home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / willen kunnen zijn / zijn / overtuigingen

Overtuigingen: belemmerend en stimulerend

Overtuigingen kunnen stimulerend zijn, maar ze kunnen je ook behoorlijk in de weg zitten. Soms weet je precies wat je ergens van vindt. Veel vaker draag je overtuigingen met je mee zonder dat je nog doorhebt dat het overtuigingen zijn. Ze voelen als waarheid. Over jezelf, over andere mensen en over hoe het leven volgens jou in elkaar zit. Dit artikel over overtuigingen schreef ik in de serie Kern, identiteit en innerlijke basis. Het is een verdieping op jouw identiteit, omdat overtuigingen mede kleuren hoe jij jezelf ziet, hoe je naar de wereld kijkt en welke mogelijkheden je wel of niet voor jezelf ziet.

Overtuigingen uit jouw familie

Soms wordt de familie er ook bij betrokken. Dan gaat het niet meer alleen over 'ik', maar over 'wij'. Zulke uitspraken kunnen zo vaak herhaald worden dat niemand meer vraagt of ze eigenlijk waar zijn:

• Wij zijn niet zulke praters.
• Wij zijn maar gewone mensen.
• Over gevoelens praten vinden wij van huis uit moeilijk.
• Wij moeten het met hard werken verdienen.
• Ondernemers? Dat zit niet in onze familie!
• Wij zijn van huis uit allemaal introvert.

Algemene overtuigingen

Er bestaan natuurlijk ook overtuigingen die niet rechtstreeks over jezelf gaan. Ze kunnen gaan over mensen, relaties, geld, werk of het leven zelf. Bijvoorbeeld:

• Het leven is één groot feest.
• Het leven is een tranendal.
• De één wordt door het leven gedragen en de ander wordt erdoor geslagen.
• Het leven is één grote ellende of lijdensweg.
• Gemak dient de mens.
• Mensen zijn uiteindelijk alleen maar op zichzelf gericht.

Zo'n overtuiging kan enorm kleuren wat je waarneemt. Wie ervan overtuigd is dat mensen niet te vertrouwen zijn, zal sneller gebeurtenissen opmerken die dat beeld bevestigen. Wie gelooft dat er altijd mogelijkheden zijn, kijkt vanuit een ander uitgangspunt naar dezelfde situatie.

Stimulerende overtuigingen

Uiteraard zijn er ook stimulerende overtuigingen. Die geven vertrouwen of ruimte om iets te proberen:

• Met rekenen heb ik nooit moeite gehad op school.
• Ik had als eerste mijn zwemdiploma.
• Ik speel al piano vanaf mijn vierde.
• Ik kon gemakkelijk leren.
• Ik red me snel in verschillende situaties.
• Als ik iets niet weet, vraag ik het wel. Ik stap gemakkelijk op anderen af.
• Ik ben erg handig.
• Ik begrijp dingen snel.
• Ik leg gemakkelijk contacten.
• Ik weet dat ik er aantrekkelijk uitzie.
• Risico's ervaar ik als een uitdaging.
• Ik weet snel vrienden te maken.
• Ik ben besluitvaardig.
• Ik weet dat je het leven aardig kunt bijsturen.
• Kansen krijg je niet alleen, kansen kun je ook pakken.
• Ik laat het gemakkelijk over me heen komen en zie wel hoe het verder gaat.
• Ik ga uit van mijn eigen kracht.
• Wat ik niet kan, kan ik leren.

Ook stimulerende overtuigingen hoeven trouwens niet altijd waar te zijn. Ze kunnen eveneens te absoluut worden. Wie overtuigd is dat hij alles zelf wel kan oplossen, kan bijvoorbeeld moeite krijgen met hulp vragen. Een overtuiging wordt dus niet gezond omdat zij positief klinkt. De vraag blijft of zij realistisch is en jou helpt om vrijer naar jezelf en situaties te kijken.

Waar komen jouw overtuigingen vandaan?

