home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / te direct / aanvallend communiceren / sarcasme

Sarcastisch en sarcasme

Ben jij weleens sarcastisch? Is dat jouw manier om te laten merken dat je het oneens bent met een ander of maak je op deze wijze af en toe een statement? Weet je dat mensen erg geraakt kunnen zijn door jouw sarcastische opmerkingen? Sarcasme is een vorm van aanvallend communiceren. In dit artikel leg ik uit wat sarcasme is, wat erachter kan zitten en hoe je leert zeggen wat je werkelijk bedoelt.

Welke voorbeelden van sarcasme zijn er?

Je ergert je omdat jouw collega zijn zaakjes weer niet voor elkaar heeft. Je spreekt jouw ergernis niet uit, maar zegt: ‘nou, als jij zo doorgaat dan kom je zeker in aanmerking voor een promotie’. In feite zeg je het tegenovergestelde van wat je bedoelt. Chris maakte een afspraak bij de kapper. Althans, dat wilde hij doen. Maar dat ging niet zonder slag of stoot. De kapper liet duidelijk merken dat het vandaag niet meer zo uitkwam. Toen Chris de kapperszaak binnenkwam, zag hij al van veraf dat alle medewerkers bij de balie zaten te kletsen. Chris zei: ‘o, nu snap ik dat jullie geen tijd voor mij hadden’. Andere voorbeelden zijn:

• ‘Nou, fijn dat je ook nog komt’, terwijl je bedoelt dat iemand veel te laat is.
• ‘Wat goed dat je daar nu al aan denkt’, terwijl je bedoelt dat de ander iets veel te laat heeft opgepakt.
• ‘Jij bent ook echt een natuurtalent in plannen’, nadat iemand opnieuw een afspraak is vergeten.
• ‘Fantastisch idee, vooral omdat we het vorige week ook al hebben geprobeerd’, terwijl je bedoelt dat het voorstel niet werkt.
• ‘Wat heerlijk dat jij altijd zo goed luistert’, nadat iemand je meerdere keren heeft onderbroken.

Wat zit er achter sarcastische opmerkingen?

Waarom ben je sarcastisch? Merk je dat je dat weleens bent? Vaak zit er machteloosheid, boosheid, irritatie of frustratie achter. Misschien heb je geen vat op de situatie of op de ander. Misschien voel je je afgewezen, gekrenkt, gepasseerd of aangevallen en sla je terug. Kortom: vaak zit er een bak aan negatieve gevoelens achter die je op de verkeerde manier uitspreekt. Ik noem het ook wel eens boosheid uit de diepvries. Het is een onderkoelde, ijzige en bevroren toon waarop iets wordt uitgesproken. Daarom kan het zoveel pijn doen.

Wat is het verschil tussen sarcasme, cynisme en humor?

Sarcasme is scherper en hatelijker. Je zegt bewust het tegenovergestelde van wat je bedoelt om te steken, te bespotten of de ander belachelijk te maken. Cynisme in communicatie is meestal bitterder, afwijzender en wantrouwender. Bij cynisme laat je merken dat je niet gelooft in de goede bedoeling, het plan of de persoon. Iemand zei: ‘ja, maar het is soms ook grappig’. Als dat zo is, noem ik het geen sarcasme. Dan is het humor. Humor vernedert niet en brengt de ander niet in verlegenheid. Sarcasme haalt de ander onderuit.

Waarom is sarcasme pijnlijk en onduidelijk?

Sarcasme is communicatie met een omleiding. Je zegt iets anders dan je bedoelt. Duidelijk communiceren is er niet bij. Tegelijk is het een aanvallende vorm van communicatie die kwetsend kan zijn. Sarcasme kan een manier zijn om jezelf boven de ander te stellen of op de ander neer te kijken. Wanneer de spot rechtstreeks gericht is op iemands karakter, vermogen of waardigheid, ga je al snel op de persoon spelen. Dan gaat het niet meer alleen over wat iemand deed, maar over wie iemand volgens jou is.

Wat bereik je met sarcasme?

Wat bereik je ermee? Meestal helemaal niets. Jouw werkelijke boodschap komt niet over en de relatie kan schade oplopen. De ander kan:

• De andere kant opkijken.
• In de verdediging schieten.
• In de aanval gaan.
• Jou gaan vermijden.
• Zich afgewezen of belachelijk gemaakt voelen.

Wie sarcastisch is, is vaak minder toegankelijk. Als zelfbescherming zet je een soort muur om je heen, zodat je niet geraakt kunt worden. Je schermt jezelf af, maar creëert daarmee ook afstand.

Hoe kun je sarcasme vermijden?

Sarcasme vermijden betekent niet dat je jouw irritatie of kritiek moet inslikken. Het betekent dat je leert zeggen wat je werkelijk bedoelt. Je kunt direct communiceren zonder te kwetsen en tegelijk tactvol communiceren.

In plaats van: ‘nou, fijn dat je ook nog komt’, kun je zeggen: ‘je bent een half uur te laat en daar baal ik van’. In plaats van: ‘jij bent echt een natuurtalent in plannen’, kun je zeggen: ‘deze afspraak is opnieuw vergeten en ik wil bespreken hoe we dat voorkomen’. In plaats van: ‘wat heerlijk dat jij altijd zo goed luistert’, kun je zeggen: ‘ik merk dat je mij meerdere keren onderbreekt en ik wil graag mijn verhaal afmaken’.

Daarmee benoem je jouw irritatie of teleurstelling rechtstreeks. De ander hoeft niet meer te raden wat jij werkelijk bedoelt.

Wat kan jouw leerdoel zijn?

Jouw leerdoel is niet dat je minder eerlijk moet worden. Het gaat erom dat je jouw werkelijke boodschap duidelijk, rechtstreeks en zonder spot leert uitspreken.

• Zeggen wat je bedoelt.
• Herkennen welke boosheid, frustratie of teleurstelling achter jouw sarcasme zit.
• Jouw irritatie rechtstreeks uitspreken.
• Kritiek geven zonder de ander belachelijk te maken.
• Humor gebruiken zonder te vernederen.
• Duidelijk en tactvol communiceren.

Veelgestelde vragen over sarcasme

Hieronder lees je aanvullende antwoorden over sarcasme, humor en indirecte communicatie.

Is sarcasme altijd bewust kwetsend?

Nee. Soms gebruikt iemand sarcasme uit gewoonte, frustratie of zelfbescherming. Dat neemt niet weg dat de opmerking wel kwetsend kan overkomen.

Kun je sarcastisch zijn zonder iets te zeggen?

Ja. Een blik, lachje, zucht of bepaalde toon kan ook sarcastisch overkomen.

Is sarcasme hetzelfde als ironie?

Nee. Ironie hoeft niet kwetsend te zijn. Sarcasme bevat doorgaans een scherpere, spottende of hatelijke ondertoon.

Waarom reageren mensen defensief op sarcasme?

Omdat zij niet alleen de inhoud horen, maar ook minachting, afwijzing of spot ervaren.

Kun je kritisch zijn zonder sarcastisch te worden?

Ja. Benoem concreet wat je ziet, wat jouw bezwaar is en wat je anders wilt, zonder het tegenovergestelde te zeggen van wat je bedoelt.