home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / autonoom

Autonoom als kernkwaliteit: verantwoordelijkheid en eigen koers

Autonoom is een kwaliteit, een kernkwaliteit. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten gaat autonoom zijn voor mij over zelf richting geven, verantwoordelijkheid nemen en jouw eigen keuzes maken zonder de ander of jouw omgeving uit het oog te verliezen. In dit artikel leg ik uit wat autonomie als kwaliteit betekent, welke valkuilen erbij horen en waar de uitdaging en irritatiezone liggen.

Waar komt het woord autonomie vandaan?

Het woord autonomie komt uit het Grieks. Autos betekent ‘zelf’ en nomos betekent ‘wet’ of ‘regel’. Het begrip verwijst daarmee naar zelfbestuur of jezelf richting geven. Je zou kunnen zeggen dat een autonoom mens sterk verbonden is met zijn innerlijk, dat kunnen, willen en zijn met elkaar in balans zijn en dat je daardoor ook evenwichtig in de wereld staat. Autonomie kun je dan ook vertalen als: zelfbepalend.

Autonomie betekent verantwoordelijkheid nemen voor jezelf

Verantwoordelijkheid is voor mij het belangrijkste woord bij autonomie. Wanneer je je verantwoordelijk weet, laat je het er niet op aankomen, leg je het niet bij de ander neer en laat je jouw keuzes ook niet volledig van een ander afhangen. Je pakt jouw eigen verantwoordelijkheid. Tegelijk begrijp je de context van jouw omgeving. Je neemt verantwoordelijkheid voor jouw eigen behoeften en gevoelens, maar begrijpt ook dat jouw partner, kind, ouder, collega of medemens eigen behoeften en gevoelens heeft.

Wanneer je autonoom bent:

• Voel je je verantwoordelijk voor jouw eigen behoeften en gevoelens, maar houd je rekening met die van de ander.
• Maak je keuzes in eerste instantie op basis van jouw eigen behoeften.
• Neem je verantwoordelijkheid voor jouw eigen motivatie of voor het gebrek daaraan.
• Ben je aanspreekbaar op gemaakte keuzes en verantwoordelijkheden.
• Neem je verantwoordelijkheid voor jouw eigen inzetbaarheid en werkgelegenheid.

Autonoom zijn is niet hetzelfde als onafhankelijk zijn van anderen

Een autonoom mens heeft andere mensen niet opeens niet meer nodig. Autonomie betekent ook niet dat je alles alleen moet kunnen of dat afhankelijkheid per definitie verkeerd is. Je kunt verbonden zijn met anderen, hulp ontvangen, rekening houden met iemand en toch zelf verantwoordelijkheid blijven nemen voor jouw keuzes.

Juist daarin zit het verschil tussen autonomie en jezelf losmaken van iedere relatie of context. Je kunt zelfstandig denken en kiezen zonder te doen alsof de ander er niet toe doet.

Autonomie ontwikkelt zich gedurende jouw leven

Autonomie is een centraal streven in persoonlijke ontwikkeling en vraagt om zelfkennis. Een mens groeit als het ware gedurende zijn leven steeds meer toe naar autonomie. Of eigenlijk kun je beter zeggen: autonomie groeit met je mee naarmate je je verder ontwikkelt in het leven. Autonomie is geen eindbestemming die je op een dag bereikt en waarna je klaar bent.

Wat is gebrek aan autonomie?

Gebrek aan autonomie kan twee kanten opgaan:

• Je stelt je ondergeschikt op, maakt jezelf afhankelijk van anderen, cijfert jezelf weg, maakt keuzes om anderen tevreden te stellen en beschuldigt de ander wanneer het verkeerd gaat.
• Je overrulet de ander, houdt geen rekening met de ander, haalt de ander onderuit, denkt alleen maar aan jezelf of stelt je egoïstisch, eigenzinnig, eigengereid of eigenwijs op.

Zie je het verschil? In het eerste voorbeeld stel je je ondergeschikt op en in het tweede voorbeeld verhef je jezelf boven de ander. Beide is niet autonoom.

Autonomie als kwaliteit en levenshouding

Autonoom is een kernkwaliteit. De een is autonomer dan de ander. Wie de kwaliteit autonoom heeft, gaat van nature snel zijn eigen pad. Tegelijk is autonomie ook een levenshouding. Je kunt leren om je minder afhankelijk op te stellen van omgevingsfactoren, situaties of andere mensen. Als breder ontwikkelthema komt dit verder aan bod binnen persoonlijke autonomie. Op deze pagina houd ik de focus op autonoom als kernkwaliteit.

Ik benoem de ijkpunten van autonomie als volgt:

• Behoeften erkennen bij jezelf en bij de ander.
• Keuzes maken en keuzes respecteren.
• Waardering geven en ontvangen.
• Gevoelens tonen en gevoelens ontvangen van de ander.
• Hulp geven en ontvangen.
• Vertrouwen geven en ontvangen.
• Verantwoordelijkheid nemen en verantwoordelijkheid bij de ander laten.
• Respect tonen en respect ontvangen.
• Zelfreflectie en reflectie op de ander.

