home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / hoofd hart handen / emotionele eenzaamheid

Emotionele eenzaamheid: vervreemd raken van jezelf

Emotionele eenzaamheid is een gevoel, ervaring of beleving waar veel mensen mee rondlopen zonder dat ze er woorden voor hebben. Ik merk in mijn praktijk hoe vaak mensen zeggen: ‘Ik heb mensen om me heen, maar toch voel ik me alleen.’ Wanneer jouw gevoelens lange tijd geen weerklank krijgen, kun je niet alleen vervreemd raken van anderen, maar ook van jezelf. Dit artikel schreef ik in de serie over zelfvervreemding. Specifiek behandel ik wat emotionele eenzaamheid is, hoe gebrek aan resonantie jou van jouw eigen binnenwereld kan verwijderen en wat nodig is om opnieuw verbinding te ervaren.

Wat is het verschil tussen alleen zijn en eenzaam zijn?

Ik ontleed graag het woord eenzaam om diep tot de kern door te dringen. Het woord bestaat uit ‘een’ en ‘zaam’. Zaam is een oud achtervoegsel dat ook voorkomt in woorden als werkzaam en zorgzaam. Zaam duidt op: geneigd tot, in staat tot of gekenmerkt door. Eenzaam betekent dus: geneigd tot één. Je verkeert in de toestand van één. Alleen zijn is nog wat anders. Dat beschrijft een feitelijke situatie: je bent zonder anderen. Je kunt alleen zijn zonder eenzaam te zijn. En je kunt je eenzaam voelen in gezelschap. Eenzaamheid beschrijft een innerlijke toestand. Er is gebrek aan verbinding, gebrek aan weerklank en gebrek aan gedeelde beleving.

Wat betekent het om jouw gevoelens alleen te dragen?

Eenzaam zijn is dat jij het alleen moet doen met wat er in jou leeft. Dat jouw gevoelens geen plek vinden waar ze samen gedragen worden. Je moet ze houden, dragen en verwerken zonder dat er iemand naast je staat die werkelijk mee kan voelen. Niet omdat je ze niet wilt delen. Niet omdat je ze niet durft te benoemen. Maar omdat ze geen weerklank krijgen bij de ander. Ze resoneren niet. Wanneer dat langere tijd gebeurt, ga je misschien denken dat jouw gevoel te veel is, lastig is of niet de moeite waard is. Je leert om het zelf te dragen, zelf te verklaren en zelf weer weg te stoppen.

Wat eerst emotionele eenzaamheid was, kan dan langzaam veranderen in vervreemding van jouw eigen binnenwereld.

Hoe ontstaat emotionele eenzaamheid?

Emotionele eenzaamheid ontstaat in omgevingen waarin gevoelens wel bestaan, maar niet ontvangen worden. Waar zwijgen veiliger voelt dan spreken. Waar emoties geen bedding hebben en dus worden ingeslikt, weggeduwd of verborgen. In veel levensverhalen zie ik dezelfde beweging terug. Gevoelens die er niet mochten zijn. Emoties waar geen taal of ruimte voor was. En een impliciete boodschap dat doorgaan belangrijker is dan voelen. Misschien hoorde je uitspraken als:

• Stel je niet zo aan.
• Niet huilen, er is niets aan de hand.
• Je moet sterk zijn.
• Denk er maar niet meer aan.
• Anderen hebben het veel erger.
• Wees blij met wat je hebt.
• Doe gewoon normaal.

De boodschap is dan niet alleen dat jouw gevoel lastig is. De boodschap wordt uiteindelijk: jouw gevoel is niet betrouwbaar, niet welkom of niet belangrijk. Dat vormt een vruchtbare bodem voor emotionele eenzaamheid en zelfvervreemding.

Welke emoties spelen een rol bij emotionele eenzaamheid?

Emotionele eenzaamheid raakt altijd aan emoties en aan de veelheid van gevoelens die daaruit voortkomen. Emoties zijn de basis en gevoelens de verfijning ervan. In mijn werk maak ik dat onderscheid bewust, omdat veel mensen wel voelen, maar hun gevoel niet meer kunnen duiden. Ik werk met vier basisemoties. Je kunt ze onthouden als de vier B’s:

• Boos.
• Blij.
• Bedroefd.
• Bang.

Alle gevoelens, ik zeg altijd dat we er ongeveer vierhonderd hebben, zijn terug te voeren op deze vier emoties.

• Bij verdriet horen gevoelens als heimwee, melancholie, rouw, teleurstelling en verlatenheid.
• Bij boosheid horen gevoelens als irritatie, frustratie, woede, verontwaardiging en machteloosheid.
• Bij angst horen gevoelens als onzekerheid, spanning, paniek, vrees en beklemming.
• Bij blijdschap horen gevoelens als opluchting, dankbaarheid, vreugde, enthousiasme en levenslust.

Wat belangrijk is om te begrijpen: gevoelens willen stromen. Ze willen gedeeld worden. Niet opgelost. Niet weggepraat. Maar ontvangen. Wanneer dat ontvangen uitblijft, ga je gevoelens misschien steeds minder toelaten. Niet omdat je niets meer voelt, maar omdat voelen zonder bedding te pijnlijk is geworden.

