home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / relatieproblemen / narcist werkwijze / gaslighting

Gaslighting: emotionele chantage ten top!

Gaslighting is een subtiele en verraderlijke vorm van emotionele manipulatie waarbij jouw waarneming, herinnering of beleving steeds opnieuw ter discussie wordt gesteld. Toen ik de term voor het eerst hoorde, dacht ik: ‘weer wat nieuws.’ Maar toen ik mij erin verdiepte, kwam ik erachter dat het vooral oude wijn in nieuwe zakken is. Mensen verdraaien de werkelijkheid, ontkennen wat er gebeurd is en proberen de ander aan zichzelf te laten twijfelen zolang er mensen bestaan.

Bij het thema de werkwijze van een narcist kan gaslighting onderdeel zijn van een breder patroon van manipuleren, aantrekken, dramatiseren, afstoten en opnieuw toenadering zoeken. Gaslighting is daarin wel een specifiek vraagstuk, omdat uiteindelijk niet alleen het gesprek ter discussie staat, maar ook jouw vertrouwen in wat je zelf ziet, hoort, voelt en onthoudt.

Waar komt het woord gaslighting vandaan?

De term komt van het toneelstuk Gas Light uit 1938. In het verhaal manipuleert een man zijn vrouw en probeert hij haar te laten geloven dat ze haar verstand verliest. Onder andere de gaslampen in huis worden gedimd, waarna hij ontkent dat er iets is veranderd. Zij ziet iets gebeuren, maar krijgt steeds opnieuw te horen dat haar waarneming niet klopt.

Dat is in feite de kern van gaslighting. De ander laat jou steeds meer twijfelen aan:

• Jouw eigen waarnemingen en herinneringen.
• Jouw eigen beleving en gevoelens.
• Jouw eigen redeneringen en conclusies.
• Jouw eigen waarde en waarden.

Het hoeft niet letterlijk te gaan over ontkennen dat iets zichtbaar veranderd is. In een relatie kan het veel subtieler verlopen. Je weet zeker dat een afspraak is gemaakt, maar jouw partner ontkent dat. Je weet nog precies welke woorden zijn gebruikt, maar krijgt te horen dat jij ze uit hun verband trekt. Je zegt dat iets jou heeft geraakt en jouw partner vertelt je vervolgens dat jouw gevoel nergens op gebaseerd is.

Wat is het doel van de gaslighter?

Het doel kan uiteindelijk macht en controle zijn. Wanneer jij steeds minder op jouw eigen waarneming vertrouwt, krijgt de ander steeds meer invloed op de vraag wat waar is, wat redelijk is en wat jij zou moeten voelen. Je zou zeggen: daar trap je toch niet in? Je bent toch niet van gisteren?

Maar dat is nu precies het probleem. Gaslighters komen meestal niet op klompen aanlopen, maar op sokken. De persoon om wie het gaat is jouw partner, familielid of iemand anders die je vertrouwt. In het begin is er vaak helemaal geen reden om iedere uitspraak te wantrouwen. Juist daardoor kan het langzaam binnensluipen.

Narcisme en gaslighting

Gaslighting begint vaak klein

Het sluipende karakter maakt gaslighting zo ingewikkeld. Wanneer iemand tijdens het eerste gesprek tegen jou zou zeggen dat alles wat jij ziet, denkt en voelt onzin is, zou je waarschijnlijk snel afhaken. Maar zo begint het vaak niet. Eerst is er een kleine correctie. Daarna nog een. Vervolgens blijkt jouw herinnering alweer niet te kloppen en op een bepaald moment controleer jij zelf eerst of je wel zeker weet wat er gebeurd is voordat je iets durft te zeggen.

Daarom gaat het bij gaslighting niet alleen over wat de ander zegt. Kijk ook naar wat jij in de loop van de tijd bent gaan doen. Moet je gesprekken in jouw hoofd reconstrueren? Bewaar je berichten omdat je anders bang bent dat je later zelf niet meer weet wat er gezegd is? Vraag je steeds vaker aan anderen of jouw reactie wel normaal is? Dat soort veranderingen kunnen veel vertellen.

