home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / controleren bewaken / controlfreak

Controlfreak: wil jij te veel controle hebben?

Ben jij een controlfreak? Dan wil jij te veel controle en regie hebben. Tenminste, dat zou kunnen. Het kan ook zijn dat je controle wilt hebben op zaken waar je geen controle over kunt hebben. De kwaliteit controleren en bewaken kan heel waardevol zijn, maar overmatige controle kan in verschillende situaties doorschieten: je zoekt controle als vorm van zekerheid of uit angst om de bestaande situatie te verliezen, je wilt controle uitoefenen op zaken waar je geen invloed op hebt en dat geeft stress, of je zoekt controle in zaken waar je helemaal geen controle zou moeten willen hebben.

Wat is het verschil tussen controleren en een controlfreak zijn?

Controleren kan nuttig en noodzakelijk zijn. Wanneer je controleert of iets goed uitgevoerd is, een proces bewaakt of overzicht houdt, gebruik je een kwaliteit. Je hoeft niet alles aan het toeval over te laten. Zeker niet wanneer jij ergens verantwoordelijkheid voor draagt.

Een controlfreak gaat verder. Dan wordt controle geen hulpmiddel meer maar bijna een voorwaarde om je goed te voelen. Je wilt weten wat er gebeurt, hoe het gebeurt en liefst ook zeker weten dat het gebeurt zoals jij het voor ogen hebt. Iets aan een ander overlaten kan dan lastig worden en onverwachte gebeurtenissen brengen sneller spanning met zich mee.

Dat verschil is belangrijk. Grip houden is iets anders dan alles willen beheersen. Controle gebruiken is iets anders dan afhankelijk worden van controle.

Waaraan herken je overmatige controle?

Ik begin met een aantal kenmerken op te sommen van overmatige controle zoeken.

• Je wilt alles strak in de hand houden en je kunt moeilijk loslaten.
• Je vindt het moeilijk om zaken aan een ander over te laten.
• Je bent te veel bezig met wat er mis zou kunnen gaan.
• Je bent bang om fouten te maken of je bent bang dat er iets fout gaat.
• Je herkent je in de roze wolk van perfectionisme en je wilt alles tot in de puntjes geregeld hebben.
• Je stelt hoge eisen aan jezelf.
• Als je grip hebt op de situatie, dan voel jij je goed.
• Je bent overmatig kritisch op jezelf en anderen.
• Je bent snel geprikkeld wanneer iets niet aan jouw verwachtingen voldoet.
• Je blijft maar redeneren hoe het allemaal zou moeten.
• Je vindt het moeilijk om op jouw intuïtie te vertrouwen.
• Je laat niets aan het toeval over.

Een controlfreak is dus niet alleen iemand die graag netjes en zorgvuldig werkt. Het gaat om de mate waarin jij controle nodig hebt om rust en zekerheid te ervaren en om wat er gebeurt wanneer die controle ontbreekt.

Waarom hangen overmatige controle, angst en zekerheid samen?

Overmatige controle heeft vaak te maken met angst. Je bent bang dat je fouten maakt of je bent bang dat het misgaat. Je bent bang om iets te verliezen of je bent bang voor de gevolgen van een foute inschatting. Je krijgt pas vertrouwen wanneer je merkt dat het zo loopt als jij had bedacht. Zie je dat angst en faalangst de motor zijn voor overmatige gerichtheid op controle en beheersing?

Ook gebrek aan zelfvertrouwen kan een rol spelen. In feite is de controlestrategie erop gericht om eigen angsten en tekorten te bestrijden en te beheersen. Je probeert onzekerheid buiten de deur te houden door zoveel mogelijk vooraf te regelen, te controleren en vast te zetten.

Waarom geeft controle maar tijdelijk zekerheid?

Omdat je nooit alles kunt controleren. Misschien lukt het vandaag om een situatie precies te laten verlopen zoals jij had bedacht. Dat voelt prettig en bevestigt jouw strategie: zie je wel, controle werkt. Maar morgen gebeurt er iets onverwachts en begint het hele circus opnieuw. Daar zit het probleem. Wanneer jouw zekerheid afhankelijk wordt van de mate waarin jij grip hebt op de buitenwereld, zul je steeds opnieuw controle moeten organiseren. Zodra iets anders loopt dan verwacht, staat jouw gevoel van zekerheid weer onder druk. Controle kan risico's verkleinen. Controle kan fouten signaleren. Controle kan overzicht geven. Maar controle kan niet garanderen dat het leven precies verloopt zoals jij hebt bedacht. Daarvoor gebeurt er eenvoudigweg te veel waarop jij geen invloed hebt.