Wat betekenen resonantie en weerklank?

Resoneren is een natuurkundig begrip dat ik gebruik om emotionele afstemming uit te leggen. Resonantie betekent letterlijk meetrillen. Wanneer jij iets voelt en de ander daarbij aanwezig kan zijn zonder het over te nemen, te corrigeren of weg te maken, ontstaat resonantie. Jouw emotie trilt als het ware door in de ander. Niet omdat die ander precies hetzelfde voelt, maar omdat hij of zij ruimte heeft om jouw gevoel te ontvangen. Weerklank betekent dat wat jij laat horen niet doodvalt, maar terugkomt. Niet als echo, niet als herhaling, maar als gedragen antwoord. De ander vangt jouw klank op en laat zien: ik hoor je, ik voel je, ik ben erbij. Weerklank is dus geen oplossing en geen advies. Het is aanwezigheid. De ander hoeft jouw emotie niet over te nemen, maar laat zien dat hij of zij mee kan trillen.

Zonder weerklank dooft de klank uit. Met weerklank ontstaat verbinding.

Waarom verdwijnt emotionele eenzaamheid niet alleen door te praten?

Emotionele eenzaamheid gaat niet alleen over wel of niet praten. Ze gaat over ontvangen worden. Je kunt leren praten over gevoelens in een omgeving waarin zwijgen de norm was. Je kunt woorden vinden voor wat je voelt. Maar als de ander niet geleerd heeft om emoties te ontvangen, blijft het eenrichtingsverkeer. Dan wordt praten een monoloog. Dan wordt delen uitleggen. Dan wordt voelen vermoeiend. Veel mensen die emotioneel eenzaam zijn, kunnen hun gevoelens prima verwoorden. Soms zelfs heel goed. Maar woorden zonder resonantie zijn leeg.

• Je zegt: ‘Ik ben verdrietig’, en je krijgt adviezen.
• Je zegt: ‘Ik ben boos’, en het wordt gebagatelliseerd.
• Je zegt: ‘Ik ben bang’, en het wordt gerationaliseerd.
• Je zegt: ‘Ik ben blij’, en het wordt niet gedeeld.

Dan is er communicatie, maar geen verbinding.

Hoe leidt emotionele eenzaamheid tot zelfvervreemding?

Wanneer jouw gevoelens steeds geen bedding vinden, gebeurt er iets. Je stopt niet direct met voelen, maar je leert om minder te laten zien. Je deelt minder, trekt je terug of maakt jezelf onzichtbaar. Niet uit onwil, maar uit bescherming. Waarom zou je steeds opnieuw iets laten horen als de klank toch doodvalt? Langzaam ga je jouw gevoelens ook voor jezelf wegdrukken. Je relativeert ze voordat een ander dat kan doen. Je corrigeert jouw boosheid, praat jouw verdriet weg en verklaart jouw angst voordat je die werkelijk hebt gevoeld. Zo raak je niet alleen verwijderd van anderen, maar ook van jezelf. Je weet misschien nog wel dat je iets voelt, maar je kunt er niet meer goed bij. Of je merkt pas veel later wat een situatie met jou heeft gedaan. Dat is de beweging van emotionele eenzaamheid naar zelfvervreemding: jouw binnenwereld krijgt zo weinig ruimte dat je haar uiteindelijk zelf ook minder goed ontvangt.

Waarom ga je twijfelen aan jouw eigen gevoelens?

Wanneer jouw gevoel telkens wordt gecorrigeerd, genegeerd of gerationaliseerd, ga je eraan twijfelen. Misschien denk je:

• Ben ik te gevoelig?
• Overdrijf ik?
• Stel ik mij aan?
• Heb ik dit verkeerd begrepen?
• Mag ik hier wel boos over zijn?
• Is mijn verdriet wel terecht?
• Waarom kan ik niet gewoon normaal doen?

De blik van de ander wordt dan jouw eigen innerlijke stem. Je hoeft niet meer gecorrigeerd te worden, want je doet het zelf al. Je past je aan, slikt in en probeert te voelen wat blijkbaar wel acceptabel is. Daarmee verlies je steeds meer vertrouwen in jouw eigen beleving. Op den duur kan er een vreemde verwarring ontstaan. Je voelt wel iets, maar weet niet meer of je het serieus mag nemen. Je weet dat er iets schuurt, maar kunt niet meer aanwijzen wat het is.

Wat gebeurt er met jouw identiteit als jouw binnenwereld niet wordt ontvangen?

Jouw identiteit wordt mede gevormd door wat je voelt, waar je op reageert, wat je belangrijk vindt en waar je grenzen liggen. Wanneer jouw binnenwereld langdurig geen erkenning krijgt, kan ook jouw gevoel van identiteit gaan schuiven. Je past je zo vaak aan anderen aan dat je niet meer goed weet wat werkelijk van jou is. Je weet hoe je moet functioneren, maar niet meer wat je zelf wilt. Dat kan bijdragen aan een identiteitscrisis. Je vraagt je af wie je bent, waar je voor staat en welke behoeften en waarden nog werkelijk bij jou horen. De emotionele eenzaamheid heeft dan niet alleen invloed op jouw relaties. Ze raakt aan jouw eigenheid.

