma?

Een stigma is het negatieve beeld dat anderen aan iemand of een groep verbinden. Zelfstigma ontstaat wanneer je dat negatieve beeld zelf gaat geloven en op jezelf toepast. Daardoor kun je jezelf kleiner maken, kansen vermijden of geen hulp meer durven vragen.