Wat gebeurt er als je controle zoekt buiten jouw invloedsfeer?

Een andere vorm van overmatige controle is je druk maken om zaken die buiten jouw invloedsfeer liggen. Bovendien kost je dat een bak aan energie. En let wel: er zijn veel zaken die buiten jouw invloed liggen. Wil je die onder controle krijgen, dan geeft dat gevoelens van onmacht en machteloosheid. Het enige antwoord is loslaten, aanvaarden of overlaten aan anderen. Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan wanneer jij gewend bent zekerheid te ontlenen aan controle. Toch verandert de werkelijkheid niet doordat jij je er voortdurend druk om maakt.

Wanneer probeer je controle uit te oefenen waar dat niet hoort?

Een derde aspect is: je zoekt controle in zaken waar je geen controle zou moeten willen hebben. Je wilt alles wel regelen voor een ander misschien of je wilt alles wel invullen voor een ander. Voorbeelden:

• Je wilt het leven van jouw kinderen onder controle hebben.
• Je wilt controle uitoefenen op de keuzes die jouw kinderen maken.
• Je wilt controle uitoefenen op het geweten van jouw kinderen of op het geweten van jouw partner.
• Je wilt het leven van andere mensen beheersen.
• Je bent normatief voor anderen.
• Je meent dat het leven volledig maakbaar is.

Dat noem ik verkeerde controlemechaniekjes. Geef een ander ruimte en vrijheid. Laat een ander zelf keuzes maken. Je kunt betrokken zijn, meedenken, adviseren en grenzen stellen waar dat nodig is, maar je kunt het leven van een ander niet overnemen.

Wat doet controledwang van een leidinggevende met medewerkers?

Ben je leidinggevende en merk je dat jouw controledwang je soms in de weg staat? Heb je daar zelf last van of merk je dat jouw medewerkers daar last van hebben? Wanneer je vanuit jouw leidinggevende functie te veel controle uitoefent, belemmer je de ontwikkeling van jouw medewerkers.

Jouw medewerkers zullen zich niet ontwikkelen naar taakvolwassenheid, zelfstandig functioneren en zelfsturing wanneer jij voortdurend blijft voorschrijven, controleren en ingrijpen. Ze krijgen dan te weinig gelegenheid om zelf verantwoordelijkheid te dragen, fouten te maken en daarvan te leren.

Waaraan herken je dwangmatige controle door een leidinggevende?

Wanneer je te veel controle uitoefent, herken je dat aan de volgende zaken:

• Je wilt zoveel mogelijk zelf doen of je wilt zoveel mogelijk regie houden in een proces.
• Delegeren vind je lastig.
• Wanneer je iets aan een ander overlaat, ben je bang dat het verkeerd gaat.
• Je meent dat een ander het niet zo goed kan als jij.
• Als jij je er niet mee bemoeit, denk je dat het verkeerd gaat.
• Je stelt enorme eisen aan jezelf en aan anderen.
• Je wilt alles onder controle hebben en je wilt alles weten.
• Wanneer het anders gaat dan verwacht, ben je snel geïrriteerd.
• Medewerkers ervaren te weinig ruimte om de taken uit te voeren zoals zij denken dat het zou moeten.
• Het moet op jouw manier: dat vind jij de beste.

Relativeren, loslaten en vertrouwen geven

Leerdoelen die hierbij horen zijn: relativeren, loslaten en leren overlaten aan een ander. Maar ook: vertrouwen geven aan jouw medewerkers. Of jouw medewerkers zo begeleiden dat zij voldoende bekwaam en vakbekwaam worden om de taken uit te voeren zoals jij voor ogen had.

Dat vraagt om een vertrouwensbasis bij delegeren en om leidinggeven waarbij je niet voortdurend boven op de uitvoering zit. Je blijft verantwoordelijk voor jouw rol, maar verantwoordelijkheid is iets anders dan ieder detail zelf willen beheersen.

Leerdoelen voor leidinggevenden

Wil je als leidinggevende werken aan jouw persoonlijke leerdoelen? Kijk dan vooral naar de situaties waarin jij moeilijk kunt loslaten. Is dat omdat een medewerker werkelijk nog onvoldoende bekwaam is? Of omdat jij het lastig vindt te verdragen dat iemand een taak anders uitvoert dan jijzelf zou doen? Dat verschil is belangrijk.

Alles onder controle? Dat is onzinnig!

