home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / kritisch

Ben je kritisch?

Heb jij een kritische geest? Ben je kritisch? Weet je dat dit een kernkwaliteit of een persoonskenmerk is? Het is echt een kwaliteit in hoe je denkt en voelt. Je neemt niet zomaar alles aan, maar kijkt, toetst en beoordeelt of iets werkelijk klopt. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten gaat kritisch zijn over onderscheidend vermogen, scherp kijken en zelfstandig een oordeel vormen. In dit artikel leg ik uit wat de kracht en de valkuil van kritisch zijn is.

De kracht van kritisch meedenken

Wanneer je kritisch meedenkt, kun je een belangrijke plaats vervullen binnen organisaties. Tenminste als men openstaat voor verbetering en verandering. Want er is wel een kleine leeuwenkuil. Organisaties vragen soms om kritisch meedenken, maar dan moet je wel die dingen aanroeren die ze graag horen. Kijk, daar hoor je niet.

Jij hoort niet bij de bakker van zoete koekjes, want je slikt niet alles voor zoete koek. Jij hoort in een organisatie waar discussie mag plaatsvinden en zelfs op prijs wordt gesteld. Jij hoort in een bedrijf thuis waar je het ook wel een keer vlijmscherp mag zeggen, mits dat geen consequenties heeft voor de onderlinge verhoudingen. Daar zitten ze op jou te wachten. Omdat je organisaties kunt bewaren voor platgetreden paden en omdat je organisaties kunt verhoeden om doldwaze wegen in te slaan.

Kritisch zijn is iets anders dan negatief zijn

Kritisch zijn betekent niet dat je overal iets negatiefs van moet vinden. Een kritische geest onderzoekt, beoordeelt en toetst. Soms kom je tot de conclusie dat iets niet klopt of beter kan. Maar je kunt net zo goed vaststellen dat een plan degelijk is, een argument goed onderbouwd is of iemand uitstekend werk heeft geleverd.

Het verschil zit voor mij hierin: kritisch zijn heeft een onderzoekende kant. Negatief zijn heeft al snel een afwijzende kant. Wanneer jouw blik vooral nog gericht is op fouten, tekortkomingen en wat er allemaal niet deugt, verdwijnt de kracht van jouw kritische vermogen. Dan wordt kritisch denken vooral negatief kritisch denken.

Wat is de valkuil van kritisch zijn?

Jouw valkuil is dat je overkritisch wordt of veroordelend. Dat je met jouw scherpe pen of tong de vloer aanveegt met de mening en zienswijze van een ander. Wat begint als scherp waarnemen en beoordelen, kan dan doorschieten in voortdurend fouten zoeken.

Je kunt pietluttig worden en op alle slakken zout leggen. Misschien ga je spijkers op laag water zoeken, muggenziften of op ieder detail reageren alsof het van levensbelang is. Een andere valkuil is dat je overal commentaar op hebt. Dan werkt jouw kritische geest niet meer in jouw voordeel en ervaren anderen vooral dat er bij jou nooit iets goed genoeg is.

De kunst is dus niet om jouw scherpte kwijt te raken. De kunst is om onderscheid te blijven maken tussen wat werkelijk belangrijk is en wat slechts een detail is. Niet iedere oneffenheid hoeft gerepareerd te worden en niet ieder verschil van inzicht vraagt om een uitvoerig oordeel.

Kritiek geven en ontvangen

Een leerdoel kan zijn om kritiek op de juiste wijze te geven. Hoe breng je de boodschap? Hoe neem je de ander mee? Hoe zorg je ervoor dat je duidelijk bent op inhoud maar zacht op de relatie? Je kunt inhoudelijk volledig gelijk hebben en jouw boodschap toch zo brengen dat niemand meer naar je luistert.

Een ander vraagje: kun je zelf goed kritiek ontvangen? Ik merk nog weleens dat criticasters het zelf vaak moeilijk vinden om kritiek te ontvangen en dat ze soms bijzonder snel op hun teentjes getrapt zijn. Kritisch zijn krijgt pas echt kracht wanneer jouw scherpe blik niet alleen op anderen gericht is, maar wanneer je zelf ook openstaat voor feedback.

Durf je ook jouw eigen oordeel kritisch te bekijken?

Dat vind ik een belangrijke vraag. Je kunt heel goed zijn in het ontdekken van hiaten in het verhaal van een ander, maar hoe kritisch kijk je naar jouw eigen aannames, argumenten en conclusies? Ook jouw oordeel kan gekleurd zijn door eerdere ervaringen, overtuigingen of informatie die je nog niet hebt.

Een kritische geest die alleen naar buiten kijkt, kan gemakkelijk veroordelend worden. Juist wanneer je ook jezelf vragen durft te stellen, blijft jouw oordeel beweeglijk. Heb ik alle informatie? Zie ik iets over het hoofd? Kan de ander ook een punt hebben? Dat maakt je niet minder kritisch. Het maakt jouw kritische vermogen sterker.

