home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / autonoom / arbitrair

Arbitrair: maak je willekeurige of ongefundeerde keuzes?

Arbitrair komt van het Latijnse woord arbiter. En dat heeft alles te maken met getuige of scheidsman. Maar er is ook verbinding met het woord willekeur. Een arbitraire beslissing is dus een beslissing die gebaseerd lijkt op willekeur. Arbitrair gedrag kan een valkuil zijn wanneer autonoom zijn doorschiet en jouw eigen inzicht zo bepalend wordt dat een keuze onvoldoende gefundeerd is.

Hoe ziet ongefundeerde oordeelvorming eruit?

Arbitraire beslissingen zijn keuzes of beslissingen die nergens op gebaseerd zijn of die gebaseerd zijn op een beoordeling die nergens op slaat. Als voorbeeld noem ik wat ik onlangs meemaakte, namelijk dat er drie managers ontslag werd aangezegd wegens disfunctioneren terwijl dit 'uit het niets is ontstaan'. Dat neigt dus naar een beslissing waarbij de grond onder het oordeel ontbreekt.

• Een lukrake beslissing of keuze.
• Toevalligheid.
• Eigenmachtig optreden en handelen.
• Eigendunkelijk handelen volgens een perceptie die nergens op gestaafd is.

Wat is het verschil tussen autonoom en arbitrair beslissen?

Autonoom zijn betekent dat je zelfstandig kunt denken, jouw eigen afweging maakt en niet voortdurend afhankelijk bent van wat andere mensen vinden. Dat is een kwaliteit. Je laat je niet zomaar voorschrijven wat je moet denken en je durft vanuit jouw eigen inzicht tot een keuze te komen.

Arbitrair wordt het wanneer jouw eigen inzicht niet meer voldoende getoetst of gefundeerd wordt. Dan verandert 'ik maak mijn eigen afweging' langzaam in 'ik bepaal zelf wel hoe het zit'. Dat ligt ook dicht bij eigenwijs of eigengereid gedrag. Het probleem zit niet in zelfstandig denken, maar in de vraag waarop jouw oordeel uiteindelijk rust.

Je kunt dus prima een zelfstandige beslissing nemen waar anderen het niet mee eens zijn. Dat maakt die beslissing nog niet arbitrair. De vraag is of je jouw keuze kunt onderbouwen. Welke feiten heb je gebruikt? Welke criteria gelden? Waarom geldt dezelfde redenering in een vergelijkbare situatie ook voor iemand anders?

Waarom kan arbitrair gedrag een valkuil zijn?

Arbitrair optreden kan ontstaan vanuit een doorgeslagen kernkwaliteit. Ik denk daarbij aan autonomie. Je bent zelfstandig, vormt jouw eigen mening en laat je niet gemakkelijk beïnvloeden. Maar wanneer je daarin doorslaat, kun je eigengereid of eigenzinnig worden en steeds sterker op jouw eigen waarneming en oordeel varen.

Een andere mogelijkheid is dat je innovatief of creatief bent maar neigt naar impulsiviteit. Je bedenkt snel iets, ziet onmiddellijk een mogelijkheid of trekt gemakkelijk een conclusie. Dat kan geweldig werken wanneer snelheid nodig is, maar het kan ook betekenen dat de onderbouwing pas achteraf gezocht wordt.

De valkuil is dus niet dat jij zelf een keuze durft te maken. Het wordt een valkuil wanneer jouw eigen oordeel voldoende reden lijkt te zijn en andere mensen niet meer kunnen volgen waarop jouw beslissing eigenlijk is gebaseerd.

Kan arbitrair gedrag in jouw allergie zitten?

Merk je dat arbitrair gedrag in jouw allergie zit? Dan ben jij waarschijnlijk gedegen, betrouwbaar, gefundeerd, integer of principieel ingesteld. Je zegt niet zomaar iets en je doet niet maar zo iets. Je bent juist grondig en degelijk, ook in jouw oordeelvorming.

Dan kun je behoorlijk slecht tegen mensen die ineens een beslissing nemen zonder dat je begrijpt waar die vandaan komt. Zeker wanneer de gevolgen groot zijn, wil jij weten welke feiten, argumenten en criteria zijn gebruikt. Een antwoord als 'dat is nu eenmaal besloten' zal je dan waarschijnlijk weinig voldoening geven.

Welke arbitraire conclusies en gevolgtrekkingen kloppen niet?

Ik noem wat arbitraire conclusies die ook echt niet kloppen:

• 'Een watertype is niet hard genoeg voor een managementfunctie.'
• 'Die heeft geen universitaire opleiding, dus hij kan niet hoogbegaafd zijn.'
• 'Zij is erg stil, dus ze is introvert.'
• 'Zij is heel bedeesd en timide, je hoort haar nooit in de groep.'

Wat gebeurt hier? Er wordt iets waargenomen en daar wordt onmiddellijk een conclusie aan gekoppeld. Stil zijn wordt introvert zijn. Geen universitaire opleiding hebben wordt niet hoogbegaafd kunnen zijn. Een bepaald type wordt gekoppeld aan ongeschiktheid voor management. De stap tussen waarneming en conclusie wordt nauwelijks onderbouwd.

Daar zit voor mij de willekeur. Je kiest één gegeven, maakt daar een verhaal van en behandelt dat verhaal vervolgens alsof het een feit is. Terwijl er allerlei andere verklaringen mogelijk kunnen zijn.

Hoe ziet een arbitraire beslissing eruit?

Ik kan ook wel een voorbeeld noemen van een arbitraire maatregel. De overheid nam tijdens de coronatijd de beslissing dat je maximaal twee bezoekers mocht hebben thuis. Angela en Jan hebben een gezamenlijke huishouding. Vier broers van Jan wonen nog thuis bij zijn ouders.

