home / persoonlijke ontwikkeling / assertiviteit / zelfkritiek

Wat is zelfkritiek en wanneer wordt jezelf bekritiseren negatief?

Heb je vaak kritiek op jezelf? Ben je overmatig zelfkritisch? Heb je vaak kritiek op wat je doet, hoe je eruitziet, wat je hebt nagelaten? Of op wie je bent en wat je bereikt hebt? Ik schrijf dit artikel binnen de serie over zelfwaardering en zelfaanvaarding. In die serie gaat het over hoe jij jezelf waardeert, hoe je met jouw innerlijke oordeel omgaat en wat er gebeurt wanneer zelfkritiek omslaat in zelfafwijzing of zelfveroordeling. In dit artikel ga ik specifiek in op:

• Zelfkritiek en jezelf bekritiseren.
• Positieve zelfkritiek en de voordelen ervan.
• Negatieve zelfkritiek en de impact ervan.
• De rol van de innerlijke criticus.
• Zelfcompassie als tegenwicht tegen negatieve zelfkritiek.

Wanneer helpt zelfkritiek jou vooruit?

Zelfkritiek helpt wanneer je eerlijk naar jezelf kijkt zonder jezelf af te breken. Je onderzoekt dan wat beter kan, wat je kunt leren en welke keuze je een volgende keer anders wilt maken. De toon is belangrijk. Gezonde zelfkritiek is duidelijk, maar niet vernietigend.

Positieve zelfkritiek helpt je om verantwoordelijkheid te nemen. Je verschuilt je niet achter excuses, maar je maakt jezelf ook niet kleiner dan nodig is. Je kijkt naar jouw gedrag, keuzes en resultaten zonder jouw hele persoon af te keuren.

Wanneer wordt zelfkritiek negatief?

Negatieve zelfkritiek haalt je onderuit. Dan kom je terecht bij wanneer zelfkritiek omslaat in zelfveroordeling en bij de afdeling zelfsabotage. Dat is nergens voor nodig.

Wanneer wordt zelfkritiek schadelijk?

Zelfkritiek wordt schadelijk wanneer je niet meer alleen kijkt naar wat je deed, maar jezelf als persoon veroordeelt. Dan denk je niet: dit ging niet goed. Je denkt: ik deug niet, ik kan niets of ik heb het gevoel dat ik niet goed genoeg ben. Op dat moment verandert zelfkritiek in zelfafwijzing.

Schadelijke zelfkritiek maakt je niet sterker, maar kleiner. Je wordt bang om fouten te maken, je gaat situaties vermijden of je probeert voortdurend te bewijzen dat je wel goed genoeg bent. Daardoor kost zelfkritiek steeds meer energie.

Wat doet de innerlijke criticus met jou?

De innerlijke criticus is zo’n naar stemmetje in je hoofd dat steeds vertelt wat jij verkeerd doet of wat je verkeerd hebt gedaan. De innerlijke criticus:

• Veroordeelt je.
• Spreekt je bestraffend toe in de vorm van goed en kwaad.
• Wijst je af.
• Wijst je terecht.
• Laakt jouw eigen gedrag.
• Beoordeelt jou negatief.
• Geeft af op wat je doet of wie je bent.
• Corrigeert je voortdurend.

Iedereen heeft weleens last van die innerlijke criticaster. Maar wanneer je kritiek enorm op jezelf betrekt of overmatig zelfkritisch bent, dan sla je door.

Hoe herken je jouw innerlijke criticus?

Je herkent de innerlijke criticus vaak aan woorden als moeten, niet mogen, altijd, nooit en weer. Het is de stem die zegt dat je tekortschiet, dat je beter had moeten weten of dat anderen het beter doen dan jij. Die stem klinkt vaak streng, haastig en weinig mild.

Soms lijkt de innerlijke criticus behulpzaam, omdat hij je wil behoeden voor fouten, afwijzing of schaamte. Maar wanneer die stem te hard wordt, houdt hij je vooral gevangen. Je gaat dan niet meer vrij kiezen, maar reageren vanuit druk, angst of schuldgevoel.

Is zelfkritiek hetzelfde als zelftwijfel?

Nee, wanneer je aan jezelf twijfelt, is dat iets anders dan zelfkritiek. Hoewel iemand die aan zichzelf twijfelt, ook vaak kritisch is op zichzelf. Zelftwijfel leidt tot vermijdingsdrang, besluiteloosheid en gebrek aan actie, en kan verlammend werken, terwijl gezonde zelfkritiek gericht is op positieve veranderingen.

Waarom ben je altijd kritisch over jezelf?

Waarom voortdurend zelfkritiek? Ik noem een aantal redenen:

Welke normen en waarden voeden jouw innerlijke criticus?

