home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / te direct / aanvallend communiceren / cynisme

Cynisme in communicatie: hoe vermijd je een cynische houding?

Merk je dat je soms cynisch overkomt in jouw communicatie? Verwijten anderen jou weleens dat je cynisch bent? Misschien merk je dat de boodschap die je wilt overbrengen hierdoor niet aankomt, omdat de ander vooral de spot, bitterheid of afwijzing ervaart. Cynisme is een vorm van aanvallend communiceren, maar tegelijk ook een indirecte manier van zeggen wat je werkelijk bedoelt.

Wat is cynisme in communicatie?

Cynisme is een vorm van bedekte of bijtende spot waarmee je een afwijzende houding laat zien tegenover een ander of tegenover de ideeën van iemand anders. Cynisme hoeft zich niet altijd met woorden te uiten. Het kan ook non-verbaal zichtbaar worden in jouw toon, gezichtsuitdrukking, houding of een veelbetekenende blik. Kenmerken van cynisme zijn:

• Het is bitter, koud en ongevoelig.
• Het is bijtend en kan pijn doen.
• Het is een vorm van wrede spot.
• Er zit verbittering of zwartgalligheid in.
• Het kan schaamteloos of onbeschoft overkomen.

Cynisme is dus niet duidelijk zeggen wat je ergens van vindt. Je maakt wel duidelijk dat je afwijzend, teleurgesteld of kritisch bent, maar je zegt niet rechtstreeks waar jouw bezwaar, pijn of zorg precies zit.

Voorbeelden van cynisme

Cynisme is een manier van communiceren waarbij je vermijdt om te zeggen wat je precies bedoelt. Ik duid het met een voorbeeld.

Een cynische reactie op een plan

Marianne komt bij haar vader en heeft het plan opgevat om een auto te kopen van € 2.000,-. Eigenlijk weet ze wel dat ze dit geld niet heeft, maar toch stelt ze haar vader een heel idealistisch plan voor waarmee ze binnen korte tijd aan dat geld kan komen. Haar vader zegt: ‘je meent zeker dat het geld hier aan de bomen groeit’. Dat is cynisch. Eigenlijk bedoelt hij: ‘het plan dat je nu maakt is niet geheel realistisch. Zullen we samen eens kijken hoe het wel haalbaar zou kunnen zijn?’ Dit voorbeeld is nog redelijk mild. Het volgende voorbeeld is scherper.

Iemand belachelijk maken

Jaap kon goed leren. Na het gymnasium ging hij studeren aan de universiteit. Maar helaas: Jaap liep vast tijdens zijn studie. Hij kwam zichzelf behoorlijk tegen en ging vervolgens een hbo-opleiding doen. Ook daar liep hij vast en ook die opleiding werd afgebroken. Dat speelde hem parten bij het vinden van een baan. Zijn ouders maakten zich grote zorgen en waren teleurgesteld. Hun kind had niet het succes waarop ze hadden gehoopt. Tijdens een verjaardagsvisite zei zijn vader: ‘kijk, hier hebben we Jaap, specialist in afgebroken opleidingen’. Dat is een voorbeeld van heftige spot waarbij iemand belachelijk wordt gemaakt. Cynisme kan daardoor een vorm van aanvallend communiceren worden.

Hoe ontstaat een cynische houding?

Hoe cynisme ontstaat, is een interessant fenomeen. Eigenlijk weet je zelf het beste hoe het bij jou is ontstaan. Ik noem een aantal mogelijke oorzaken.

• Cynisme kan duiden op een afwijzende houding tegenover een te optimistische of idealistische voorstelling van zaken.
• Je kunt de oprechte bedoelingen van andere mensen wantrouwen.
• Je vertrouwen in mensen kan beschadigd zijn.
• Cynisme kan ontstaan wanneer gezond realisme doorslaat in een negatief of afwijzend verhaal.
• Cynisme kan een vorm van zelfbescherming zijn, waardoor je jouw werkelijke emoties en gevoelens niet hoeft te tonen.
• Cynisme kan voortkomen uit teleurstelling of pijn die je wel ervaart, maar niet met anderen deelt.
• Cynisme kan ontstaan uit verbittering, frustratie of machteloosheid.

Het kan dus zijn dat achter een cynische opmerking heel andere gevoelens schuilgaan. Misschien ben je teleurgesteld, gekwetst, bezorgd of boos. Zolang je dat niet rechtstreeks uitspreekt, krijgt de ander alleen de sneer te horen en niet de boodschap die eronder ligt.

Wat is het verschil tussen cynisme en sarcasme?

Cynisme en sarcasme lijken op elkaar, maar zijn niet precies hetzelfde. Bij cynisme laat je vaak een afwijzende, verbitterde of wantrouwende houding zien. Je gelooft bijvoorbeeld niet in het plan, de goede bedoeling of het vermogen van de ander. Sarcasme in communicatie is meestal scherper en hatelijker. Je zegt bewust het tegenovergestelde van wat je bedoelt om de ander belachelijk te maken of te kwetsen. Beide vormen zijn indirect. Je zegt niet letterlijk wat je vindt, maar laat de ander via spot of een sneer voelen wat jouw oordeel is.