Op grond van de overheidsmaatregel mochten Angela en Jan wel bij zijn ouders en broers op visite, maar mochten Jan en Angela geen visite ontvangen van zijn ouders en broers. Dat lijkt arbitrair. De uitkomst hangt dan af van de plek waar dezelfde mensen bij elkaar komen en dat kan willekeurig overkomen.

Waarom voelt een arbitraire beslissing vaak onrechtvaardig?

Omdat mensen niet alleen willen weten wat er besloten is, maar ook waarom. Wanneer een beslissing grote gevolgen heeft en de onderbouwing ontbreekt, ontstaat gemakkelijk het gevoel dat verschillende mensen niet langs dezelfde meetlat worden gelegd. Dan wordt een beslissing al snel gezien als onrechtvaardig en oneerlijk.

Je kunt het met een gefundeerde beslissing hartgrondig oneens zijn en toch begrijpen hoe iemand tot die keuze is gekomen. Bij een arbitraire beslissing ontbreekt juist dat houvast. Het voelt alsof vandaag A geldt en morgen zomaar B kan gelden, afhankelijk van wie er beslist of welk idee op dat moment boven komt drijven.

Daarom is willekeur ook zo moeilijk voor mensen die veel waarde hechten aan zorgvuldige afwegingen. Zij willen kunnen terugzien waarom een keuze is gemaakt en verwachten dat dezelfde uitgangspunten ook in vergelijkbare gevallen worden toegepast.

Wat is jouw leerdoel bij arbitrair gedrag?

Je zult inmiddels wel begrijpen dat het leerdoel aan de kant zit van gefundeerd keuzes maken die ergens op gebaseerd zijn. Je hoeft jouw zelfstandigheid of eigen oordeel niet in te leveren. Het gaat erom dat je jouw oordeel steviger fundeert.

• Grondigheid ontwikkelen.
• Degelijkheid in jouw afwegingen brengen.
• Betrouwbaar en navolgbaar beslissen.

Grondigheid betekent hier dat je niet zomaar een conclusie trekt omdat iets voor jou aannemelijk klinkt. Je onderzoekt waarop jouw oordeel gebaseerd is, welke informatie ontbreekt en of jouw redenering ook standhoudt wanneer iemand er kritisch naar kijkt.

Hoe voorkom je dat jouw eigen inzicht verandert in willekeur?

Door jouw eigen inzicht serieus te nemen maar niet heilig te verklaren. Stel jezelf bij een belangrijke keuze een paar eenvoudige vragen. Waar baseer ik dit op? Welke feiten heb ik? Welke aannames maak ik? Zou ik bij een ander persoon of in een andere situatie dezelfde criteria gebruiken? Kan ik mijn beslissing uitleggen zonder terug te vallen op: 'Omdat ik dat nu eenmaal zo zie'?

Dat maakt je niet minder autonoom. Het maakt jouw autonomie juist sterker. Je blijft zelf denken en zelf beslissen, maar jouw besluit wordt navolgbaar. Anderen hoeven het er nog steeds niet mee eens te zijn, maar ze kunnen wel zien hoe je tot jouw conclusie bent gekomen.

En soms kom je tijdens zo'n controle tot de ontdekking dat jouw eerste oordeel te snel was. Dat is geen zwakte. Dan voorkom je juist dat een zelfstandig oordeel verandert in een lukrake, eigenmachtige of ongefundeerde beslissing.

Ontwikkeldoelen bij arbitrair gedrag

• Jouw keuzes en oordelen beter leren funderen met feiten, argumenten en duidelijke criteria.
• Zelfstandig blijven denken terwijl je jouw eigen aannames en conclusies kritischer leert toetsen.
• Beslissingen zo leren nemen dat voor anderen begrijpelijk is waarop jouw oordeel en gevolgtrekking zijn gebaseerd.

Veelgestelde vragen over arbitrair gedrag

Arbitrair wordt vaak gebruikt voor keuzes, conclusies en beslissingen die willekeurig of onvoldoende gefundeerd lijken. Het gaat dus vooral om de vraag waarop een oordeel gebaseerd is en of de gekozen maatstaf begrijpelijk en navolgbaar is.

Wat betekent arbitrair?

Arbitrair betekent in deze context willekeurig, eigenmachtig of onvoldoende gefundeerd. Een keuze of conclusie lijkt vooral gebaseerd op het eigen inzicht of de eigen wil, zonder duidelijke onderbouwing.

Is arbitrair hetzelfde als autonoom?

Nee. Autonoom zijn betekent dat je zelfstandig denkt en jouw eigen afweging kunt maken. Arbitrair wordt het wanneer die eigen afweging onvoldoende gebaseerd is op feiten, argumenten of duidelijke criteria.

Wanneer is een conclusie arbitrair?

Wanneer je vanuit één waarneming of aanname een conclusie trekt die onvoldoende wordt onderbouwd. Je doet dan alsof jouw gevolgtrekking logisch vaststaat terwijl de grond daarvoor ontbreekt.

Waarom worden arbitraire beslissingen als oneerlijk ervaren?

Omdat mensen moeilijk kunnen volgen waarom een bepaalde maatstaf wordt gebruikt en of die maatstaf voor iedereen hetzelfde geldt. Daardoor kan een beslissing willekeurig en onrechtvaardig overkomen.

Wat is het leerdoel bij arbitrair gedrag?

Het leerdoel is gefundeerder oordelen en beslissen. Blijf zelfstandig denken, maar zorg dat jouw keuzes gebaseerd zijn op feiten, duidelijke argumenten en een degelijke afweging.