home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / principieel

Principieel: ben jij dat?

Ben jij principieel? Dat noem ik een kernwaarde. Het vertelt iets over jouw palet van overtuigingen. Principieel kun je ook duiden als een kernkwaliteit. Dat betekent dat je ergens voor staat, dat je niet kunt marchanderen met jouw overtuigingen en dat je niet tot schipperen bereid bent. Principes raken ook aan jouw persoonlijke waarden, omdat ze laten zien wat voor jou wezenlijk en richtinggevend is. In dit artikel ga ik in op de kracht van principieel en ik benoem ook de valkuil die erbij kan horen (té principieel).

Wat is een principe?

Een principe is een soort van grondregel, een basis. Het komt uit het Latijn en betekent 'voor de prins (vorst)'. Dat geeft al aan dat het om wetten en regels gaat. Eigenlijk is het een heel breed begrip. Het kan gaan over hoe iets werkt in praktische zin maar het kan ook gaan over ethische normen. Voorbeelden:

• In praktische zin: ik leg je nu het principe uit van de werking van een digitale fotocamera: hier gaat het dus over de grondgedachte die gehanteerd wordt bij digitale camera's.
• Basisregels binnen ons bedrijf: uit principe nemen we alleen opdrachten aan waar X% marge op zit.
• In ethische zin: in principe staat veiligheid van onze medewerkers boven het aantal orders dat wij uitvoeren.

 

Wat hebben principes met normen en waarden te maken?

Principes hebben soms ook maken met jouw gevoel voor recht en onrecht. Wanneer jij sterk reageert op oneerlijkheid, willekeur of onrechtvaardigheid, kan dat iets zeggen over jouw rechtvaardigheidsgevoel. Dat kan een kracht zijn, omdat je niet zomaar wegkijkt wanneer er iets gebeurt wat niet klopt.

Ik ga nu vooral in op de ethische kwesties. Principes raken altijd normen en waarden. Wanneer verkeersveiligheid een waarde is, is de norm dat jij je houdt aan de maximumsnelheid op de weg. Dat is dus een principe en het kan een principekwestie worden wanneer jij je niet aan de verkeersregels wilt houden. Wanneer integriteit een waarde is waar wij voor staan, betekent dat in principe dat we niet voortdurend collega's zwart maken of beroddelen zonder dat ze erbij zijn. Ik noem zo wat voorbeelden, maar de vraag is: wat zijn jouw principes? In principe vind ik dat niemand dit artikel zomaar kan overnemen zonder de juiste bronvermelding of zonder te vragen of ik het wel goed vind dat jij iets uit dit artikel citeert.

Wat betekent principieel zijn?

Wanneer je principieel bent, ben je in mijn ogen consciëntieus en gewetensvol. Je handelt vanuit bepaalde overtuiging, wellicht gebaseerd op een bepaalde ideologie of geloofsovertuiging, en je bent beginselvast. Dat is krachtig, karaktersterk. Je bent niet tot schipperen bereid en je zult niet van jouw beginselen afwijken. Wat is de kracht van principieel zijn?

• Je durft best een afwijkende mening te hebben, ook al begrijp je dat daar soms moed voor nodig is.
• Je waait niet met alle winden mee.
• Je staat ergens voor en je draagt jouw overtuiging ook uit.
• Je hebt eigenschappen als:
  • Eerlijk
  • Oprecht
  • Zorgvuldig
  • Betrouwbaar: afspraak is afspraak
  • Accuraat, nauwkeurig en precies
  • Consciëntieus en gewetensvol

Wat zijn voorbeelden van principes?

Ik noem wat voorbeelden van principes:

• Je wilt niet werken op zondag, in verband met de zondagsrust.
• Je bent vanuit geloofsovertuiging tegen abortus of euthanasie.
• Je eet uit principe geen vlees.
• Je wilt geen producten kopen in de supermarkt van leveranciers waar ze onjuist met dieren omgaan.
• Je bent principieel tegen vaccinatie.
• Je drinkt uit principe geen alcohol.
• Je bent uit principe tegen verzekeringen.

Wat zijn principeafspraken?

Een principeafspraak is een afspraak op hoofdlijnen. Je bent het in beginsel met elkaar eens, maar nog niet alles is tot in detail uitgewerkt. Je zou kunnen zeggen: we hebben de richting bepaald, maar alle randjes zijn nog niet besproken.

Daarom hoor je mensen ook weleens zeggen: we hebben nu een soort principeafspraak. Daarmee bedoelen ze dat er overeenstemming is over de kern, maar dat de voorwaarden, uitzonderingen, praktische invulling of precieze afspraken nog verder uitgewerkt moeten worden.