Voorbeelden van gaslighting

Ik noem een aantal manieren waarop gaslighting zichtbaar kan worden. Niet ieder afzonderlijk voorbeeld bewijst dat iemand jou gaslight. Kijk vooral naar de combinatie, de herhaling en het effect dat het op jou heeft.

Minachting en denigrerende opmerkingen

De gaslighter kan een hooghartige of minachtende houding aannemen en jou kleineren op een manier waardoor je aan jouw eigen capaciteiten gaat twijfelen. Je krijgt bijvoorbeeld te horen: ‘Je bent echt dom, hè?’ of: ‘Hoezo heb jij een universitaire opleiding? Daar kun je weinig van merken.’ Nina vertelde mij dat haar partner tegen haar zei: ‘Dat we zover gekomen zijn, is niet dankzij jou, maar ondanks jou.’

Een losse rotopmerking is nog geen gaslighting. Het wordt anders wanneer zulke opmerkingen voortdurend gebruikt worden om jouw oordeel, intelligentie of bekwaamheid onderuit te halen, waardoor jij de visie van jouw partner steeds belangrijker gaat vinden dan jouw eigen oordeel.

Uitvergroten

Een andere vorm is het uitvergroten van iets waar misschien een kleine kern van waarheid in zit. Nancy vertelde mij dat ze soms wat afwezig of dromerig is. Haar partner maakte daar vervolgens van dat ze als moeder ernstig tekortschiet en een emotioneel afwezige moeder is. Het gevolg was dat Nancy het bijna ging geloven.

Daar zie je hoe iets kleins wordt opgeblazen tot een oordeel over wie jij bent. Van een moment van afwezigheid ga je ineens naar de conclusie dat je een slechte moeder bent. Wanneer je dat vaak genoeg hoort van iemand die belangrijk voor je is, kan die uitvergroting langzaam onderdeel worden van jouw eigen zelfbeeld.

Dramatiseren

Dramatiseren kan eveneens een rol spelen. Een betrekkelijk gewoon conflict wordt zo groot gemaakt dat jouw oorspronkelijke punt volledig uit beeld raakt. De gaslighter zegt bijvoorbeeld: ‘Wat jij gisteravond zei, daar was ik helemaal kapot van. Ik heb echt gedacht dat ik niet meer verder wilde leven.’

Daarmee ontstaat enorme emotionele druk. Jij wilde misschien iets bespreekbaar maken, maar wordt ineens verantwoordelijk gemaakt voor een dramatische reactie van jouw partner. Voor je het weet gaat het niet meer over wat jij wilde bespreken, maar over hoe jij de schade moet herstellen.

Vertrouwelijke gesprekken tegen jou gebruiken

Agnes vertelde aan haar partner dat ze soms moeite had met de relatie met haar vader. Dat was een vertrouwelijk gesprek. Toen haar ouders hen later uitnodigden voor de kerstmaaltijd en Agnes daar graag naartoe wilde, zei haar partner: ‘O, ik meende dat je zo'n moeite had met jouw vader, maar ik begrijp dat je er nu wel naartoe wilt?’

Iets wat jij in vertrouwen hebt gedeeld wordt dan gebruikt om jouw huidige keuze verdacht of ongeloofwaardig te maken. Dat kan ervoor zorgen dat je steeds minder durft te vertellen, want alles wat je over jouw twijfels, onzekerheden of geschiedenis deelt, kan later opnieuw tegen je worden gebruikt.

Verwarring zaaien

De ene dag zegt jouw partner: ‘Ik twijfel echt of onze relatie wel een toekomst heeft. Misschien moeten we uit elkaar gaan.’ Dat komt hard binnen en je raakt verward en bezorgd over jullie toekomst. De volgende dag zegt dezelfde partner: ‘Ik heb nooit getwijfeld aan ons. Ik hou van je en wil bij je blijven.’

