home / persoonlijke ontwikkeling / veranderingen / rouwcoaching / dooddoeners / heelt tijd wonden

Heelt de tijd alle wonden?

Heelt de tijd alle wonden? Het is een bekend Nederlands spreekwoord of gezegde. De uitspraak wordt vaak gebruikt bij rouw en verlies. Men doelt dan op heling of genezing van de rouwwond. Naarmate de tijd verstrijkt, zou de pijn minder erg of minder heftig worden. Herinneringen zouden zwakker worden. Maar klopt dit wel?

Deze pagina hoort bij het cluster dooddoeners bij rouw. Want hoe goed bedoeld deze uitspraak ook kan zijn, voor iemand die rouwt kan zij leeg, pijnlijk of zelfs ontkennend voelen.

Waarom kan deze uitspraak zo pijnlijk zijn?

De uitspraak ‘de tijd heelt alle wonden’ kan pijnlijk zijn omdat zij suggereert dat tijd vanzelf genoeg is. Alsof je alleen maar hoeft te wachten tot het minder wordt. Maar rouw werkt niet zo mechanisch. Je kunt jaren verder zijn en toch ineens weer diep geraakt worden door een herinnering, een verjaardag, een geboorte, een geur, een lied of een lege plek aan tafel.

Voor iemand die rouwt, kan deze uitspraak voelen alsof het verdriet niet serieus genomen wordt. Alsof het na verloop van tijd klaar zou moeten zijn. Maar rouw kent geen einddatum en geen verplicht tempo.

Waarom rouw soms zwaarder wordt naarmate de tijd verstrijkt

Ik merk dat veel mensen verwachten dat het gemis minder wordt. Dat het slijt. Dat de scherpe randjes eraf gaan. Maar wat ik in de praktijk zie, is dat het soms precies andersom werkt.

Liesbeth vertelde mij haar verhaal. Haar man overleed en in het begin stond alles in het teken van regelen, overleven en doorgaan. Er was zoveel te doen dat ze nauwelijks stil kon staan bij haar verlies. Maar naarmate de tijd verstreek, gebeurde er iets anders. ‘In het begin dacht ik: ik moet door. Maar nu, maanden later, komt het pas echt binnen. De stilte in huis. Het alleen wakker worden. Het feit dat hij er echt niet meer is. Het gemis wordt niet kleiner, het wordt groter’, zei ze.

Wat hier gebeurt, zie ik vaker. In de eerste periode zit je soms nog in een soort overlevingsstand. Je regelt, je gaat door, je wordt geleefd. Maar als de rust terugkomt, komt ook het besef. Het dringt dieper door. Het gemis krijgt als het ware meer ruimte. Dat betekent niet dat er iets mis is met jou. Het betekent dat jouw rouw zich verdiept.

Ik zeg wel eens: rouw wordt niet zwaarder omdat het slechter gaat, maar omdat het dieper gaat. Ik merk dat mensen daar soms van schrikken. Alsof ze terugvallen. Alsof het niet goed gaat. Maar dat is niet zo.

Als tijd niet heelt, wat dan wel?

Mijn grote bezwaar is dat ‘de tijd’ tot onderwerp wordt benoemd en dat de tijd een actieve rol van helen wordt toegekend. Dat veronderstelt dat rouwen een passieve aangelegenheid is en dat het jou alleen maar overkomt. Dat is geenszins het geval. Wie rouwt, is niet passief maar werkt erg hard, hoewel het eigen gevoel daarover heel anders kan zijn. Rouwen is net als aanvaarden en accepteren een werkwoord.

Tijd kan ruimte geven. Tijd kan afstand brengen. Tijd kan maken dat je anders naar je verlies gaat kijken. Maar tijd doet dat niet vanzelf. Wat jij in die tijd met jouw verdriet doet, hoe je het verlies onder ogen ziet, hoe je leert leven met gemis en hoe je betekenis geeft aan wat er gebeurd is, maakt het verschil.

Hoe werkt heling in de praktijk?

De mate waarin de wond heelt, hangt voor een deel ook af van de rouwende. En wat zeker waar is: er is tijd voor nodig. Je kunt niet een training of coachingstraject doen waardoor je het rouwproces in veertien dagen doorloopt. Naarmate de tijd verstrijkt, hebben veel mensen wel het idee dat er meer afstand komt tot de gebeurtenis waarom men rouwt.