Een principeafspraak is dus nog geen volledig uitgewerkte overeenkomst. Er kunnen nog vragen openstaan. Wie doet wat? Wanneer gaat het in? Welke voorwaarden gelden er? Wat gebeurt er wanneer de situatie verandert? Dat soort zaken moeten dan nog worden ingevuld.

Ik noem een voorbeeld. Stel dat werkgever en werknemer met elkaar bespreken dat de werknemer minder uren gaat werken. Ze zijn het er in principe over eens dat het gaat gebeuren. Maar de exacte ingangsdatum, het aantal uren, de verdeling over de week en de gevolgen voor taken en salaris moeten nog worden besproken. Dan is er een principeafspraak: de hoofdrichting is duidelijk, maar de uitwerking ligt nog open.

Zo bezien is een principeafspraak een voorlopige afspraak op hoofdlijnen. Je hebt elkaar gevonden in de bedoeling of richting, maar je moet nog oppassen dat je niet doet alsof alles al rond is. Want juist in de details kunnen later nog vragen, bezwaren of verschillen van inzicht ontstaan.

Wat is het tegenovergestelde van principieel zijn?

Je kunt ook te weinig principieel zijn. Dan heb je misschien te weinig houvast aan jouw morele kompas. Je waait met alle winden mee en je bent gemakkelijk beïnvloedbaar. De ene keer ga je die kant op, de andere keer weer de andere kant op.

Dat gebeurt wanneer je gaat marchanderen, schipperen of sjoemelen met jouw overtuigingen. Dan boet je in aan overtuigingskracht. Het is niet meer duidelijk waar je voor staat en waar je voor gaat. Je doet al snel water bij de wijn, ook wanneer het eigenlijk gaat over waarden die voor jou belangrijk zouden moeten zijn.

Waarom kunnen principes lastig zijn?

Principes worden vooral lastig wanneer ze botsen. Dat kan in een relatie gebeuren, in een gezin, binnen een team of in een organisatie. Twee mensen kunnen allebei principieel zijn en toch tegenover elkaar komen te staan. De een zegt: dit kan ik niet met mijn geweten verenigen. De ander zegt precies hetzelfde, maar komt tot een andere conclusie. Dan gaat het gesprek niet meer alleen over een mening. Dan raakt het aan overtuiging, waarde en identiteit. Juist daarom kan een principekwestie zo gevoelig worden. Je verdedigt niet zomaar een standpunt, je verdedigt iets wat voor jou wezenlijk is.

In een gezin kan dat gaan over opvoeding, geloof, geld, zondagsrust of omgangsvormen. In een team kan het gaan over eerlijkheid, veiligheid, klantbelang, kwaliteit of verantwoordelijkheid. En in een organisatie kan het gaan over de vraag: waar trekken wij de grens en wat vinden wij niet onderhandelbaar? Daarom vraagt een botsing van principes om meer dan discussie. Het vraagt luisteren. Wat probeert de ander te beschermen? Welke waarde zit er achter zijn of haar standpunt? En durf jij ook te benoemen welke waarde jij probeert vast te houden? Pas dan ontstaat er gesprek in plaats van strijd.

Het lastige van principes is dat ze zo persoonlijk zijn. Jouw principes zijn niet mijn principes. Jouw normen en waarden hoeven niet mijn normen en waarden te zijn. Dat betekent dat er gemakkelijk discussie kan ontstaan wanneer principes botsen.

Wat gebeurt er wanneer principes uiteenlopen?

Principes kunnen ook uiteenlopen. Sterker nog: het kan leiden tot conflicten. Je komt dan bij conflicten uit die ik omschrijf als uiteenlopende overtuigingen. En wanneer het een principekwestie is, kom je niet bij elkaar met een potje lijm.

Een principekwestie kan er ook voor zorgen dat je iets niet gaat doen, ergens van afziet of een relatie niet aangaat of beëindigt. Soms best wel lastig. Wat ook een punt is, is communicatie over uiteenlopende principes. Hoe ga je met elkaar om wanneer er uiteenlopende overtuigingen zijn? Hoe voer je het gesprek zonder elkaar iets aan te praten terwijl je wel naar elkaar luistert en de communicatie openblijft? Dat vraagt best veel communicatieve vaardigheden. Maar vooral ook: respect voor elkaar!

Hoe word je je bewust van jouw principes?