Wanneer jij vervolgens terugkomt op het gesprek van gisteren, krijg je misschien te horen dat je woorden verkeerd hebt geïnterpreteerd of dat je weer dramatisch doet. Zo wordt niet alleen de boodschap onvoorspelbaar, maar gaat ook jouw vertrouwen in wat je hebt gehoord wankelen.

Hier kan ook een double bind ontstaan. Je krijgt twee tegenstrijdige boodschappen waaraan je onmogelijk tegelijkertijd kunt voldoen. Je moet meer vertrouwen hebben in de relatie, maar tegelijkertijd wordt regelmatig gedreigd dat de relatie voorbij is. Wat moet je dan geloven?

Psychologiseren

Een andere vorm is psychologiseren. Ben je gehuwd met een gaslighter? Gefeliciteerd, dan heb je soms een amateurpsycholoog in huis. Miranda vertelde over haar partner die voortdurend suggereerde dat ze verlatingsangst of bindingsangst had. Ook de uitspraak ‘zoals je nu reageert, ben je precies jouw moeder’ hoort in dit rijtje.

Het probleem is niet dat partners nooit iets over elkaars gedrag mogen opmerken. Het wordt iets anders wanneer psychologische etiketten worden ingezet om jouw argument buitenspel te zetten. Jij hoeft niet meer serieus genomen te worden, want jouw reactie is zogenaamd verklaard door jouw jeugd, jouw angst of jouw persoonlijkheid.

Bagatelliseren van jouw gevoelens

Gevoelens afzwakken of bagatelliseren kan heel subtiel beginnen met: ‘Je bent ook wel heel gevoelig.’ Een sterker voorbeeld hoorde ik van Irma. Haar moeder was tien jaar geleden overleden op 95-jarige leeftijd en op de verjaardag van haar moeder zocht ze een oud fotoboek op. Haar partner zei: ‘Ben je nu nog bezig met het overlijden van je moeder? Ze is 95 geworden, hoor.’

Daarmee wordt niet alleen een mening gegeven over haar verdriet, maar wordt impliciet gezegd dat haar gevoel onredelijk is. Wanneer dat vaak gebeurt, kan iemand zichzelf uiteindelijk al gaan corrigeren voordat hij een gevoel überhaupt uitspreekt.

De aandacht verleggen

De gaslighter kan een meester zijn in het verleggen van de aandacht. Toen Jaap terugkwam van therapie vroeg zijn vrouw Melanie hoe het was geweest. Hij vertelde dat hij met de psycholoog had gesproken over het gezin waarin hij was opgegroeid en waar gevoelens moeilijk bespreekbaar waren. Melanie trok de aandacht meteen naar zichzelf en zei: ‘Ik denk dat dit bij ons thuis nog veel erger was.’

Niet iedere neiging om een eigen ervaring te delen is manipulatie. Het patroon wordt problematisch wanneer er structureel geen ruimte is voor jouw verhaal, omdat ieder onderwerp uiteindelijk terugkomt bij de ander. Dat kan samengaan met schuldverschuiving: jouw oorspronkelijke probleem verdwijnt en jij bent opnieuw bezig met iets wat bij jouw partner speelt.

Isoleren van familie en vrienden

Een gaslighter kan proberen jouw vertrouwen in familie of vrienden te ondergraven. Dat hoeft niet met een rechtstreeks verbod. Sjoukje werd bijvoorbeeld gebeld door haar zus Wilma. Haar partner zei: ‘Wat mij opvalt, is dat Wilma ook niet zonder jou kan. Volgens mij hebben jullie een soort afhankelijkheidsrelatie. Zou je daar niet eens mee stoppen zodat Wilma op eigen benen leert staan?’

Dat klinkt zelfs alsof de ander een psychologisch inzicht met je deelt. Het effect kan ondertussen zijn dat jij afstand neemt van mensen die jou juist een ander perspectief kunnen geven. Wanneer jouw sociale omgeving steeds kleiner wordt, wordt de werkelijkheid van jouw partner vanzelf belangrijker.