Waar erger je je aan?

Mensen die alles klakkeloos aannemen, met alle winden meewaaien of in jouw ogen geen eigen mening hebben, kunnen jou irriteren. Je houdt niet van naïviteit of slaafsheid. Wanneer iemand zonder vragen accepteert wat hem verteld wordt, vraag jij je waarschijnlijk af waarom diegene niet zelf nadenkt of onderzoekt of het eigenlijk wel klopt.

Ook halfslachtige redeneringen, mooie praatjes zonder onderbouwing en mensen die een probleem liever niet benoemen kunnen je behoorlijk ergeren. Jij ziet de zwakke plek misschien al lang en begrijpt niet waarom iedereen eromheen blijft draaien. Toch is daar ook jouw uitdaging: niet iedereen kijkt op dezelfde manier, in hetzelfde tempo of met dezelfde scherpte als jij.

Is kritisch zijn voor jou een uitdaging?

Misschien herken je jezelf juist aan de andere kant. Je neemt informatie gemakkelijk aan omdat iemand deskundig of overtuigend overkomt. Je stelt niet snel lastige vragen, gaat gemakkelijk mee met het oordeel van anderen of merkt wel dat iets niet klopt maar spreekt dat liever niet uit. Dan kan kritisch zijn voor jou een uitdaging zijn.

Kritischer worden betekent niet dat je overal tegen moet zijn. Het betekent dat je leert vragen: klopt dit eigenlijk? Waar is dit op gebaseerd? Welke informatie ontbreekt nog? Is dit een feit, een aanname of een mening? Zo ontwikkel je jouw eigen oordeel zonder automatisch wantrouwend of negatief te worden.

Welke ontwikkeldoelen passen bij kritisch zijn?

Wanneer kritisch zijn sterk bij jou past, hoef je jouw scherpe blik niet kwijt te raken. De ontwikkeling zit vooral in doseren, onderscheiden en zorgen dat jouw kritiek ook werkelijk iets bijdraagt.

• Onderscheiden welke fouten of verbeterpunten werkelijk belangrijk zijn en welke details je kunt laten liggen.
• Kritiek zo verwoorden dat de inhoud duidelijk blijft zonder de relatie onnodig te beschadigen.
• Jouw eigen aannames en conclusies net zo kritisch blijven onderzoeken als die van anderen.

Veelgestelde vragen over kritisch zijn

Kritisch zijn gaat niet alleen over zien wat er niet klopt. Het gaat ook over zelfstandig denken, goede vragen stellen en onderscheid maken tussen wat belangrijk is en wat je kunt laten liggen. Daarom nog vijf vragen die bij deze kwaliteit passen.

Moet je altijd zeggen wat je ziet?

Nee. Dat jij iets ziet, betekent niet automatisch dat je het op ieder moment moet benoemen. Soms is jouw observatie belangrijk en moet zij op tafel komen. Soms is het detail niet relevant of is het moment verkeerd. Kritisch zijn vraagt dus niet alleen scherpte, maar ook gevoel voor timing en verhouding.

Waarom worden kritische mensen soms als lastig ervaren?

Omdat zij vragen stellen waar anderen misschien liever aan voorbijgaan. Je legt een zwakke plek bloot, vraagt om onderbouwing of benoemt iets wat niet klopt. Dat kan waardevol zijn, maar het kan ook weerstand oproepen. Zeker wanneer jouw toon scherper is dan nodig.

Is kritisch zijn hetzelfde als wantrouwend zijn?

Nee. Je kunt iets onderzoeken zonder vooraf te veronderstellen dat het niet deugt. Wantrouwen begint al snel met twijfel aan de betrouwbaarheid van de ander. Kritisch zijn betekent eerder dat je informatie wilt toetsen voordat je jouw oordeel vormt.

Wanneer heeft een team echt iets aan jouw kritische blik?

Wanneer jouw kritiek helpt om plannen beter te maken, risico's eerder te zien en argumenten scherper te krijgen. Vooral wanneer een team te snel enthousiast wordt of moeilijke vragen uit de weg gaat, kan jouw kritische blik veel waarde hebben. Voorwaarde is wel dat je niet alleen benoemt wat niet goed is, maar ook helpt om verder te komen.

Wanneer wordt scherp zijn gewoon muggenziften?

Wanneer je vooral nog bezig bent met kleine fouten en details die nauwelijks betekenis hebben voor het geheel. Dan verlies je het onderscheid tussen wat wezenlijk is en wat eigenlijk niet zoveel uitmaakt. Juist dat onderscheid bepaalt of jouw kritische blik waarde toevoegt of vooral irritatie oproept.