home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / ta / innerlijke criticus

Innerlijke criticus: het stemmetje in jouw binnenste

De innerlijke criticus is dat stemmetje dat je hoort, dat jou beoordeelt, veroordeelt, aanvalt, onderuithaalt of afkeurt. Ik noem het de schaduwzijde van jouw geweten. Jouw geweten heeft een functie en zorgt ervoor dat je bij jouw moreel kompas blijft. De innerlijke criticus heeft ook een functie, maar toch ontaardt het vaak in zelfafwijzing, zelfkritiek en zelfveroordeling. Dit artikel is geschreven in de serie over transactionele analyse.

Wat is het verschil tussen je geweten en je innerlijke criticus?

Jouw geweten wijst je op jouw gedrag en op de normen en waarden die voor jou belangrijk zijn. Het kan je helpen om verantwoordelijkheid te nemen, iets recht te zetten of een andere keuze te maken. De innerlijke criticus gaat verder. Die wijst niet alleen op wat je deed, maar veroordeelt wie je bent. Het geweten kan zeggen: ‘Dit was niet verstandig.’ De innerlijke criticus zegt: ‘Jij deugt niet’ of: ‘Het wordt nooit wat met jou.’

Hoe ontstaat de innerlijke criticus?

Heb je negatieve ervaringen opgedaan in het verleden? Voelde jij je buitengesloten, ondergewaardeerd, niet gezien of gehoord? Kreeg je vaak kritiek? Of werd je vergeleken met je broer of zus? Vergeleek de meester jou met anderen in de klas, maar dan op die manier dat jij meestal de mindere was? Daar is het ontstaan. In feite is het een overlevingsstrategie. De innerlijke criticus beschermt jou tegen die situatie die jij eerder meemaakte, die jou pijn deed, waarvoor jij je schaamde, toen je vernederd werd, toen jij je niets waard voelde, toen er onveiligheid was of angst.

Die ervaringen kunnen zich vastzetten in het innerlijke kind. De woorden en oordelen van vroeger kunnen daardoor blijven doorklinken, ook wanneer de oorspronkelijke situatie al lang voorbij is.

Hoe herken je jouw innerlijke criticus?

Je herkent de innerlijke criticus vaak aan harde, absolute en veroordelende taal. Het stemmetje laat weinig ruimte voor nuance, ontwikkeling of fouten maken. Kenmerkende woorden en gedachten zijn:

• Je moet dit toch gewoon kunnen.
• Je doet het ook nooit goed.
• Dit overkomt jou ook altijd.
• Je bent niet goed genoeg.
• Anderen kunnen dit veel beter dan jij.
• Je mag geen fouten maken.
• Je moet eerst bewijzen dat je iets waard bent.

De innerlijke criticus vergelijkt, veroordeelt en voorspelt vaak al een negatieve afloop voordat je werkelijk hebt onderzocht wat er aan de hand is.

Hoe werkt de innerlijke criticus?

Ik noem de innerlijke criticus ook wel de innerlijke rechter. De innerlijke rechter:

• Veroordeelt jou.
• Beschuldigt jou.
• Klaagt je aan.
• Verwijt je iets.
• Legt hoge lasten op, zoals perfectionisme en de lat hoog leggen.
• Straft je.
• Haalt je onderuit.
• Is normatief over jou.

Hoe klinkt de innerlijke criticus in de praktijk?

Hans was een gesloten jongen op school. Hij was wat teruggetrokken, in zichzelf gekeerd en hij werd daarmee ook geplaagd. Dat gaf een deuk in zijn zelfvertrouwen. Maar Hans vindt het nu op zijn 43e nog weleens moeilijk om gezellig mee te doen bij de barbecue of om lekker oppervlakkig mee te praten tijdens de koffievisite. Wat zegt de innerlijke criticus?

• Dat moet je toch gewoon kunnen?
• Jij bent ook zo saai!
• Kijk eens naar de buurman, die is toch veel vlotter in zijn communicatie?

Waarom doet de innerlijke criticus dat? Om te voorkomen dat Hans weer geplaagd wordt. En daardoor is er een voortdurende zelfkritiek bij Hans.

Waarom wordt de innerlijke criticus gedreven door angst?

Je voelt het al. De innerlijke criticus wordt gedreven door angst voor afwijzing, gebrek aan waardering, angst om verlaten te worden of alleen over te blijven. En daarom wil de innerlijke criticus jou in het gareel drukken! Het is een overlevingsmechanisme, net als pleasen, perfectionisme, rebels zijn of dwars doen. De bedoeling is bescherming, maar het middel is hard en afwijzend.

