home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / autonoom / rebels

Rebels gedrag: waarom zet je je steeds af?

Ben jij rebels of zeggen ze dat je rebelleert? Dan ben je balorig, onwillig en weerspannig. Je weigert je te voegen naar de maatschappelijke norm, de gevestigde orde of het heersende gezag. Je zet je er dwars en koppig tegen af. Rebellie kan de valkuil zijn van autonoom zijn. Je wilt zelf bepalen, jouw eigen weg gaan en je niet zomaar laten voorschrijven hoe jij moet leven. In dit artikel ga ik in op de rebel.

Wat is het verschil tussen autonoom en rebels zijn?

Autonoom zijn betekent dat je zelfstandig denkt, jouw eigen keuzes maakt en jouw eigen koers kunt varen. Je hoeft niet voortdurend toestemming of goedkeuring van andere mensen te hebben. Dat is een kwaliteit. Rebels wordt het wanneer zelfstandigheid verandert in afzetten. Dan wordt niet alleen jouw eigen keuze belangrijk, maar ontstaat ook de behoefte om je tegen de keuze, norm of invloed van een ander te verzetten.

Een autonoom mens kan zelf besluiten om een regel te volgen wanneer die regel verstandig is. Een rebel kan juist weerstand voelen omdat het een regel is. Daar zit voor mij het verschil. Autonomie gaat over zelf bepalen. Rebellie gaat veel sterker over je afzetten tegen degene of datgene wat jou probeert te bepalen.

Je hoeft dus niet jouw eigenheid, zelfstandigheid of kritische houding kwijt te raken. De vraag is of je nog zelf kiest of dat jouw keuzes steeds meer worden bepaald door waartegen jij je wilt verzetten.

Waarom komt rebels gedrag agressief over?

Rebels gedrag komt agressief over. Lees ook mijn artikel over assertief, subassertief en agressief gedrag. Wanneer je rebelleert ben je driftig, snel geprikkeld, geërgerd, gepikeerd, snel op je tenen getrapt, brutaal of onfatsoenlijk. Voor anderen kan het intimiderend zijn, intens, afschrikwekkend, angstwekkend en schrikverwekkend en het kan heftig binnenkomen.

Let op: wie agressief is, is ook niet-assertief. Je neemt dan niet alleen ruimte voor jezelf, maar jouw boosheid, verzet of felheid komt zo sterk naar buiten dat de ander daar last van kan krijgen.

Is rebels gedrag een gedragsprobleem?

Wie rebels is, krijgt snel een etiket aangereikt en daarop staat dat je een gedragsprobleem hebt. En ik denk er zo over: als er nu iets is wat rebellie bevordert, dan is dat stickertjes plakken met daarop het woord 'probleem'. Waarom zeg ik dat? Rebellie is naar buiten gerichte boosheid. Hoe dat ontstaat, leg ik verderop uit.

Maar wanneer jouw boosheid zich naar buiten richt, heb je een gedragsprobleem. Boosheid kan ook naar binnen slaan. Je kunt er depressief van worden. Mensen die dat overkomt, worden niet als lastig gezien. Die hebben er zelf last van. Maar dat wordt door de buitenwacht minder snel als een gedragsprobleem ervaren. Daarom wil ik aan het labeltje gedragsprobleem niet meewerken.

Hoe ontstaat rebels gedrag?

Op de vraag 'hoe ontstaat rebellie?' zijn er 997 antwoorden mogelijk. Ik ben geen psycholoog of psychiater en ik weet dat deze mensen daarover veel meer kunnen vertellen. Ik denk nu aan Erika. We gaan maar gewoon de praktijk in.

Erika voelde zich op school niet thuis. Ze werd geperst in een leersysteem dat bij haar niet paste. Ze dacht anders dan leeftijdgenoten en miste de aansluiting. En thuis was het al niet anders. Papa en mama hadden de cursus al gevolgd 'hoe krijg ik mijn kind in het gareel', maar bij Erika was dat tevergeefs.

