home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / willen kunnen zijn / zijn / jezelf veranderen

Jezelf veranderen: hoe doe je dat?

Kun je jezelf veranderen? Vaak krijg ik van coachees te horen: 'Ik ben nu eenmaal zoals ik ben en aan mijn karakter verander je niets.' Maar de vraag is of jezelf veranderen hetzelfde is als jouw karakter veranderen. Volgens mij niet. Je kunt leren omgaan met valkuilen, overtuigingen bijstellen, angsten overwinnen, patronen doorbreken en oude overlevingsstrategieën loslaten zonder een ander mens te hoeven worden. Dit artikel schreef ik in de serie Groei, ontwikkeling en wording. Het is een verdieping op zelfontplooiing en zelfontwikkeling: je kunt jezelf ontwikkelen en veranderen terwijl je in wezen nog steeds jezelf blijft.

Wat kun je aan jezelf veranderen en wat niet?

Dat onderscheid is belangrijk. Je hoeft jouw aard niet te vervangen en je hoeft ook niet iemand anders te worden. Maar gedrag is iets anders dan karakter. Een overtuiging is iets anders dan karakter. Een patroon dat je door de jaren heen hebt ontwikkeld is eveneens iets anders dan jouw wezen. Je kunt bijvoorbeeld van nature direct zijn en toch leren om minder directief te communiceren. Je kunt geduldig zijn en tegelijkertijd leren dat geduld soms doorschiet in afwachten. Je kunt nauwkeurig zijn zonder iedere begroting tot drie cijfers achter de komma uit te pluizen.

Jezelf veranderen betekent voor mij daarom niet dat je jouw persoonlijkheid opnieuw moet bouwen. Het betekent dat je leert herkennen waar iets wat bij jou hoort in jouw nadeel gaat werken, waar een oude overtuiging je belemmert of waar gedrag zo automatisch is geworden dat je nauwelijks nog merkt dat je ook anders zou kunnen reageren.

Valkuilen

Ik noem wat voorbeelden. Stel, je bent regelmatig te directief in de communicatie. Directheid kan prima bij jou passen, maar wanneer je te direct wordt, werkt het in jouw nadeel. Dat kun je leren begrenzen. Stel, je bent bijzonder geduldig maar je loopt ertegenaan dat je soms zaken te veel op hun beloop laat en passief of afwachtend wordt. Dan zit je in de valkuil van jouw geduld. Ook die kun je leren begrenzen. Of stel, je bent nauwkeurig en precies maar soms ga je tot drie cijfers achter de komma door op een begroting van een miljoen euro. Dan schiet jouw accuratesse door. Ook daar kun je iets aan doen.

Zo kan ik een hele waslijst maken. De kunst is niet om de kwaliteit weg te halen. Je hoeft directheid, geduld of nauwkeurigheid niet uit jouw persoonlijkheid te snijden. Je leert juist jouw kwaliteit beter te benutten door te herkennen wanneer zij doorschiet.

Overtuigingen kun je bijstellen

Overtuigingen kunnen stimulerend of belemmerend zijn. De wereld zit vol overtuigingen en jouw hoofd en mijn hoofd zitten er eveneens boordevol mee. Dat kunnen overtuigingen zijn over jezelf, over andere mensen of over de wereld. Een voorbeeld is: 'De een wordt door het leven gedragen en de ander wordt erdoor geslagen.' Klinkt wat heftig, hè? Een positieve tegenhanger is bijvoorbeeld dat er aan het einde van de tunnel altijd licht is. Maar ook daar kun je de vraag stellen of dat altijd helemaal klopt.

Je kunt ook overtuigingen over jezelf hebben: 'Ik ben niet zo'n prater in de groep' of 'Ik ben niet zo sociaal'. De vraag is of dat altijd waar is. En dan zijn er beelden over anderen zoals: 'accountants zijn saai' of 'ondernemers werken altijd'. Overtuigingen kunnen zo vertrouwd worden dat je ze niet meer als overtuiging herkent. Toch kun je leren om ze opnieuw te onderzoeken en belemmerende overtuigingen bij te stellen.

Angsten kun je overwinnen

Bepaalde angsten kun je overwinnen of in ieder geval leren hanteren. Ik sprak eens met Hans. Hij had spreekangst. Door een training spreken in het openbaar te volgen had hij een begin gemaakt om zijn spreekangst te overwinnen. Daarmee veranderde Hans niet zijn karakter. Hij oefende met iets wat hem belemmerde. Dat is voor mij een mooi voorbeeld van verandering: niet iemand anders worden, maar meer ruimte krijgen om te doen wat je wilt doen.

Patronen kun je doorbreken

Je kunt ook bepaalde gedragspatronen leren doorbreken. Floor zei eens: 'Ik wil het iedereen altijd naar de zin maken.' Dat is zo'n patroon. Vooral die woorden 'iedereen' en 'altijd'. Je kunt leren om rekening te houden met anderen zonder voortdurend aan jezelf voorbij te gaan. Karel zei: 'Ik laat me snel leiden door de waan van de dag.' Ik noem dat de partij van de WVDD. En als die in de regering komt, dan regeer jij niet. Ook dat patroon kun je doorbreken. Laat je leiden door wat jij wilt, door jouw doel en door jouw planning en laat je niet voortdurend regeren door de waan van de dag.