En als je het haar zou vragen, dan zou dat ook haar antwoord zijn. Maar het is niet waar. Ze is in wezen niet geïnteresseerd in mij. Ze wil alleen dat ik voldoe aan het perfecte beeld dat zij heeft bedacht en straft me hard en vaak omdat het me nooit zal lukken om daaraan te voldoen. De manier waarop ze me mangelt is een niet aflatende stroom van scherpe kritiek. Nooit doe ik het goed genoeg. Altijd is er iets aan mij om af te kraken. Ik hoor haar afkeurende stem de hele dag door en ’s nachts vaak nog in mijn dromen. Het gaat ver. Het gaat zelfs zo ver dat mijn boze stiefmoeder zegt: Ha! Nu ben je 46 en je weet precies hoe het werkt met die innerlijke criticus, en toch laat je je door mij nog steeds de maat nemen! Het wordt nooit wat met jou! Het is niet mijn geweten dat spreekt. Het is de buitenwacht, de buitenwereld, de anderen. Die stem heeft me zo luid toegeschreeuwd in mijn kindertijd, dat het is blijven rondgalmen in mijn binnenste. En het lijkt alsof het mijn eigen stem is, maar dat is het niet. Ik ben namelijk vele malen aardiger.”

Wat zijn de gevolgen van een sterke innerlijke criticus?

Het gevolg van dit alles: gebrek aan zelfvertrouwen, verlies van vreugde in jouw leven, zelfondermijning, negatieve affirmaties over jezelf, oftewel een slecht gevoel over wie jij bent. Stel het je maar eens voor hoe het werkt:

• Och, dat is nu net weer iets voor mij hoor.
• Stom van me, dat is de honderdste keer dat mij dit overkomt.
• Ik moet nog zien of ik dit kan.
• Ik zie er ook niet uit.
• Knap ben ik niet en aantrekkelijk vinden zij mij niet.

Wat gaat er mis in de bescherming door de innerlijke criticus?

Er zit een geweldige fout in de bescherming door de innerlijke criticus. Ik zei al: de innerlijke criticus wil je bewaren voor pijn, voor herhaling van wat er vroeger is gebeurd. Maar dat vindt plaats door jou in het gareel te drukken van hoe je moet zijn. En dat gaat mis! De oplossing ligt ergens anders, namelijk in het aanvaarden van wie je wel bent, in het omarmen van jouw werkelijke zijn, in zelfcompassie en zelfaanvaarding.

Hoe ga je om met jouw innerlijke criticus?

Omgaan met de innerlijke criticus begint met het herkennen van de stem. Niet iedere gedachte die in jou opkomt, vertelt de waarheid. Je kunt leren om afstand te nemen van het oordeel en te onderzoeken waar het vandaan komt. Deze stappen kunnen helpen:

• Herken de harde of veroordelende woorden.
• Onderzoek welke oude ervaring of angst wordt geraakt.
• Maak onderscheid tussen jouw gedrag en wie jij bent.
• Vraag jezelf af of het oordeel werkelijk klopt.
• Formuleer een eerlijker en vriendelijker antwoord.
• Neem verantwoordelijkheid zonder jezelf af te wijzen.
• Geef jezelf ruimte om te leren en fouten te maken.

Zelfaanvaarding betekent niet dat alles goed is wat je doet. Het betekent dat je kunt kijken naar jouw gedrag zonder jezelf als persoon te veroordelen.

Wat mag je tegenover de innerlijke criticus zetten?

Ik zet er wat zinnetjes bij:

• Jij mag introvert zijn en secundair reageren.
• Jij mag rustig zijn en wellicht ben je niet zo’n prater, je bent zeker een goede luisteraar.
• Ook al ben je niet zo’n prater, saai ben je zeker niet.
• Jij mag druk zijn en onstuimig, ook al ben je druk, dat betekent niet dat je niet naar een ander wilt luisteren.
• Jij mag verlegen zijn en de kat uit de boom kijken, waarna je ontdooit en opbloeit omdat je zelf de gelegenheid even nam om te observeren.
• Jij houdt wellicht niet van de oppervlakkige verjaardagsfeestjes, ga dan voor het diepgaande gesprek!

Veelgestelde vragen over de innerlijke criticus

Hieronder beantwoord ik veelgestelde vragen over het ontstaan, de werking en de invloed van de innerlijke criticus.

Wat is de innerlijke criticus?

De innerlijke criticus is de veroordelende stem in jezelf die zegt dat je niet goed genoeg bent, fouten niet mag maken of aan bepaalde verwachtingen moet voldoen.

Waar komt de innerlijke criticus vandaan?

De innerlijke criticus ontstaat vaak uit eerdere ervaringen met afwijzing, kritiek, vergelijking, schaamte of onveiligheid. De stem probeert herhaling van die pijn te voorkomen.

Heeft de innerlijke criticus een functie?

Ja. De innerlijke criticus probeert je te beschermen tegen afwijzing, mislukking of pijn. Die bescherming werkt echter vaak via zelfkritiek, controle en veroordeling.

Wat is het verschil tussen het geweten en de innerlijke criticus?

Het geweten helpt je om jouw gedrag te toetsen aan normen en waarden. De innerlijke criticus veroordeelt niet alleen jouw gedrag, maar ook jou als persoon.

Hoe herken je de innerlijke criticus?

Je herkent de innerlijke criticus aan woorden als moeten, altijd, nooit en niet goed genoeg. De stem vergelijkt je met anderen en laat weinig ruimte voor fouten of nuance.

Hoe kun je de innerlijke criticus minder invloed geven?

Herken de stem, onderzoek waar het oordeel vandaan komt en maak onderscheid tussen gedrag en identiteit. Reageer eerlijker en vriendelijker zonder jouw verantwoordelijkheid te ontkennen.