Hoe meer ouders, docenten of anderen Erika wilden beheersen of sturen, hoe dwarser ze werd. Ze werd dwars en stond wars van alles en iedereen die haar wilde beteugelen of in een hoek drukken. Hoe dat kan? Omdat men ten enenmale voorbijging aan wie Erika was. Niemand had haar gehoord of gezien. Niemand had haar diepe zieleroerselen begrepen.

En dat verdriet trof haar. Dat maakte haar boos, verontwaardigd. Ze voelde zich zo ont-waardigd dat er maar één antwoord was: dwarsliggen, discussie aangaan, grote mond.

Waarom leidt meer controle soms tot meer verzet?

Het verhaal van Erika laat iets zien wat je bij rebels gedrag vaker kunt tegenkomen. Hoe harder iemand probeert jou in het gareel te krijgen, hoe sterker jouw behoefte kan worden om te laten zien dat jij zelf bepaalt. Meer druk levert dan niet meer medewerking op maar meer weerstand.

Dat betekent niet dat iedere regel verkeerd is of dat iemand jou nooit mag aanspreken. Het betekent dat de rebel controle snel kan ervaren als aantasting van autonomie. De ander denkt misschien: ik probeer alleen maar duidelijk te zijn. Jij ervaart: daar heb je er weer een die mij vertelt wat ik moet doen.

Voor je het weet ontstaat een strijd waarin het oorspronkelijke onderwerp nauwelijks nog belangrijk is. Het gaat niet meer over huiswerk, een afspraak, een regel of een taak. Het gaat over wie hier bepaalt. En juist daardoor kan iedere nieuwe poging tot beheersing opnieuw verzet oproepen.

Wat leerde ik van Annemarie?

Op mijn 22e werd ik trainer bij een opleidingsinstituut dat als doel had om 'minder kansrijken' aan een baan te helpen. Ik kan me goed herinneren dat Annemarie voor een gesprek kwam. Ze leek stoer, groots, brutaal, verbaal sterk.

Op een dag zaten we samen. Ik keek haar alleen maar aan. Vragend, zoekend, voelend. En ze brak: 'Waarom doe je zo?' Annemarie vertelde hoe ze verkracht was, hoe ze vernederd was geweest, hoe haar eigenwaarde in de krochten was geworpen, hoe ze door het slijk was gehaald. En haar enige antwoord was: 'vechten met de buitenwacht'.

Opeens mocht ik alle processen-verbaal lezen die de politie had opgemaakt. En toen begreep ik waarom er rebellie is.

Rebellie: de taal van de ongehoorde

Rebellie is een taal. Een taal van diegene die zich niet gehoord en gezien heeft gevoeld. Waar de wereld aan voorbijging. En nee, ik praat het niet goed als de rebel een ander iets aandoet. En nee, ik zwak niet af als er leed en letsel uit voortkomt.

Rebellie is ook de valkuil die hoort bij de kwaliteit autonoom. Juist wanneer zelf bepalen, vrijheid en jouw eigen koers belangrijk voor je zijn, kan opgelegde sturing enorm veel weerstand oproepen. De kunst is dat jouw behoefte aan autonomie niet alleen nog maar zichtbaar wordt door strijd met de buitenwereld.

Wat is het leerdoel van een rebel?

Een rebel heeft een leerdoel. Ik ook trouwens. Dus we kunnen rustig naast elkaar zitten. Ten diepste is dit het leerdoel: gehoord worden, begint bij jezelf horen. Gezien worden, begint bij jezelf zien. Dat is zelfomarming, zelfaanvaarding, zelfacceptatie.

Wanneer jij jezelf niet werkelijk hoort, kan de behoefte dat anderen jou horen steeds groter worden. Wanneer jij jouw eigen waarde niet werkelijk ziet, kan iedere vorm van afwijzing, correctie of sturing harder binnenkomen. Dan moet de buitenwereld misschien voortdurend bevestigen dat jij er mag zijn, terwijl die bevestiging juist van binnenuit moet groeien.