Waarom is cynisme pijnlijk en onduidelijk?

Cynisme stuit vaak op onbegrip in jouw omgeving. Het kan anderen pijn doen omdat zij het gevoel krijgen dat hun goede bedoelingen, enthousiasme of ideeën met één opmerking in de kiem worden gesmoord. Wat is er mis met cynische communicatie?

• Je zegt niet duidelijk wat je werkelijk bedoelt.
• De ander moet raden wat jouw echte boodschap is.
• Je bereikt vaak niet wat je zou willen bereiken.
• De ander voelt zich afgewezen, belachelijk gemaakt of aangevallen.
• De relatie kan schade oplopen.
• De aandacht verschuift van het onderwerp naar de pijnlijke manier waarop je de boodschap brengt.

Misschien heb je inhoudelijk een terecht punt. Door de cynische formulering raakt dat punt echter uit beeld. De ander verdedigt zich, trekt zich terug of wordt boos. Daardoor ontstaat geen gesprek over wat je werkelijk wilde zeggen.

Hoe kun je cynisme vermijden?

Cynisme vermijden betekent niet dat je alles mooi moet maken of jouw kritiek moet inslikken. Je mag kritisch, realistisch en duidelijk zijn. Het gaat erom dat je rechtstreeks zegt wat je bedoelt, zonder spot of een persoonlijke sneer. Je kunt cynisme vermijden door:

• Te benoemen wat je werkelijk vindt.
• Jouw zorg, twijfel, teleurstelling of irritatie rechtstreeks uit te spreken.
• Het gedrag, idee of plan te bespreken en niet de persoon onderuit te halen.
• Een open vraag te stellen in plaats van een bijtende opmerking te maken.
• Te vertellen welk effect iets op jou heeft.
• Aan te geven wat je nodig hebt of wat je anders zou willen.
• Jouw toon en non-verbale houding af te stemmen op jouw woorden.

Van cynische opmerking naar duidelijke boodschap

In plaats van: ‘je denkt zeker dat het geld aan de bomen groeit’, kun je zeggen: ‘ik vraag me af of jouw plan financieel haalbaar is. Zullen we samen naar de kosten kijken?’ In plaats van: ‘nou, dat heb je weer geweldig aangepakt’, kun je zeggen: ‘ik ben teleurgesteld over hoe dit is verlopen en ik wil graag bespreken wat er anders kan’. In plaats van: ‘jij hebt zoals gewoonlijk weer overal aan gedacht’, kun je zeggen: ‘ik mis nog een aantal belangrijke onderdelen in jouw voorstel’. Dat is duidelijker, eerlijker en beter bespreekbaar. Je kunt kritisch blijven en tegelijk tactvol communiceren.

Wat is jouw leerdoel?

Jouw leerdoel kan op verschillende manieren worden geformuleerd. Het gaat er vooral om dat je leert om jouw werkelijke boodschap te herkennen en rechtstreeks uit te spreken. Openstaan voor jouw omgeving en voor feedback over jouw manier van communiceren.

• Herkennen welke teleurstelling, pijn, irritatie of zorg achter jouw cynisme zit.
• Zeggen wat je bedoelt zonder spot of een sneer.
• De ander stimuleren om een idee of bedoeling uit te leggen zonder daar meteen een afwijzend oordeel over te geven.
• Kritiek geven op een plan of gedrag zonder de persoon belachelijk te maken.
• Duidelijk en tactvol leren communiceren.

Het doel is niet dat je minder eerlijk wordt. Het doel is dat jouw eerlijkheid begrijpelijk, bespreekbaar en respectvol wordt.

Veelgestelde vragen over cynisme

Hieronder vind je aanvullende antwoorden op vragen over cynisme, kritiek en indirecte communicatie.

Is cynisme altijd bewust bedoeld om iemand pijn te doen?

Nee. Soms gebruikt iemand cynisme uit gewoonte, frustratie of zelfbescherming. Dat neemt niet weg dat de opmerking wel pijnlijk of aanvallend kan overkomen.

Kun je cynisch zijn zonder iets te zeggen?

Ja. Een blik, een lachje, een zucht of een bepaalde toon kan ook cynisch overkomen. De afwijzing wordt dan non-verbaal gecommuniceerd.

Is cynisme hetzelfde als humor?

Nee. Humor kan verbinden en ontspanning geven. Cynisme bevat meestal afwijzing, bitterheid of spot ten koste van een ander of van diens ideeën.

Mag je nog wel kritisch zijn?

Ja. Kritiek is niet hetzelfde als cynisme. Bij duidelijke kritiek benoem je concreet wat je ziet, wat jouw bezwaar is en wat je anders zou willen.

Waarom reageren mensen defensief op cynisme?

Omdat zij zich vaak niet alleen aangesproken voelen op hun idee of gedrag, maar ook afgewezen of belachelijk gemaakt voelen als persoon.