Veranderen begint met herkennen wat je steeds opnieuw doet

Daar zit voor mij een belangrijke sleutel. Je kunt pas iets veranderen wanneer je begint te herkennen wat er gebeurt. Niet één keer, maar juist telkens opnieuw. In welke situaties word je te direct? Wanneer ga je pleasen? Wanneer neem je automatisch alle verantwoordelijkheid op je? Wanneer trek je jezelf terug? Wanneer schiet je in controle of ga je juist vermijden? Vaak kennen we onze patronen best in theorie, maar merken we ze pas op wanneer we er alweer middenin zitten.

Verandering begint daarom niet onmiddellijk met anders doen. Eerst zien wat je doet. Daarna onderzoeken wat het je oplevert en wat het je kost. Een patroon is meestal niet voor niets ontstaan. Misschien hielp het je ooit om spanning te vermijden, waardering te krijgen of jezelf te beschermen. Dat maakt het patroon begrijpelijk, maar niet automatisch noodzakelijk voor de rest van jouw leven.

Van overleven naar leven en beleven

In jouw jeugd heb je misschien leren overleven. Een overlevingsstrategie kan bijvoorbeeld zijn dat je vooral in jouw hoofd gaat leven. Het is een vlucht voor jouw eigen gevoel en met name voor gevoelens van pijn en verdriet. Dan ga je lekker hoog zitten zodat je niet geraakt wordt. Ik heb het zelf ook jaren gedaan. Maar het geheim is: 'het leven speelt zich af in jouw hart'. Wat ooit bescherming bood, kan je later juist belemmeren om werkelijk te voelen, contact te maken of je te verbinden.

Ook hier gaat veranderen dus niet over jouw verleden afkeuren. Het gaat erom dat je onderzoekt of een oude manier van beschermen vandaag nog steeds nodig is. Soms mag iets wat ooit overleven was langzaam plaatsmaken voor leven en beleven.

Je hoeft niet iemand anders te worden

Dat vind ik misschien wel de belangrijkste boodschap van dit artikel. Jezelf veranderen betekent niet dat jouw huidige zelf verkeerd is. Wanneer je ontwikkeling begint vanuit afwijzing van jezelf, wordt veranderen al snel een gevecht tegen jezelf. Je kunt ook anders kijken: dit ben ik, dit zijn mijn kwaliteiten, hier liggen mijn valkuilen en dit zijn patronen waar ik last van heb. Wat wil ik daarmee?

Dan ontstaat er ruimte om te veranderen zonder jezelf kwijt te raken. Je kunt direct blijven en toch tactvoller worden. Je kunt zorgzaam blijven zonder iedereen altijd naar de zin te maken. Je kunt nauwkeurig blijven zonder te verdwalen in details. Je kunt gevoelig zijn zonder alles van anderen op jouw schouders te nemen. Veranderen betekent dan dat je vrijer leert omgaan met wat bij jou hoort.

Veranderen kan dus!

Jezelf veranderen kan dus. Niet alles aan jezelf is veranderbaar en dat hoeft ook niet. Maar je kunt veel leren in de manier waarop je met jezelf, andere mensen en situaties omgaat. De vraag wordt dan concreter: wat zou jij willen veranderen? Welk patroon belemmert je? Welke overtuiging wil je opnieuw onderzoeken? Waar schiet een kwaliteit door? En welke oude manier van reageren heb je misschien niet meer nodig?

Veelgestelde vragen over jezelf veranderen

Veranderen gaat zelden in een rechte lijn. De volgende vragen gaan over wat je onderweg kunt tegenkomen wanneer je ander gedrag wilt ontwikkelen of een oud patroon wilt doorbreken.

Kun je op latere leeftijd nog veranderen?

Ja. Je neemt natuurlijk jarenlang ervaring, gewoonten en patronen mee, maar dat betekent niet dat alles vastligt. Je kunt ook later in jouw leven nieuw gedrag oefenen, anders naar situaties leren kijken en andere keuzes maken.

Waarom val je soms terug in oud gedrag?

Omdat oud gedrag vertrouwd is en vaak jarenlang geoefend is. Zeker onder spanning kun je gemakkelijk terugvallen op een automatische reactie. Dat betekent niet meteen dat jouw verandering mislukt is. Het kan juist zichtbaar maken in welke situaties het oude patroon nog sterk is.

Hoe lang duurt het voordat gedrag verandert?

Daar is geen vaste termijn voor. Een eenvoudige gewoonte kan sneller veranderen dan een patroon dat jarenlang een belangrijke functie heeft gehad. Belangrijker dan een vaste termijn is dat je leert herkennen wanneer het oude gedrag optreedt en steeds opnieuw ander gedrag oefent.

Kan feedback helpen wanneer je jezelf wilt veranderen?

Ja. Andere mensen zien soms gedrag dat je zelf nauwelijks opmerkt. Goede feedback kan daarom helpen om patronen scherper te krijgen. Uiteindelijk bepaal jij natuurlijk zelf wat je met die feedback doet en of de gewenste verandering bij jou past.

Moet een verandering altijd blijvend zijn?

Niet iedere verandering wordt onmiddellijk een nieuw automatisme. Soms ontdek je tijdens het oefenen zelfs dat een andere aanpak beter bij je past dan je vooraf dacht. Veranderen is daarom ook onderzoeken, bijstellen en ervaren wat werkelijk werkt.