Veel overtuigingen ontstaan al vroeg. Als je als kind regelmatig hoort dat je voorzichtig moet zijn, kan daar de overtuiging uit groeien dat de wereld gevaarlijk is. Wanneer thuis steeds wordt gezegd dat je alleen met heel hard werken iets bereikt, kan hard werken later veel meer worden dan een gewoonte. Het kan een innerlijke wet worden: pas wanneer ik hard genoeg werk, heb ik recht op succes of rust.

Maar opvoeding is niet de enige bron. Ervaringen doen ook iets met jouw overtuigingen. Wanneer je verschillende keren wordt afgewezen, kun je gaan geloven dat mensen jou niet interessant vinden. Wanneer je na een risico juist een mooie kans krijgt, kan het tegenovergestelde ontstaan: als ik iets probeer, komt er vaak beweging. Een ervaring wordt zo niet alleen een herinnering. Je geeft er betekenis aan en die betekenis kan uitgroeien tot een overtuiging.

Ook cultuur en omgeving spelen mee. In de ene omgeving wordt ambitie aangemoedigd, terwijl in een andere omgeving al snel wordt gezegd: doe maar gewoon. In het ene gezin wordt gemakkelijk over gevoelens gesproken en in het andere geldt bijna als regel dat je sterk moet zijn en gewoon doorgaat. Veel van zulke boodschappen neem je over voordat je oud genoeg bent om ze kritisch te onderzoeken.

Daarom is een interessante vraag niet alleen: welke overtuiging heb ik? Vraag jezelf ook af: waar heb ik dit eigenlijk geleerd? Wie zei dit vroeger? Welke ervaring heb ik tot algemene waarheid verheven? En is datgene wat toen misschien logisch was vandaag nog steeds passend?

Wij zijn maar gewone mensen

Zo af en toe hoor ik het in onze praktijk: 'Wij zijn maar gewone mensen.' Meestal vraag ik of ik dan ook een foto mag zien van 'ongewone mensen'. Hoe zien gewone mensen er precies uit en hoe zien ongewone mensen eruit? Vaak wordt er lacherig over gedaan en humor is leuk. Toch kan achter zo'n eenvoudige uitspraak een behoorlijke overtuiging schuilgaan.

Voel je wat erachter zit?

Er zit soms een gedachte achter: maak niet te hoge sprongen, dan kun je ook niet zo hard vallen. Blijf met beide benen op de grond staan, blijf nuchter en doe vooral niet te enthousiast. Is daar iets op tegen? Natuurlijk niet. Het kan alleen ook een reden worden om veilig in jouw comfortzone te blijven zitten. Niet omdat je iets niet kunt, maar omdat je hebt geleerd dat je bepaalde mogelijkheden beter niet serieus kunt nemen.

Dan doe je gek genoeg

Maar de gedachte kan verdergaan. 'Doe maar gewoon' is het begin. Soms eindigt het met: 'dan doe je gek genoeg'. Daar kunnen weer allerlei overtuigingen onder zitten:

• We hebben een hekel aan bla-bla-verhalen.
• Wij staan met beide benen op de grond, zij niet.
• Wij zijn eenvoudig, daar kom je niet zo ver mee.
• Wij werken hard, dus zijn wij niet zo slim.
• We moeten het met hard werken verdienen, dus veel verdienen past eigenlijk niet bij ons.

Zijn er ook ongewone mensen?

De vraag is: bestaan er eigenlijk wel ongewone mensen? Naar mijn idee niet. Om maar even in het beeld te blijven: gewone en ongewone mensen hebben uiteindelijk veel gemeen:

• Ze kunnen blij, boos, verdrietig of bang zijn.
• Ze mogen hun vaardigheden en talenten ontwikkelen, ieder op een eigen manier.
• Ze hebben prettige en onprettige gevoelens.
• Ze kunnen succes hebben, maar ook tegenslag ervaren.
• Ze kunnen zich gelukkig voelen of juist heel ongelukkig.
• Ze kunnen ziek worden en gezond blijven.
• Ze gaan allemaal naar het toilet en naar de bakker.

