Geëxcommuniceerd: excommunicatie, wat is dat?
Geëxcommuniceerd worden is van origine een zware straf. Het begrip komt uit de kerk en duidt op uitsluiting uit de kerkelijke gemeenschap. Iemand wordt afgesneden of in de ban gedaan en hoort niet langer volledig bij de gemeenschap. Ook binnen protestantse kerken komt excommunicatie voor als tuchtmaatregel. Maar het principe van excommunicatie is breder dan alleen de kerk. Het gaat over verstoten, buitensluiten en iemand afsnijden van communicatie. Daarmee raakt dit onderwerp ook aan grensoverschrijdend gedrag.
Diepe betekenis!
Voor mij heeft het woord excommunicatie een diepgaande betekenis. Wanneer jij zingeving zoekt op deze aarde, dan is er één ding dat zin geeft. En dat is communicatie. Als mens ben je een communicerend vat tot in de diepste vezels van je bestaan. Communiceren komt van commune en duidt op delen. En nee, daar hoef je niet welbespraakt of een taalvirtuoos voor te zijn. Je kunt liefde delen met je partner zonder een woord te zeggen. Je kunt een schilderij maken waarmee je de ander raakt. Je kunt piano spelen en een ander ontroeren. Of je legt ter bemoediging je hand op de schouder van jouw kind. Ook dan communiceer je.
Communiceren is veel meer dan taal, vertaal, verhaal en verbaal. Je deelt ook gevoelens, gedachten en ervaringen. Excommunicatie leg ik daarom uit als: afgesneden worden, buitengesloten worden en verstoten worden van communicatie.
Verstoten en buitengesloten
Het principe van excommunicatie is dat je wordt verstoten en buitengesloten. De oorsprong van het begrip ligt in de kerk en het komt ook voor binnen sekten en andere sterk gesloten gemeenschappen. Mensen die te kritisch zijn, niet voldoen aan de groepsnorm of anders gaan denken, kunnen worden verschopt en buitengesloten. Ze worden genegeerd omdat ze anders zijn, omdat ze te kritisch zijn of omdat ze niet meer vatbaar zijn voor religieuze manipulatie. Vaak gaat dat gepaard met schuldgevoelens, rouw en diepe teleurstelling.
Iemand schreef mij: ‘Ik voelde me verstoten. Een proces van jarenlang. Stapje voor stapje. Uitgerangeerd. Aan de kant gezet en aan de kant laten zetten. Ik merkte dat ik de zaken toch wel wat anders beleefde dan de ware broeders in het algemeen zaligmakend christelijk geloof. Ik dacht, leefde, beleefde en voelde de zaken duidelijk anders dan me werd voorgehouden. Jarenlang heb ik me ingespannen om consensus te bereiken, om tot een compromis te komen, tot een soort grauwe mix van hoe ik het ervoer en hoe ik het ‘zou moeten’ ervaren. Uiteindelijk heb ik het niet gered. De consensusstrijd heeft me alles gekost. Het heeft me gefrustreerd, tot in mijn ziel geraakt. Tot de dag van de totale instorting. Ik voelde me verworpen, uitgespuugd. Of nog eerlijker: ik voelde me vermoord. Mijn identiteit, mijn ik, mijn beleving en ervaring, zijn gewoon vermoord. En juist dan, in de grootste levenscrisis verlies je alles en iedereen. We werden verzwegen en we werden doodgezwegen. Ons sociale leven was weg. Vrienden en bekenden lieten zich niet meer horen.’
Iemand anders schreef: ‘Ik voelde me verstoten, afgedankt, aan de kant gezet, buitengesloten, uitgeworpen, verworpen. Ik dacht dat ik het ZELF had gedaan. Schuldiger dan ooit heb ik me gevoeld. Twee maal poogde ik een eind aan mijn ZELF te maken. En dat bleek een nieuw begin te zijn. Ik moest leren om vriend te worden van mezelf.’
Gebeurt excommunicatie alleen binnen de kerk?
Nee. Ik wil het begrip nadrukkelijk breder trekken dan de kerk. Excommunicatie gebeurt ook in het bedrijfsleven, bij de overheid en binnen andere organisaties waar mensen samenwerken. Opeens word je gemeden, vermeden of genegeerd. Iemand vertelde mij: ‘Ik word bij bepaalde besprekingen niet meer uitgenodigd omdat ze me vervelend vinden.’ Dan kom je op het terrein van mobbing en pesten op de werkvloer.
Uitsluiting is zo oud als de mensheid. In de oertijd zullen recalcitrante oermensen ook uit de groep zijn gezet. In feite betekende dat bijna de dood, want zonder andere mensen kon je nauwelijks overleven. Communicatie brengt verbinding en zin. Excommunicatie brengt wanhoop. Religieuze excommunicatie is vaak duidelijk en soms zelfs formeel, terwijl uitsluiting binnen een team of organisatie juist verborgen en geniepig kan plaatsvinden.