Hier kan ook triangulatie een rol spelen. Andere mensen worden gebruikt om jouw positie te verzwakken, bijvoorbeeld wanneer jouw partner zegt dat jouw familie jou verkeerd beïnvloedt of beweert dat iedereen in de omgeving het met hem of haar eens is.

Jouw beleving ontkennen

Jaap en Melanie gingen samen naar een feest. Zodra ze binnen waren, had Melanie volgens Jaap nauwelijks nog oog voor hem. Aan het eind van de avond zei hij: ‘Ik heb je vanavond amper gesproken.’ Melanie reageerde: ‘Ik snap niet hoe je erbij komt. Ik heb de hele avond met je gepraat en aandacht aan je besteed. Je stelt je gewoon aan.’

Misschien hebben twee mensen een avond werkelijk verschillend beleefd. Dat kan. Het wordt gaslighting wanneer de beleving van één persoon structureel niet alleen wordt tegengesproken, maar ongeldig wordt verklaard. Niet: ik heb het anders ervaren. Wel: jouw ervaring klopt niet en jij stelt je aan.

Eerder gedrag glashard ontkennen

Een andere bekende vorm is het ontkennen van eerder gedrag: ‘Ik heb dat nooit gezegd.’ ‘Dat heb je zelf verzonnen.’ ‘Je verbeeldt je dingen.’ Wanneer jij vrij zeker weet wat er is gebeurd en dit patroon steeds terugkomt, kun je uiteindelijk jouw eigen geheugen gaan wantrouwen.

Daarmee wordt precies de kern van gaslighting zichtbaar. De discussie gaat op een bepaald moment niet meer over wat iemand heeft gedaan. De discussie gaat over de vraag of jij nog wel in staat bent om betrouwbaar waar te nemen wat er gebeurt.

Schuld verschuiven

Melanie verzorgt thuis de administratie en heeft de inkomstenbelasting te laat betaald. Daardoor ontstaat een boete. Ze zegt tegen Jaap: ‘Dat ik dit vergeten ben, komt vooral door jouw psychische problemen. Jij vraagt zoveel aandacht dat ik de focus verlies.’

Dit is schuldverschuiving. Een fout die bij de ander ligt wordt gekoppeld aan jouw gedrag en daarmee wordt de verantwoordelijkheid verplaatst. Natuurlijk kunnen omstandigheden invloed hebben op iemands functioneren, maar wanneer bijna iedere fout van jouw partner uiteindelijk door jou blijkt te zijn veroorzaakt, zou ik goed naar dat patroon kijken.

Wanneer schuldverschuiving overgaat in DARVO

Een gesprek kan nog verder draaien. Jij benoemt wat jouw partner heeft gedaan, het gedrag wordt ontkend, vervolgens word jij aangevallen omdat je het ter sprake brengt en uiteindelijk presenteert jouw partner zichzelf als slachtoffer van jouw beschuldiging. Dat patroon wordt DARVO genoemd.

Dat kan nauw tegen gaslighting aanliggen. Eerst krijg je te horen dat jouw herinnering niet klopt, daarna dat jij overal problemen van maakt en uiteindelijk moet jij excuses aanbieden omdat jouw partner zich door jouw beschuldiging diep gekwetst voelt. Het bijzondere is dat jij begon met een vraag over gedrag van de ander en eindigt met de verantwoordelijkheid om de ander gerust te stellen.

Gaslighting staat zelden helemaal op zichzelf

Daarom zou ik gaslighting niet altijd als een geïsoleerde truc bekijken. Het kan verweven raken met triangulatie, schuldverschuiving, DARVO, tegenstrijdige boodschappen en steeds verschuivende verwachtingen. De ene techniek ondersteunt de andere. Wanneer jij bijvoorbeeld eerst aan jouw herinnering gaat twijfelen en daarna ook nog hoort dat verschillende anderen jouw partner gelijk geven, wordt het steeds lastiger om jouw eigen positie vast te houden.

Wil je juist die bredere patronen binnen jouw partnerrelatie herkennen, lees dan verder bij mijn partner manipuleert. Gaslighting blijft daar één specifieke vorm binnen een breder geheel van manipulatieve bewegingen.