De overtuiging loslaten

Wie de overtuiging 'wij zijn maar gewone mensen' losser kan laten, kan daarmee een stap zetten in de persoonlijke ontwikkeling. Succes, welbevinden of welslagen hangen niet alleen af van waar jouw wieg heeft gestaan of hoe jouw opvoeding eruitzag. Natuurlijk heeft dat invloed gehad. Maar de interessantere vraag is: wat ga jij er vandaag mee doen?

Wie voor een dubbeltje geboren is, wordt nooit een kwartje

Cultuur en overtuiging

De uitdrukking kan horen bij een bepaalde mentaliteit. Noem het een arbeidersmentaliteit, een doe-maar-gewoon-cultuur of de appel-valt-niet-ver-van-de-boom-houding. Daar hoeft op zichzelf niets mis mee te zijn. Zo'n cultuur kan juist enorme kracht bevatten: hard werken, doorzetten, ervoor gaan en niet snel opgeven.

De kracht en de keerzijde

Maar iedere kracht heeft ook een keerzijde. Hard werken kan doorschieten in grenzeloosheid. Doorzetten kan betekenen dat je te lang doorgaat. Nuchterheid kan veranderen in jouw dromen bij voorbaat relativeren. Niet zeuren kan betekenen dat je gevoelens of behoeften nauwelijks nog serieus neemt.

Misschien heb je nooit geleerd om eens te dagdromen over jouw eigen behoeften, wensen en idealen. Misschien werd het normaal gevonden dat je eerst werkte en pas veel later nadacht over wat je zelf eigenlijk wilde. Dan is het interessant om te onderzoeken of een oude familie- of cultuurovertuiging nog steeds jouw keuzes bepaalt.

Hoe stuurt een overtuiging jouw gedrag zonder dat je het merkt?

Een overtuiging kan een hele keten op gang brengen. Stel dat jij gelooft: 'mensen nemen mij niet serieus'. Dan verwacht je sneller dat jouw bijdrage weinig waarde krijgt. Daardoor houd je je misschien wat meer op de achtergrond. Je brengt jouw idee voorzichtiger of helemaal niet in. Anderen reageren vervolgens minder op jou, simpelweg omdat ze minder van je horen. En achteraf denk je: zie je wel, ze nemen mij inderdaad niet serieus.

Zo kan een overtuiging zichzelf steeds opnieuw bevestigen. Niet omdat zij objectief waar hoeft te zijn, maar omdat jouw verwachting invloed heeft op wat je waarneemt en hoe je je gedraagt. De lijn wordt dan ongeveer: overtuiging, verwachting, waarneming, gedrag, gevolg en opnieuw bevestiging van de overtuiging.

Dat maakt overtuigingen soms zo hardnekkig. We zoeken namelijk gemakkelijk bewijs voor wat we al geloven. Een gebeurtenis die past bij jouw overtuiging onthoud je goed. Een ervaring die ermee in strijd is, kun je kleiner maken of verklaren als uitzondering. Daardoor blijft het oude beeld intact.

Neem de overtuiging 'ik kan niet spreken voor een groep'. Misschien heb je ooit één presentatie gegeven waarbij je volledig dichtklapte. Jaren later herinner je je die ervaring nog steeds als bewijs. Dat je daarna verschillende keren prima iets hebt verteld tijdens een vergadering, telt in jouw hoofd nauwelijks mee. De oude overtuiging bepaalt welk bewijs gewicht krijgt.

Waarheid en overtuiging: wat is het verschil?

Een overtuiging voelt vaak als waarheid. Juist daarom noemen we het een overtuiging. Je bent ergens van overtuigd. Maar overtuigd zijn van iets maakt het nog niet automatisch tot een feit.

Kun je belemmerende overtuigingen veranderen?