Hoe blijf je autonoom zonder overal tegenin te gaan?

Door jezelf af te vragen wat jij werkelijk wilt, los van datgene waartegen je je verzet. Dat is een wezenlijk verschil. Wanneer jij iets niet doet omdat een ander zegt dat het moet, bepaalt die ander nog steeds jouw gedrag. Alleen doe je precies het tegenovergestelde.

Autonomie betekent dat jij jouw eigen afweging maakt. Soms kom je dan uit op nee. Soms kom je uit op ja. Soms blijkt een regel onzinnig en soms is die regel gewoon verstandig. De kunst is dat jij niet automatisch in de weerstand schiet zodra iemand jou iets vraagt of ergens een grens stelt.

Je mag vragen stellen. Je mag kritiek hebben. Je mag een andere mening hebben. Je mag weigeren om als een schaap achter anderen aan te lopen. Maar je hoeft niet overal een strijd van te maken om te bewijzen dat jij vrij bent. Vrijheid betekent ook dat je zelf kunt kiezen om mee te bewegen wanneer dat voor jou klopt.

Wil jij er wat aan doen, rebel?

Ben jij geraakt door dit artikel? Dan kom ik graag met jou in gesprek. Niet om jou in het gareel te krijgen, want ik vermoed dat dit weinig zin heeft. Wel om samen te onderzoeken waar jouw verzet vandaan komt, wat jij nodig hebt en hoe jouw autonomie weer een kwaliteit kan zijn zonder dat je voortdurend met de buitenwacht hoeft te vechten.

Ontwikkeldoelen bij rebels gedrag

• Leren herkennen wanneer jouw behoefte aan autonomie verandert in automatisch verzet tegen regels, gezag of verwachtingen.
• Jezelf leren horen, zien en aanvaarden zodat jouw behoefte aan erkenning minder via strijd met de buitenwereld hoeft te verlopen.
• Jouw zelfstandigheid en eigen koers behouden terwijl je ook kunt meebewegen wanneer een situatie, afspraak of regel voor jou klopt.

Veelgestelde vragen over rebels gedrag

Rebels gedrag is meer dan alleen een andere mening hebben. De weerstand richt zich vaak tegen wat wordt opgelegd, tegen gezag of tegen het gevoel dat anderen voor jou willen bepalen hoe jij moet denken, leven of handelen.

Wat betekent rebels zijn?

Rebels zijn betekent dat je je verzet tegen opgelegde normen, regels, gezag of verwachtingen. Je kunt balorig, opstandig, weerspannig en ongehoorzaam reageren wanneer jij ervaart dat jouw vrijheid wordt beperkt.

Is rebels zijn hetzelfde als autonoom zijn?

Nee. Autonoom zijn is een kwaliteit waarbij je zelfstandig denkt en jouw eigen keuzes maakt. Rebels wordt het wanneer jouw zelfstandigheid doorschiet in afzetten en verzet tegen wat van buitenaf op jou afkomt.

Waarom wordt een rebel steeds dwarser bij meer druk?

Omdat meer druk kan worden ervaren als meer controle. Wie sterk behoefte heeft aan autonomie kan daarop reageren door juist harder afstand te nemen, tegen te werken of precies het tegenovergestelde te doen.

Is rebels gedrag altijd verkeerd?

Nee. Je tegen onrecht verzetten, een eigen mening hebben en niet automatisch meegaan met de gevestigde orde kunnen waardevol zijn. De valkuil ontstaat wanneer verzet de standaardreactie wordt en anderen daar schade of hinder van ondervinden.

Wat is het belangrijkste leerdoel bij rebellie?

Gehoord worden begint bij jezelf horen en gezien worden begint bij jezelf zien. Zelfomarming, zelfaanvaarding en zelfacceptatie helpen om jouw autonomie van binnenuit te ervaren in plaats van die voortdurend via strijd met anderen te moeten bewijzen.