Je eigen koers varen en toch verbonden blijven

Autonomie betekent dat je jouw eigen koers durft te varen zonder de aansluiting met andere mensen te verliezen. Je weet wat voor jou belangrijk is, maakt keuzes en neemt daar verantwoordelijkheid voor. Tegelijk blijf je luisteren, afstemmen en rekening houden met de werkelijkheid waarin je samen met anderen leeft en werkt.

Daarom zijn eigen koers en verbinding geen tegenpolen. Gezonde autonomie vraagt juist dat beide naast elkaar kunnen bestaan: jij blijft bij jezelf en de ander mag eveneens zichzelf blijven.

Welke valkuilen horen bij autonoom zijn?

Wat is nu precies de valkuil van autonoom? In feite is dat een teveel van het goede. Voor mij zit de kern steeds in hetzelfde patroon: je gaat jouw eigen weg, maar verliest de aansluiting met jouw omgeving. Dat kan verschillende vormen aannemen.

Egoïsme

Wanneer jouw eigen behoeften en belangen zo centraal komen te staan dat die van anderen nauwelijks nog meetellen, kan autonomie omslaan in egoïsme. Dan gaat jouw eigen koers ten koste van de ander.

Eigenwijs of eigengereid worden

Zelfstandig denken is een kracht, maar je kunt ook zo sterk vasthouden aan jouw eigen zienswijze dat je nauwelijks nog openstaat voor andere inzichten. Dan kan autonoom zijn doorschieten in eigenwijsheid of eigengereidheid.

De dwarsligger worden

Je eigen positie innemen betekent niet dat je automatisch tegen moet zijn. Wanneer het afwijken zelf belangrijker wordt dan de inhoud, kun je een dwarsligger worden.

Arbitrair beslissen

Zelf beslissingen durven nemen is iets anders dan keuzes maken naar willekeur of uitsluitend naar eigen goeddunken. Wanneer jouw besluitvorming onvoldoende rekening houdt met argumenten, afspraken of context, kan die arbitrair worden.

Recalcitrant worden

Autonomie kan ook omslaan in verzet tegen regels, gezag of verwachtingen alleen omdat je je er niet naar wilt voegen. Dan kan jouw zelfstandigheid een recalcitrante houding krijgen.

Rebels worden

Soms gaat het nog verder en wordt het verzet zelf onderdeel van jouw houding. Dan kun je je ontwikkelen tot een rebel die vooral zijn eigen weg wil gaan en daardoor de aansluiting met de omgeving verliest.

Welke ontwikkeldoelen passen bij autonoom zijn?

Het leerdoel voor een autonoom mens is niet om minder zelfstandig te worden. Het gaat erom jouw zelfstandigheid te combineren met oog voor de ander. Deze ontwikkeldoelen kunnen daarbij passen:

• In gesprek blijven over behoeften, gevoelens en grenzen van jezelf en van de ander.
• Jouw eigen keuzes maken en tegelijkertijd openstaan voor andere perspectieven.
• Blijven afstemmen en verbinden zonder jouw eigen verantwoordelijkheid uit handen te geven.

Welke houding kan jou irriteren?

Zelfopoffering en zelfverloochening zitten vaak in de irritatiezone bij een autonoom mens. Anders uitgedrukt: slaafsheid, ongezonde afhankelijkheid, ongemeende volgzaamheid en gebrek aan een eigen mening of visie. Waar jij gewend bent zelf keuzes te maken en verantwoordelijkheid te nemen, kan het moeilijk te begrijpen zijn wanneer iemand zijn koers volledig van een ander laat afhangen.

Vragen over autonoom zijn

Over autonomie als kernkwaliteit kunnen in de praktijk nog andere vragen ontstaan. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.

Kun je autonoom zijn en toch hulp vragen?

Ja. Hulp vragen maakt je niet minder autonoom. Je kunt bewust kiezen om ondersteuning te vragen en tegelijkertijd zelf verantwoordelijkheid houden voor wat je met die hulp doet.

Is autonoom zijn hetzelfde als individualistisch zijn?

Nee. Individualisme legt sterk de nadruk op het individu. Autonomie gaat voor mij juist over zelfstandig keuzes maken terwijl je ook rekening houdt met de context en met andere mensen.

Kun je autonoom zijn binnen regels en afspraken?

Ja. Autonomie betekent niet dat iedere regel jouw vrijheid aantast. Je kunt afspraken respecteren en tegelijkertijd zelf nadenken, keuzes maken en verantwoordelijkheid nemen voor jouw handelen.

Waarom kan kiezen soms moeilijk zijn wanneer autonomie belangrijk voor je is?

Omdat een eigen keuze ook betekent dat je de verantwoordelijkheid voor de gevolgen niet zomaar bij een ander kunt neerleggen. Zelf kunnen bepalen geeft vrijheid, maar vraagt tegelijkertijd dat je aanspreekbaar bent op wat je kiest.

Kun je te afhankelijk worden van jouw behoefte aan onafhankelijkheid?

Dat kan. Wanneer je koste wat het kost niemand nodig wilt hebben, kan onafhankelijkheid zelf een patroon worden. Dan laat je jouw keuzes niet meer bepalen door een ander, maar misschien wel door jouw behoefte om vooral niet afhankelijk te zijn. Ook dat is niet hetzelfde als gezonde autonomie.