Een diepe bron voor de innerlijke criticaster zijn de waarden, maar vooral ook de normen die je vanuit jouw opvoeding meekreeg. Normen vertellen wat je van jezelf niet mag of wat je van jezelf moet. Je kreeg ze mee van jouw vader en moeder, de leraren op school en de maatschappij. De innerlijke criticus vertelt wat je wel en niet mag of wat je vooral moet.

Waarom wil de innerlijke criticus jou op het rechte pad houden?

De innerlijke criticus wil je graag op het rechte pad houden. En wat het rechte pad is, dat zit wel in jouw hoofd. Je hebt geleerd wat goed is en wat fout is, wat je moet en wat je vooral ook niet mag. De innerlijke stem wijst je voortdurend op wat je niet goed doet en waar je faalt, tekortschiet, tekortkomt, enzovoort. Vaak is dat overdreven zwaar aangezet, meedogenloos ook, keihard en ongenuanceerd. De criticus zorgt er dus voor dat jij je netjes gedraagt.

Heeft zelfkritiek te maken met verantwoordelijkheid ontlopen?

Voortdurend kritiek op jezelf hebben, heeft een relatie met het ontlopen van eigen verantwoordelijkheid. Wanneer je maar lang genoeg zegt dat je dom bent, lelijk bent, te weinig inzicht hebt of het niet snapt, dan heb je ook een excuus voor eigen gedrag. Wanneer je verantwoordelijkheid neemt voor jouw leven, neem je ook verantwoordelijkheid voor fouten en verkeerde inzichten. Met "ik ben nu eenmaal zo" kom je niet veel verder.

Welke behoeften zitten er achter jouw innerlijke criticus?

De innerlijke criticaster is ook een richtingaanwijzer naar jouw behoeften. Je hebt behoefte aan waardering en aandacht. Je wilt gezien en gehoord worden. En jouw innerlijke stem wijst er vooral op wat je wel en niet moet doen.

• ‘Met die kleren kun je toch niet naar dat feestje gaan?’
• ‘Je kunt je nu niet ziek melden hoor. Dan laat je de collega’s ervoor opdraaien.’
• ‘Je moet wel representatief zijn.’
• ‘Je moet je profileren.’

Krachtiger is om niet bezig te gaan met wat je allemaal moet of niet mag, maar juist met wat je wilt en waar jouw werkelijke behoefte ligt. Waarom zou je jouw hart niet volgen en die dingen doen die bij jou passen?

Hoe hangen zelfkritiek, schaamte en schuldgevoel samen?

Jouw innerlijke stem combineert gedachten met gevoelens. Gevoelens van schaamte of schuldgevoel worden opgewekt omdat je niet aan jouw eigen normen voldoet of omdat je niet aan de normen van de omgeving voldoet. Rianne vertelde: ‘Toen mijn vader ernstig ziek was, ging ik op een avond uit eten met mijn partner. En op een gegeven moment vond ik het vervelend dat ik voor de gezelligheid uit eten ging terwijl hij zo ziek was. Ik schaamde me ervoor.’

Wat kun je doen als jouw innerlijke stem negatief overheerst?

Merk je dat jouw innerlijke stem vaak negatief is? Dan wordt het tijd voor zelfcompassie. Je zou uit liefde voor jezelf mogen kiezen.

Veelgestelde vragen over zelfkritiek

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over zelfkritiek en jezelf bekritiseren.

Wat is zelfkritiek?

Zelfkritiek betekent dat je kritisch kijkt naar jezelf, jouw gedrag, jouw keuzes of jouw prestaties. Dat kan gezond zijn wanneer het helpt om te leren en te verbeteren. Het wordt ongezond wanneer je jezelf ermee afbreekt of veroordeelt.

Wanneer is zelfkritiek positief?

Zelfkritiek is positief wanneer je eerlijk kijkt naar wat beter kan zonder jezelf als persoon af te wijzen. Je neemt verantwoordelijkheid, leert van fouten en blijft tegelijk respectvol naar jezelf.

Wanneer wordt zelfkritiek negatief?

Zelfkritiek wordt negatief wanneer je jezelf voortdurend naar beneden haalt, jezelf veroordeelt of denkt dat je niet goed genoeg bent. Dan helpt kritiek niet meer om te leren, maar maakt het je onzeker, gespannen of bang om fouten te maken.

Wat is de innerlijke criticus?

De innerlijke criticus is de strenge innerlijke stem die jou beoordeelt, corrigeert of veroordeelt. Die stem kan je scherp houden, maar kan ook te hard worden en jou voortdurend het gevoel geven dat je tekortschiet.

Hoe kun je minder streng worden voor jezelf?

Minder streng worden voor jezelf begint met herkennen hoe je tegen jezelf praat. Je leert onderscheid maken tussen gezonde zelfreflectie en negatieve zelfkritiek. Daarna kun je oefenen met mildere, eerlijkere en meer helpende woorden voor jezelf.