Excommunicatie op het werk
Op het werk word je natuurlijk niet officieel in de ban gedaan. Maar het mechanisme kan hetzelfde zijn. Je wordt niet meer uitgenodigd voor overleg, belangrijke informatie bereikt jou niet meer, collega’s mijden je en beslissingen worden genomen zonder jou erbij te betrekken. Misschien wordt er nog vriendelijk goedemorgen gezegd, maar ondertussen ben je feitelijk uit het sociale of professionele netwerk gezet.
Dat kan langzaam gaan. Eerst word je bij één overleg vergeten. Daarna hoor je bepaalde informatie niet meer. Vervolgens merk je dat collega’s anders op je reageren of het gesprek stilvalt wanneer jij binnenkomt. Juist die opeenstapeling maakt uitsluiting zo ingrijpend. Eén gebeurtenis zegt misschien niet zoveel, maar een patroon wel.
Wanneer de leiding iemand buitensluit
Uitsluiting kan vanuit de groep ontstaan, maar ook vanuit de leiding worden aangestuurd. Een leidinggevende kan iemand bewust buiten overleg houden, informatie onthouden, niet meer betrekken bij beslissingen of collega’s beïnvloeden om afstand te houden. Dan kom je ook op het terrein van grensoverschrijdend leiderschap.
En wanneer een leidinggevende structureel medewerkers buitensluit, is het terecht om ook de vraag te stellen of de leidinggevende zelf nog wel functioneert. Een leidinggevende heeft immers een verantwoordelijkheid voor samenwerking en sociale veiligheid en niet alleen voor resultaten.
Wat zit er achter?
Wat achter excommunicatie kan zitten noem ik de waarheidspachters. Mensen die menen eigenaar te zijn van de waarheid. Ten diepste is het: ik zie, ik zie wat jij ook moet zien. Ik geloof, ik geloof wat jij ook moet geloven. Ik vind, ik vind wat jij ook zou moeten vinden. Zoals ik het zie, zoals ik geloof en zoals ik denk: zo is het!
Maar het gaat nog verder: zoals ik het zie en zoals ik geloof, zo moet jij ook zijn. Mijn normen en waarden moeten jouw normen en waarden zijn. En als je aan al die voorwaarden voldoet, dan doe je het goed en hoor je erbij. Dat is liefde met een voorwaarde. Lees ook mijn artikel over onvoorwaardelijke liefde.
Excommunicatie als machtsmiddel
Uitsluiting kan een stevig machtsmiddel zijn. Wanneer jij weet dat kritiek betekent dat vrienden je niet meer spreken, familie afstand neemt, collega’s je mijden of dat je jouw positie binnen een groep verliest, ontstaat enorme druk om je aan te passen. Je hoeft iemand dan nauwelijks meer rechtstreeks te bedreigen. De angst om buiten de gemeenschap te vallen doet het werk.
Daarom moet je kijken naar de ruimte die er binnen een groep werkelijk is. Mag iemand vragen stellen? Mag iemand van mening veranderen? Mag iemand zeggen: ‘Ik ervaar dit anders’? Of kan verbondenheid alleen bestaan zolang jij hetzelfde denkt, gelooft en doet als de groep? Wanneer de prijs van een afwijkende mening uitsluiting is, is er weinig sprake van vrije communicatie.
Religieuze excommunicatie gaat nog een stap verder
Bij religieuze excommunicatie raak je niet alleen de groep kwijt. Soms wordt ook jouw verhouding tot God erbij betrokken. Je hoort niet alleen: jij past hier niet meer. Je kunt ook de boodschap krijgen dat je geestelijk verkeerd zit, ongehoorzaam bent of buiten de waarheid staat. Bovendien kan daar zelfs de dreiging van eeuwige verdoemenis aan worden gekoppeld.
Dat maakt religieuze uitsluiting zo zwaar. De vraag wordt dan niet alleen: hoor ik nog bij deze mensen? De vraag kan zelfs worden: deug ik nog, geloof ik wel goed en hoe staat God tegenover mij? Juist daar raken excommunicatie, religieuze gaslighting en manipulatie elkaar.
Is afstand nemen altijd excommunicatie?
Nee. Ook dat onderscheid wil ik maken. Niet iedere groep die een grens trekt excommuniceert iemand. Soms moet je in relaties of organisaties juist grenzen stellen. Wanneer iemand gedrag laat zien dat schadelijk is, mag dat worden benoemd en begrensd. Het verschil zit erin of er nog werkelijk communicatie mogelijk is.
Kun je elkaar aanspreken? Mag iemand uitleg geven? Is er ruimte voor een andere mening? Is herstel mogelijk? Of wordt iemand doodgezwegen en sociaal afgesneden totdat hij zich volledig conformeert of vertrekt? Dat laatste is iets anders dan een gezonde grens stellen.
Wat kun je doen wanneer je wordt buitengesloten?