Alles onder controle gaat dus gewoon niet. We zijn niet almachtig! Jij niet, ik niet, niemand niet. Er zijn tal van situaties in ons leven waar wij geen invloed op hebben, waar controle onmogelijk is en waarbij van beheersbaarheid geen sprake is.

Leiderschap vraagt zoveel andere zaken dan alleen controle en beheersbaarheid. Inspireer jouw medewerkers, zet ze in hun kracht, help ze ontwikkelen, spreek hun creativiteit aan, versterk hun improvisatievermogen en je zult zien dat je een bevlogen team om je heen krijgt.

Hoe maak je kansen van tekortbeleving?

Soms is er ontevredenheid, gevoel dat er tekort is. Soms gaat het anders dan je dacht. Dan is loslaten een must. Aanvaarden dat het is zoals het is. Loslaten is de kunst van overgave om jouw controledriften te beteugelen.

En je zult zien dat nieuwe wegen zich openen. Ook in moeilijke tijden. Niet omdat alles ineens maakbaar wordt, maar omdat er ruimte ontstaat om te reageren op wat er werkelijk is in plaats van uitsluitend op wat jij had bedacht dat er moest zijn.

Hoe leer je loslaten zonder grip te verliezen?

Loslaten betekent niet dat je voortaan onverschillig wordt. Het betekent niet dat je jouw verantwoordelijkheid weggooit en ook niet dat je nergens meer naar omkijkt. Dat zou de andere kant doorschieten zijn.

Begin met onderscheid maken. Waar heb je werkelijk invloed op? Waar draag jij verantwoordelijkheid voor? Wat hoort bij een ander? En wat gebeurt er gewoon zonder dat jij daar iets aan kunt veranderen? Hoe scherper je dat onderscheid maakt, hoe minder energie je hoeft te stoppen in controle die niets oplevert.

Vervolgens komt vertrouwen. Laat iets aan een ander over zonder na vijf minuten alweer te controleren hoe het gaat. Accepteer dat iemand een andere werkwijze kan hebben dan jij. Laat toe dat niet iedere uitkomst vooraf vaststaat. Dat kan spannend zijn, maar precies daar leer je dat grip niet hetzelfde is als alles zelf beheersen.

En soms moet je simpelweg aanvaarden dat je het niet weet. Dat iets anders kan lopen. Dat je geen garantie krijgt. Dat is geen gebrek aan controle. Dat is de werkelijkheid.

Ontwikkeldoelen wanneer je te veel controle wilt

• Leren onderscheiden welke zaken binnen jouw invloed en verantwoordelijkheid liggen en welke niet.
• Meer vertrouwen ontwikkelen in anderen zonder voortdurend te controleren of alles op jouw manier gebeurt.
• Loslaten en aanvaarden wanneer beheersing onmogelijk is zonder jouw verantwoordelijkheid uit de weg te gaan.

Veelgestelde vragen over controlfreaks en controledrang

Controle is niet automatisch een probleem. Het wordt een valkuil wanneer je steeds meer probeert te beheersen, moeilijk kunt loslaten of jouw gevoel van zekerheid afhankelijk maakt van de mate waarin jij alles onder controle hebt.

Wat betekent controlfreak?

Een controlfreak wil te veel controle en regie hebben. Dat kan betekenen dat je alles strak in de hand wilt houden, moeilijk iets aan anderen overlaat of controle probeert uit te oefenen op zaken waarop je nauwelijks invloed hebt.

Is graag controle houden altijd verkeerd?

Nee. Controleren en bewaken kunnen waardevolle kwaliteiten zijn. Je kunt zorgvuldig, systematisch en nauwkeurig werken. De valkuil ontstaat wanneer je controle nodig hebt om je veilig te voelen of wanneer anderen onvoldoende ruimte krijgen.

Waarom heeft een controlfreak moeite met loslaten?

Omdat loslaten onzekerheid met zich meebrengt. Je weet niet precies hoe iets loopt, of een ander het goed doet of wat de uitkomst wordt. Wanneer controle jouw manier is om angst of onzekerheid te beheersen, kan dat ongemakkelijk voelen.

Kan controledrang stress veroorzaken?

Ja. Vooral wanneer je probeert invloed uit te oefenen op zaken die buiten jouw invloedsfeer liggen. Je blijft dan energie steken in iets wat je niet kunt beheersen en dat kan gevoelens van onmacht en machteloosheid oproepen.

Wat is het belangrijkste leerdoel voor een controlfreak?

Loslaten waar controle niet nodig of niet mogelijk is, vertrouwen geven waar een ander verantwoordelijkheid kan dragen en jouw eigen verantwoordelijkheid blijven nemen waar controle wel functioneel en noodzakelijk is.