Principieel zijn vraagt bewustwording. Waar sta jij voor? Welke waarden zijn voor jou niet onderhandelbaar? En waar ben je misschien te strak, te rechtlijnig of te weinig ontvankelijk voor het verhaal van de ander? Het helpt om mensen om je heen te hebben die jou durven bevragen. Mensen die niet zomaar met je meegaan, maar die ook niet meteen tegenover je gaan staan. Tegenspraak is niet altijd tegenwerking. Soms is tegenspraak juist bescherming tegen eenzijdigheid. Principieel zijn vraagt dus ook nederigheid. Mijn vriend Ton zou zeggen: ‘als de rekkelijken te rekkelijk zijn, heb je de preciezen nodig en als de preciezen te precies zijn, dan heb je de rekkelijken nodig’.

Tegenspraak bewaart tegen eenzijdigheid in denken, mits je ervoor openstaat.

De valkuil: té principieel zijn

De valkuil van principieel zijn is dat je te principieel wordt. Wanneer je té principieel bent, ben je star in je overtuigingen. Waar ligt de grens tussen principieel en té principieel? Heel eenvoudig: wanneer je geen ruimte meer biedt aan mensen die anders tegen zaken aankijken of wanneer je onvoldoende ruimte of respect geeft aan mensen die een andere overtuiging zijn toegedaan.

Betekenis en definitie

Té principieel is de doorgeslagen variant van principieel zijn. Principieel zijn is een kracht. Maar de doorgeslagen variant noemen wij de valkuil. Dan is het geen kracht meer. Wie té principieel is:

• Is star en rigide.
• Houdt halsstarrig vast aan eigen standpunten, ideeën, normen en waarden.
• Communiceert alsof hij/zij de onbetwiste eigen waarheid kan opleggen aan andere mensen. Ik noem het wel de waarheidspachter.
• Is rechtlijnig qua denken.
• Is roomser dan de paus.

De kwaliteit is dus principieel zijn. Het betekent dat je ergens voor staat, onverzettelijk bent als het over jouw principes gaat en dat je niet met alle winden meewaait. Dat is de kracht! Wanneer je doorslaat, is het geen kracht meer.

Wat zijn de gevolgen van starheid in overtuiging?

Wanneer je te principieel bent, kan dat gevolgen hebben. Je kunt anderen buitensluiten. Je kunt het gesprek onmogelijk maken. Je kunt verbinding verliezen omdat je geen ruimte meer hebt voor het perspectief van de ander. Dan wordt jouw principe een muur in plaats van een richtingwijzer.

Dogmatisch: verschil tussen de letter en de geest

Misschien is het goed dat je mijn artikel over ‘de geest van de wet en de letter van de wet’ ook nog leest. Dat heeft alles te maken met de valkuil van ‘te principieel zijn’. Altijd is er een spanningsveld geweest tussen de geest van de wet en de letter van de wet (of regelgeving). Ik zeg altijd: ‘wanneer je de letter van de wet te letterlijk neemt, krijg je letterlijken’. De letter doodt de geest.

Ik duid het met een voorbeeld. Verkeersveiligheid is een waarde en dat je 50 mag rijden in de bebouwde kom is een norm. De norm is er ten behoeve van de waarde. Het gaat er dus niet om dat je 50 mag rijden. Het gaat om verkeersveiligheid. Maar je kunt niet zonder normen. Ben je té principieel? Dan vergeet je waarom het gaat en neem je de norm te precies.

Bewustwording

Ik heb pas een traject afgesloten met iemand die in een conflict is beland omdat hij rigide en star van overtuiging was. Hij had het zelf ook door en is gaan inzien dat hij daar echt iets mee moest. Maar hoe leer je dat? Je leert het door bewustwording en inzicht en je leert het door te relativeren. De persoon in kwestie is gaan inzien dat hij krampachtig aan standpunten is gaan vasthouden, die er onderaan de streep niet toe doen. Het heeft meer kapot gemaakt dan geheeld.

Soms helpt het om een tegenpool op te zoeken. Een tegenpool? Ja, iemand die de valkuil heeft van ‘te gemakkelijk zijn’. Waarom dan? Nou, heel eenvoudig. Mijn vriend Ton zou zeggen: ‘als de rekkelijken te rekkelijk zijn, heb je de preciezen nodig en als de preciezen te precies zijn, dan heb je de rekkelijken nodig’.

Tegenspraak bewaart tegen eenzijdigheid in denken, mits je ervoor openstaat.

Zijn principes betonpaaltjes of richtingwijzers?

Principes geven houvast, maar ze mogen geen hekwerk worden. Ze helpen je om koers te houden, maar ze zijn niet bedoeld om het gesprek af te sluiten. Een principe is bedoeld om richting te geven. Niet om jezelf of de ander vast te zetten. Wanneer je jouw principes behandelt als betonpaaltjes, ontstaat er afbakening: tot hier en niet verder. Soms is dat nodig. Maar het kan ook maken dat je niemand meer toelaat, geen correctie verdraagt en geen nuance meer hoort.