Hoe raak je vervreemd van jouw innerlijk weten?

Innerlijk weten gaat over het herkennen van wat vanbinnen klopt. Wat past bij jou? Wat voelt veilig? Waar ligt jouw grens? Wat raakt jou werkelijk? Wanneer anderen jouw gevoelens steeds corrigeren, bagatelliseren of verklaren, leer je om meer te vertrouwen op hun oordeel dan op jouw eigen waarneming. Zo kun je vervreemd raken van jouw innerlijk weten.

Je zoekt antwoorden buiten jezelf, terwijl je eigen signalen steeds zachter worden. Je vraagt anderen wat je moet voelen, denken of kiezen. En hoe meer antwoorden je krijgt, hoe minder je soms nog weet. Niet omdat jouw innerlijk weten verdwenen is, maar omdat je het lange tijd niet serieus hebt kunnen nemen.

Wanneer voelt de afstand tot jezelf nog sterker?

Bij langdurige overbelasting, spanning of ernstige vervreemding kan de afstand tot jezelf sterker worden. Je kunt dan ervaren dat jouw gevoelens ver weg zijn, jouw stem vreemd klinkt of dat je als toeschouwer naar jezelf kijkt. Dat kan raken aan depersonalisatie. Dat betekent niet dat emotionele eenzaamheid automatisch tot depersonalisatie leidt. Maar gebrek aan emotionele bedding kan wel bijdragen aan het gevoel dat je jezelf niet meer goed bereikt. Je leeft, functioneert en praat, maar de verbinding tussen jouw binnenwereld en jouw dagelijkse leven voelt zwak.

Hoe herstel je de verbinding met jouw binnenwereld?

Wat heb je nodig wanneer je emotioneel eenzaam bent? Geen trucje. Geen snelle oplossing. Je hebt een plek nodig waar jouw emoties kunnen resoneren. Herstel begint met erkennen wat je mist. Niet alleen gezelschap, maar emotionele afstemming. Je kunt daarbij onderzoeken:

• Bij wie kan ik werkelijk vertellen wat er in mij leeft?
• Wie luistert zonder direct advies te geven?
• Welke gevoelens slik ik meestal in?
• Welke emoties vind ik moeilijk om te ontvangen?
• Waar pas ik mij aan om de verbinding niet te verliezen?
• Welke relaties bieden ruimte en welke relaties maken mij kleiner?
• Wat heb ik nodig wanneer ik verdrietig, boos, bang of blij ben?

Ook helpt het om jouw eigen gevoelens opnieuw serieus te nemen. Niet ieder gevoel vraagt direct om een besluit, maar ieder gevoel vertelt wel iets over jouw beleving. Probeer niet meteen te verklaren, op te lossen of te corrigeren. Begin met opmerken en benoemen. Misschien zeg je eerst alleen tegen jezelf: ik merk dat ik verdrietig ben. Of: dit maakt mij boos. Of: ik voel angst. Zonder daar direct achteraan te zeggen dat het onzin is. Daarnaast heb je betrouwbare verbinding nodig. Emotionele eenzaamheid kun je niet volledig alleen oplossen, omdat het tekort juist gaat over gebrek aan wederkerige afstemming. Je hebt mensen nodig die niet alleen jouw woorden horen, maar ook aanwezig kunnen blijven bij wat die woorden betekenen.

Veelgestelde vragen over emotionele eenzaamheid

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over emotionele eenzaamheid en vervreemding van jezelf.

Wat is emotionele eenzaamheid?

Emotionele eenzaamheid betekent dat jouw gevoelens en binnenwereld onvoldoende weerklank vinden. Je kunt mensen om je heen hebben en je toch alleen voelen, omdat je niet werkelijk wordt gezien of ontvangen.

Wat is het verschil tussen emotionele en sociale eenzaamheid?

Sociale eenzaamheid gaat over het ontbreken van contacten of een sociaal netwerk. Emotionele eenzaamheid gaat over het ontbreken van emotionele afstemming, ook wanneer er wel mensen om je heen zijn.

Kun je emotioneel eenzaam zijn in een relatie?

Ja. Ook in een relatie kun je emotioneel eenzaam zijn wanneer jouw gevoelens niet worden herkend, ontvangen of gedeeld. Er is dan wel contact, maar weinig emotionele verbinding.

Hoe kan emotionele eenzaamheid leiden tot zelfvervreemding?

Wanneer jouw gevoelens steeds geen ruimte of erkenning krijgen, kun je ze gaan onderdrukken, corrigeren of wantrouwen. Daardoor raak je steeds verder verwijderd van jouw eigen binnenwereld.

Wat helpt bij emotionele eenzaamheid?

Het helpt om jouw gevoelens opnieuw serieus te nemen en contact te zoeken met mensen die werkelijk kunnen luisteren en emotionele afstemming bieden. Soms kan professionele begeleiding helpen om die verbinding te herstellen.