De gevolgen van langdurige gaslighting

De gevolgen kunnen groot zijn, zeker wanneer je lange tijd samenleeft met iemand die jouw waarneming voortdurend onder druk zet. Je raakt niet alleen onzeker over bepaalde gesprekken, maar kunt langzaam ook op andere terreinen minder op jezelf gaan vertrouwen. Dat kan zichtbaar worden doordat:

• Je je nooit goed genoeg voelt en steeds sterker aan jezelf twijfelt.
• Je onzekerder wordt en je minder gemakkelijk durft uit te spreken.
• Je afstand neemt van familie of vrienden en daardoor minder andere perspectieven hoort.
• Je je eenzaam of soms zelfs overbodig voelt.
• Je steeds meer spanning, somberheid of machteloosheid ervaart.
• Je jezelf steeds verder kwijtraakt doordat de werkelijkheid van de ander belangrijker wordt dan jouw eigen ervaring.

Het gaat daarbij niet alleen om een verminderd zelfvertrouwen. Wanneer jij langdurig hebt geleerd dat jouw waarneming onbetrouwbaar zou zijn, kan het lastig worden om opnieuw zelfstandig keuzes te maken. Je wilt misschien eerst bevestiging van anderen voordat je durft te geloven dat jouw gevoel of conclusie redelijk is.

Jouw eigen rol: goedpraten en jezelf in alle bochten wringen

Misschien merk je dat je het gedrag van de gaslighter ook nog goedpraat. Je zwakt af wat er gebeurt, neemt jouw partner in bescherming en legt de schuld uiteindelijk zelf bij jou neer. Je past je aan en begint een studie bij IABW: In Alle Bochten Wringen. Je beweegt steeds verder mee en hoopt dat je daarmee de rust kunt herstellen.

Dat betekent niet dat jij verantwoordelijk bent voor het gaslighten. Wel kun je onderzoeken waarom je jouw eigen waarneming zo gemakkelijk naar achteren schuift. Ben je sterk gericht op harmonie? Heb je veel behoefte aan waardering? Kijk je heel gemakkelijk naar jouw eigen aandeel? Dat zijn op zichzelf positieve eigenschappen, maar ze kunnen doorschieten wanneer jij de enige bent die voortdurend twijfelt en reflecteert.

Bij waarom een narcist jou kan aantrekken ga ik verder in op eigenschappen als empathie, verdraagzaamheid, bescheidenheid en pleasen en op de vraag hoe juist mooie eigenschappen een kwetsbare kant kunnen krijgen.

Gaslighting en zelfreflectie

Zelfreflectie is belangrijk. Ik zeg vaak genoeg dat je eerst naar jouw eigen aandeel moet durven kijken. Maar bij gaslighting zit daar een bijzondere valkuil. Wanneer jij van nature gemakkelijk reflecteert en jouw partner nauwelijks, kun je eindeloos blijven onderzoeken wat jij anders had moeten doen terwijl de ander steeds verder buiten schot blijft.

Je kunt dan zelfs jouw eigen twijfel als bewijs gaan gebruiken dat jouw partner gelijk heeft. Jij denkt immers voortdurend na over jouw gedrag en de ander klinkt heel stellig. Maar stelligheid is geen bewijs van gelijk. Bij de narcist en zelfreflectie lees je verder over die ongelijke verhouding.

Hoe ga je om met gaslighting?

Heb je werkelijk te maken met een terugkerend patroon van gaslighting, neem dat dan serieus. Het eerste wat nodig is, is niet nóg beter leren uitleggen waarom jouw waarneming klopt. Wanneer iemand structureel jouw werkelijkheid onderuit haalt, kun je eindeloos blijven argumenteren zonder dat daarmee het patroon verandert. Belangrijker is dat je jouw eigen waarneming opnieuw leert vertrouwen en zicht houdt op wat er feitelijk gebeurt.