Wanneer je jouw principes ziet als richtingwijzers, blijven ze stevig en levend. Ze wijzen je de weg, maar ze vragen ook dat je blijft kijken naar de situatie, de bedoeling en de mensen die erbij betrokken zijn. Dan wordt de vraag niet alleen: waar sta ik voor, maar ook: waarvoor was dit principe bedoeld?

Hoe voorkom je dat principes verharden?

Je kunt de gedachte hebben dat je jouw principes in beton moet gieten om ze veilig te stellen. Alsof ze alleen overeind blijven wanneer je ze vastzet, beschermt en bewaakt. Ik begrijp die gedachte wel. Want principes raken aan wat voor jou wezenlijk is. Ze gaan over jouw waarden, jouw overtuigingen en de richting die jij in jouw leven wilt vasthouden.

Toch zit daar ook een gevaar in. Wat in beton gegoten is, kan namelijk ook verharden. Dan bescherm je jouw principe niet alleen, maar sluit je jezelf ook af. Je houdt vast aan de letter, maar je raakt misschien de geest kwijt. Dan wordt principieel zijn niet meer een kracht die richting geeft, maar een muur waar niemand meer doorheen komt.

Principieel zijn is een kernkwaliteit wanneer je ergens voor staat. Je wijkt niet zomaar af van jouw overtuigingen, je bent beginselvast en je laat je niet door iedere windvlaag omverblazen. Dat geeft kracht en karakter. Je bent betrouwbaar, duidelijk en stevig in wat jij belangrijk vindt.

Maar zodra je te principieel wordt, komt de valkuil in beeld. Dan houd je halsstarrig vast aan jouw standpunten. Dan is er geen ruimte meer voor het verhaal van de ander. Dan wordt rechtlijnigheid koppigheid en verandert jouw overtuiging in verharding.

Het leerdoel zit daarom in de balans. Je mag jouw principes koesteren en beschermen, want ze geven richting en houvast. Maar je mag ook blijven luisteren, relativeren en ruimte geven aan andere overtuigingen. Niet omdat jouw principes niets waard zijn, maar juist omdat een principe pas echt krachtig is wanneer het verbonden blijft met wijsheid, mildheid en besef van de situatie.

Wanneer je alleen nog de letter van de wet ziet, verlies je gemakkelijk de geest van de regel. Dan weet je nog wat de afspraak is, maar niet meer waarom die afspraak ooit gemaakt werd. En juist daar begint verharding.

Hoe ga je om met principekwesties binnen teams en organisaties?

Principes horen binnen bedrijven en organisaties vaak tot de categorie ongeschreven regels. Toch helpt het om ongeschreven regels een keer op te schrijven. Welke basisprincipes binnen jouw team of organisatie zijn leidend? Hoe zorg je ervoor dat medewerkers of collega's zich daaraan committeren? Hoe zorg je dat je dezelfde taal spreekt wanneer het over principes gaat? Zie ook: team en organisatie.

Veelgestelde vragen – FAQ

Hieronder beantwoord ik een aantal veelgestelde vragen over principieel zijn, principes, waarden en de valkuil van te principieel worden.

Wat betekent het als je principieel bent?

Wanneer je principieel bent, sta je ergens voor. Je hebt overtuigingen waar je niet zomaar mee marchandeert en je laat je niet door iedere situatie of ieder belang van koers brengen. Dat kan krachtig zijn, omdat mensen weten wat ze aan je hebben.

Is principieel zijn een kwaliteit?

Ja, principieel zijn kan een kwaliteit zijn. Het laat zien dat je betrouwbaar, gewetensvol en beginselvast bent. Je doet niet zomaar water bij de wijn wanneer het gaat over waarden die voor jou wezenlijk zijn.

Wat is de valkuil van principieel zijn?

De valkuil is dat je te principieel wordt. Dan houd je zo stevig vast aan jouw standpunt dat er geen ruimte meer is voor nuance, gesprek of het perspectief van de ander. Dan wordt jouw principe eerder een muur dan een richtingwijzer.

Wat is het verschil tussen principes en waarden?

Waarden gaan over wat jij belangrijk vindt, zoals eerlijkheid, veiligheid, integriteit of respect. Principes zijn de grondregels die daaruit voortkomen. Wanneer openheid een waarde is, kan een principe zijn dat je niet achter iemands rug om praat.

Hoe ga je om met mensen die andere principes hebben?

Dat vraagt vooral luisteren en respect. Je hoeft het niet altijd met elkaar eens te worden, maar je kunt wel proberen te begrijpen welke waarde de ander probeert te beschermen. Dan ontstaat er eerder gesprek dan strijd.