Iemand zei: ‘Het rauwe, harde gevoel lijkt wel enigszins te slijten’. Dat betekent: het verlies beheerst niet meer mijn hele dag of ik word niet iedere dag meer beheerst door het verlies. Iemand anders zei: ‘Bij mij is het alsof de pijn met het verstrijken van de maanden alleen maar groter wordt. Mijn hart is verscheurd van pijn en verdriet, van leegte en gemis’.

Voor rouw is dus geen standaard te bedenken. Ieder ervaart het anders, iedere gebeurtenis is anders.

Wat betekent aanvaarden bij rouw?

De laatste fase van het rouwproces wordt wel de fase van aanvaarding genoemd. Wat betekent dat? Aanvaarden betekent dat er weer ruimte komt en dat je niet iedere dag meer wordt meegesleurd door het verlies of dat je niet meer het gevoel hebt dat het verdriet je alle kanten op gooit.

Aanvaarden betekent dat je jouw verlies en jouw gemis leert omarmen als iets dat bij jou hoort. Aanvaarding is trouwens iets anders dan opmerkingen in de trant van: ‘Het is niet anders, je moet het maar nemen zoals het is’. Dat soort opmerkingen hoort ook bij dooddoeners, zoals het leven nemen zoals het is.

Waarom niet ieder verlies hetzelfde is

Een verlieservaring is er in tal van gradaties en het is goed om dat in de juiste proportie te zien. Wie zijn geliefde verliest, heeft een heftige ervaring, vooral ook omdat het onomkeerbaar is. Dat geldt ook voor verlies van gezondheid of fysieke mogelijkheden.

Misschien heelt de tijd jouw wond niet. Maar wat jij doet in die tijd, maakt wel het verschil.

Wat is dan een betere reactie?

In plaats van te zeggen dat de tijd alle wonden heelt, kun je beter iets zeggen wat ruimte geeft. Bijvoorbeeld: ‘Ik weet niet wat ik moet zeggen, maar ik ben er wel’. Of: ‘Ik kan me niet voorstellen hoe dit voor jou is, maar ik wil naar je luisteren’.

Dat zijn geen oplossingen. Maar rouw vraagt ook niet altijd om oplossingen. Rouw vraagt vaak om erkenning, nabijheid en geduld.

Veelgestelde vragen over rouw en tijd

Hieronder beantwoord ik een aantal veelgestelde vragen over tijd, rouw, heling en de uitspraak dat tijd alle wonden zou helen.

Wordt rouw ooit minder?

Ik vind dat een lastige vraag, omdat het vaak niet gaat om minder, maar om anders. Het scherpe, rauwe gevoel kan veranderen, maar het gemis blijft. Het krijgt alleen een andere plek in je leven.

Waarom voelt rouw soms later zwaarder?

In het begin zit je vaak in een overlevingsstand. Je regelt, je gaat door. Pas later komt de rust en daarmee het besef. Dan dringt het verlies dieper door en kan het zwaarder voelen.

Hoe lang duurt een rouwproces?

Er is geen vaste tijd. Ik zie mensen die na maanden al ruimte ervaren en mensen die na jaren nog midden in hun rouw zitten. Rouw laat zich niet in weken of maanden vangen.

Moet je rouw loslaten?

Ik geloof niet dat je rouw moet loslaten alsof je het verlies achter je laat. Je leert ermee leven. Het wordt onderdeel van jouw verhaal, van wie je bent.

Wat helpt echt bij rouwverwerking?

Wat ik zie dat helpt, is ruimte geven aan je gevoel, praten over je gemis en stap voor stap betekenis geven aan wat je hebt meegemaakt. Niet wegduwen, maar aankijken.

Waarom is ‘de tijd heelt alle wonden’ een dooddoener?

Omdat deze uitspraak suggereert dat tijd vanzelf genoeg is. Voor iemand in rouw kan dat voelen alsof het verdriet vanzelf voorbij zou moeten gaan, terwijl rouw juist aandacht, erkenning en ruimte vraagt.