Ja, maar meestal niet door simpelweg het tegenovergestelde tegen jezelf te zeggen. Een overtuiging als 'ik ben niet goed genoeg' verdwijnt niet doordat je honderd keer voor de spiegel roept dat je fantastisch bent. Wanneer je diep vanbinnen iets anders gelooft, voelt zo'n uitspraak eerder ongeloofwaardig dan bevrijdend. Een overtuiging verandert eerder wanneer je haar leert herkennen en onderzoeken. Waar baseer je haar op? Wanneer is zij ontstaan? Geldt zij werkelijk altijd? Wanneer klopt ze juist niet? Welke ervaringen heb je buiten beeld gehouden omdat ze niet passen bij wat je al gelooft? Dat zijn interessantere vragen dan jezelf simpelweg een positiever verhaal proberen aan te praten. Het helpt ook om onderscheid te maken tussen een feit en een conclusie. 'Ik ben twee keer afgewezen voor een functie' kan een feit zijn. 'Niemand ziet mijn kwaliteiten en ik zal nooit een goede functie krijgen' is een conclusie. Zodra je dat verschil ziet, ontstaat er ruimte.

Daarna heb je vaak nieuwe ervaringen nodig. Wie gelooft dat hij niets durft, kan ontdekken dat hij in kleine situaties wel degelijk stappen zet. Wie zichzelf als sociaal onhandig ziet, kan merken dat bepaalde gesprekken juist heel vanzelf gaan. Zulke ervaringen zijn belangrijk, omdat je jouw oude overtuiging dan niet alleen rationeel bestrijdt. Je doet iets mee wat niet meer in het oude verhaal past. Een belemmerende overtuiging loslaten betekent dus niet dat je voortaan alleen positief denkt. Het betekent dat je jouw denkbeelden minder absoluut maakt en beter leert toetsen aan wat er werkelijk gebeurt. Soms blijft een oude gedachte nog lang terugkomen. Het verschil is dat je haar niet meer automatisch hoeft te geloven.

Veelgestelde vragen over overtuigingen

Overtuigingen voelen vaak zo vanzelfsprekend dat je ze niet eens meer als overtuiging herkent. Deze vragen helpen om nog een paar kanten van het onderwerp scherper te krijgen.

Waarom voelt een overtuiging zo waar?

Omdat je er vaak jarenlang doorheen hebt gekeken. Ervaringen die de overtuiging bevestigen krijgen gemakkelijk veel gewicht, terwijl gebeurtenissen die er niet bij passen sneller als uitzondering worden gezien. Daardoor kan een overtuiging steeds steviger als werkelijkheid gaan voelen.

Zijn overtuigingen altijd bewust?

Nee. Sommige overtuigingen kun je gemakkelijk benoemen, maar andere merk je vooral aan jouw automatische reacties. Je ontdekt bijvoorbeeld pas dat je vindt dat je alles zelf moet oplossen wanneer iemand aanbiedt om jou te helpen en je onmiddellijk weerstand voelt.

Kun je tegelijk tegenstrijdige overtuigingen hebben?

Ja. Je kunt bijvoorbeeld geloven dat je kansen moet pakken en tegelijkertijd vinden dat je vooral geen risico moet nemen. Zulke tegenstrijdige overtuigingen kunnen zorgen voor twijfel of uitstel, omdat verschillende innerlijke boodschappen tegelijk aan je trekken.

Kunnen overtuigingen van generatie op generatie worden doorgegeven?

Ja, via opvoeding, verhalen, gewoonten en uitspraken binnen een gezin of familie. Niet omdat overtuigingen letterlijk erfelijk zijn, maar omdat kinderen veel leren van wat thuis vanzelfsprekend wordt gevonden en vaak wordt herhaald.

Is een stimulerende overtuiging altijd gezond?

Nee. Ook een positief klinkende overtuiging kan doorschieten. 'Ik kan alles zelf' klinkt krachtig, maar kan iemand ervan weerhouden om hulp te vragen. Een gezonde overtuiging hoeft daarom niet alleen positief te zijn. Zij moet ook voldoende ruimte laten voor de werkelijkheid.