Het kan helpen om gebeurtenissen voor jezelf op te schrijven, berichten te bewaren en contact te houden met mensen die je vertrouwt. Niet om een compleet strafdossier over jouw partner aan te leggen, maar om te voorkomen dat je volledig afhankelijk wordt van één versie van gebeurtenissen. Wanneer je voortdurend verward raakt, kan het bijzonder verhelderend zijn om later terug te kunnen kijken naar wat er werkelijk is gezegd of afgesproken.

Maak bovendien onderscheid tussen een partner die af en toe defensief reageert en iemand die structureel geen ruimte laat voor jouw werkelijkheid. In een gezonde relatie kunnen twee mensen iets verschillend hebben beleefd en daarover praten. Je hoeft het niet overal over eens te worden om toch te kunnen zeggen: ik geloof dat jij dit werkelijk zo hebt ervaren.

Wanneer je steviger wilt blijven staan

Wanneer gaslighting langere tijd speelt, kan het belangrijk worden om jouw eigen grenzen en autonomie opnieuw serieus te nemen. Durf jij nog een andere mening te houden wanneer jouw partner zeer stellig is? Mag jouw gevoel bestaan zonder dat de ander het eerst hoeft goed te keuren? Kun jij zeggen dat jij iets anders hebt ervaren en daarbij blijven zonder eindeloos bewijs te leveren?

Dat raakt aan weerbaarheid. Niet omdat je voortdurend de strijd moet aangaan, maar juist omdat je niet ieder gesprek hoeft te winnen om jouw eigen waarneming serieus te mogen nemen. Wanneer je daarmee aan de slag wilt, lees dan verder bij weerbaar tegenover een narcistische partner.

Wanneer je jezelf niet meer herkent

Misschien is het meest confronterende moment wanneer je beseft hoe anders je bent gaan functioneren. Vroeger wist je vrij gemakkelijk wat je vond. Nu twijfel je over simpele keuzes. Vroeger sprak je je uit. Nu weeg je ieder woord. Vroeger vertrouwde je jouw geheugen. Nu denk je regelmatig: misschien heb ik het inderdaad verkeerd onthouden.

Dat kan raken aan jezelf verliezen in een relatie. Je identiteit verdwijnt niet ineens, maar jouw eigen stem krijgt steeds minder gewicht. Juist daarom is herstel niet alleen afstand nemen van het gedrag van de ander. Het gaat ook over jouw eigen waarneming, behoeften en keuzes weer serieus leren nemen.

Wanneer loslaten in beeld komt

Er kan een moment komen waarop je niet meer bezig bent met de vraag hoe je jouw partner kunt overtuigen of hoe je de communicatie kunt verbeteren. Dan gaat jouw vraag misschien over de relatie zelf. Wil en kan ik hiermee verder? Dat is vaak ingewikkelder dan buitenstaanders denken, omdat er naast alle verwarring ook liefde, herinneringen en goede momenten bestaan.

Wanneer je op dat punt bent aangekomen en vooral worstelt met afstand nemen van iemand met narcistische patronen, lees dan verder bij loslaten van een narcistische partner.

Gaslighting herkennen is jouw werkelijkheid weer serieus nemen

Voor mij zit daar uiteindelijk de kern. Je hoeft niet na ieder meningsverschil te denken dat je wordt gegaslight. Twee mensen kunnen gebeurtenissen anders onthouden en verschillende gevoelens hebben. Het wordt problematisch wanneer jouw waarneming structureel ongeldig wordt gemaakt en je daardoor steeds minder op jezelf gaat vertrouwen.

Dan helpt het om niet alleen naar ieder incident afzonderlijk te kijken, maar naar het patroon over langere tijd. Hoe vaak eindig je verward? Hoe vaak blijkt jouw herinnering volgens de ander niet te kloppen? Hoe vaak wordt jouw gevoel afgedaan als overdreven? Hoe vaak begin je met een probleem van jouw partner en eindig jij als degene die zich moet verantwoorden?

Wanneer je die beweging steeds opnieuw ziet, mag je erkennen dat er iets gebeurt wat jou niet goeddoet. Dat is geen diagnose van de ander. Het is jouw eigen ervaring opnieuw serieus nemen.