Probeer allereerst concreet te krijgen wat er gebeurt. Waar word je niet meer bij betrokken? Welke informatie ontvang je niet meer? Wie verbreekt het contact en sinds wanneer? Het helpt om gevoelens en feiten beide serieus te nemen, maar wel uit elkaar te houden. ‘Ik voel me buitengesloten’ is belangrijk. Nog duidelijker wordt het wanneer je kunt zeggen: ‘Ik ben de afgelopen vier vergaderingen niet uitgenodigd terwijl ik daar voorheen altijd bij was.’
Binnen een religieuze gemeenschap kan het daarnaast belangrijk zijn om iemand buiten de groep te zoeken met wie je jouw ervaringen kunt bespreken zonder dat die persoon onmiddellijk jouw geloof of overtuigingen afwijst. Na langdurige uitsluiting moet je soms opnieuw ontdekken wat jouw eigen overtuiging is en wat je jarenlang hebt overgenomen omdat de groep het zo voorschreef.
Verwante informatie
Excommunicatie raakt aan verschillende vormen van uitsluiting, groepsdruk en religieuze beïnvloeding. Lees bijvoorbeeld verder over:
- Pesten, mobbing en intriges op het werk.
- Genegeerd worden.
- Religieuze manipulatie.
- Religieuze gaslighting.
- De predikant of dominee is narcist.
Samengevat
Geëxcommuniceerd worden betekent dat je wordt afgesneden van een gemeenschap en van communicatie. In de kerk kan dat een formele tuchtmaatregel zijn, maar het mechanisme van verstoten en buitensluiten komt ook binnen organisaties en andere groepen voor. Je wordt genegeerd, niet meer meegenomen, doodgezwegen of langzaam uit de groep gewerkt.
Voor mij zit de kracht van het woord precies daar. Communicatie betekent delen en verbinden. Excommunicatie betekent afsnijden. En juist omdat mensen sociale wezens zijn, kan langdurige uitsluiting iemand tot in zijn identiteit raken.
Webinar over teamontwikkeling
Wil je meer inzicht in teamontwikkeling, samenwerking en de patronen die binnen teams kunnen ontstaan? In dit webinar krijg je praktische inzichten in wat teams nodig hebben om beter samen te werken, verantwoordelijkheid te nemen en zich verder te ontwikkelen.
Webinar over manipulatie
Wil je beter leren herkennen wanneer er sprake is van manipulatie, machtsspelletjes of subtiele beïnvloeding? In dit webinar krijg je inzicht in terugkerende patronen en leer je hoe je jouw eigen waarneming, grenzen en regie beter kunt bewaken.
Veelgestelde vragen over excommunicatie
Excommunicatie wordt vooral geassocieerd met de kerk, maar het principe van iemand uitsluiten en afsnijden van communicatie zie je ook in andere groepen en organisaties.
Wat betekent excommunicatie?
Excommunicatie betekent dat iemand uit een gemeenschap wordt gesloten of van deelname aan die gemeenschap wordt afgesneden. In kerken kan het een formele tuchtmaatregel zijn.
Wat betekent geëxcommuniceerd worden op het werk?
Op het werk gaat het niet om formele excommunicatie. Het kan wel gaan om structurele uitsluiting waarbij iemand niet meer wordt betrokken bij overleg, informatie, besluiten of sociale contacten.
Is excommunicatie hetzelfde als pesten?
Nee. Het zijn verschillende begrippen, maar er is overlap. Structureel negeren, buitensluiten en iemand buiten de groep plaatsen kunnen onderdeel zijn van pesten of mobbing.
Waarom is religieuze excommunicatie zo ingrijpend?
Omdat iemand naast zijn sociale netwerk soms ook zekerheid rond geloof, identiteit en de relatie met God kwijtraakt. Zeker wanneer uitsluiting wordt gekoppeld aan schuld of geestelijke veroordeling kan de impact zeer groot zijn.
Wat kun je doen als je wordt buitengesloten?
Maak concreet wat er gebeurt, probeer feiten en gevoelens uit elkaar te houden en zoek iemand buiten de groep met wie je vrij kunt praten. Bij uitsluiting op het werk kan het belangrijk zijn om gebeurtenissen en afspraken zorgvuldig vast te leggen.
Teamcoaching bij uitsluiting
Wanneer iemand binnen een team structureel wordt genegeerd, buitengesloten of buiten overleg wordt gehouden, is dat zelden alleen het probleem van die ene medewerker. Dan moet je ook kijken naar de groepsnormen, onderlinge relaties, informele macht en de rol van de leiding.
Met teamcoaching kunnen we onderzoeken wat er in het team gebeurt en welke patronen de uitsluiting in stand houden. Bij ernstige individuele meldingen of machtsmisbruik moet uiteraard eerst worden beoordeeld welke aanpak passend en veilig is.
Auteur
Dit artikel is geschreven door Jan Stevens. Jan Stevens is eigenaar en oprichter van De Steven training & coaching (www.desteven.nl). Op deze website tref je meer dan 2000 blogs over persoonlijke ontwikkeling, loopbaan, leiderschap, teamontwikkeling, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid.
Publicatiedatum: 06-05-2023.
Update: 6 september 2026.
Excommunicatie
Velden met een * zijn verplicht.
