home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / beschermend

Beschermend als kernkwaliteit: wanneer wordt het overbescherming?

Beschermend zijn is een kwaliteit en je raadt het al: overbeschermend zijn is de valkuil. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten betekent beschermend zijn dat je anderen wilt behoeden voor gevaar, schade of negatieve consequenties. Dat kan gaan over jouw kind, partner, vader of moeder, broer of zus, maar ook over teamleden wanneer je leidinggevende bent of over kwetsbare mensen in de samenleving. De kracht zit in bescherming bieden waar dat nodig is. De valkuil ontstaat wanneer jouw bescherming de zelfstandigheid en ontwikkeling van de ander gaat belemmeren.

Wat is de kracht van beschermend zijn?

Jouw beschermende rol kan ervoor zorgen dat anderen zich veilig, gesteund en gewaardeerd voelen. Juist doordat er voldoende veiligheid is, kunnen mensen zich uitspreken, zich ontwikkelen en soms zelfs risico’s durven nemen. Bescherming hoeft groei dus niet in de weg te staan. Goede bescherming kan juist de veilige basis bieden van waaruit iemand zelfstandig leert handelen.

Beschermen betekent niet alle risico’s wegnemen

Er zit een verschil tussen iemand beschermen tegen een reëel gevaar en proberen ieder mogelijk risico uit zijn leven te verwijderen. Een mens leert ook door ervaringen op te doen, fouten te maken en met moeilijke situaties om te gaan. Wanneer jij ieder obstakel vooraf opruimt, is de ander misschien veilig op dat moment, maar krijgt hij ook minder gelegenheid om zelf te ontdekken wat hij aankan.

Beschermend zijn vraagt daarom niet alleen dat je gevaar ziet. Het vraagt ook dat je kunt inschatten welk risico bij de ontwikkeling van de ander hoort en welk risico werkelijk bescherming nodig maakt.

Bescherming in de opvoeding

Als vader of moeder neem je jouw kind in bescherming. Hoe kleiner kinderen zijn, hoe meer dat nodig is. Je wilt ze behoeden voor gevaren, risico’s en verkeerde keuzes. Je wilt dat het goed gaat. Daarom klinkt er in de ouderrol nogal wat communicatie als:

• Pas op, anders val je van de trap!
• Zie je die auto wel aankomen?
• Klim niet op dat stoeltje, want straks val je om!
• Let op, het gasstel is heet!

Dat soort bescherming is bij een klein kind noodzakelijk. Maar een kind wordt groter. De bescherming die bij een peuter past, past niet automatisch bij een puber of jongvolwassene. Uiteindelijk moet jouw kind leren om zelf situaties in te schatten, voorzorgsmaatregelen te nemen, beslissingen te nemen en verantwoordelijkheid te dragen.

Bescherming moet meegroeien met zelfstandigheid

Daar ligt voor mij een belangrijk punt. De beschermende rol hoort mee te veranderen met de ontwikkeling van de ander. Eerst neem je veel verantwoordelijkheid over omdat iemand die zelf nog niet kan dragen. Later geef je steeds meer ruimte terug. Dat betekent dat je niet alleen beschermt, maar ook oefenruimte biedt waarin de ander zelf leert kiezen, risico’s leert beoordelen en gevolgen leert dragen.

Er is sprake van overmatige bescherming wanneer jouw bescherming een belemmering wordt voor de persoonlijke autonomie en ontwikkeling van de ander. Je voorziet dan niet langer alleen in diens behoefte aan veiligheid, maar mogelijk ook in jouw eigen behoefte aan controle.

Beschermend zijn in een partnerrelatie

Ook in relaties zie ik vaak dat de een de ander wil beschermen. In de communicatie ontstaat dan gemakkelijk een patroon van: ‘Denk je hier wel aan?’, ‘Heb je dat wel gedaan?’ of ‘Zou je dat nou wel doen?’ Een incidentele waarschuwing is natuurlijk geen probleem, maar wanneer je jouw volwassen partner voortdurend begeleidt alsof hij of zij jouw toezicht nodig heeft, schuift bescherming richting overbescherming.

Een volwassen partner is geen kind. Je kunt betrokken zijn, zorgen uitspreken en meedenken, maar uiteindelijk heeft de ander ook het recht om eigen keuzes te maken, inclusief keuzes die jij zelf misschien niet zou maken.

Wat is het verschil tussen bescherming en overbescherming?

Wat zijn de gevolgen van overbescherming?

Overbescherming kan op korte termijn veiligheid geven, maar op langere termijn juist ontwikkeling in de weg staan. Ik noem een aantal mogelijke gevolgen:

• Je kunt angst versterken doordat voortdurend wordt gewaarschuwd voor mogelijke gevaren.
• Je kunt afhankelijkheid creëren doordat de ander onvoldoende zelfstandig leert kiezen.
• Er kan onzekerheid of gebrek aan zelfvertrouwen ontstaan doordat iemand te weinig gelegenheid krijgt om zelf ervaringen op te doen.
• De ander leert gevaren vooral vermijden, maar niet hoe hij met risico’s en moeilijke situaties kan omgaan.
• Er kan een lage frustratietolerantie ontstaan wanneer iemand vooral leert functioneren in gemakkelijke en veilige omstandigheden.

Hoe ziet overbeschermend gedrag eruit?

Overbescherming kan zich op allerlei manieren laten zien. De rode draad is dat je steeds meer gaat regelen, controleren of voorkomen voor iemand die bepaalde verantwoordelijkheden eigenlijk zelf zou kunnen leren dragen.

• Je verbiedt voortdurend dingen uit angst voor mogelijke gevaren.
• Je blijft zaken regelen die de ander zelf zou kunnen regelen.
• Je schrijft voor en dicteert wat goed is en wat niet.
• Je lost problemen en conflicten voor de ander op.
• Je houdt voortdurend toezicht.
• Je reageert remmend op nieuwe situaties.
• Je laat nauwelijks ruimte voor fouten.
• Je wilt het leven van de ander tot in detail regelen.
• Je gebruikt voortdurend telefoons, tracking-apps of andere controlemiddelen om iemand te volgen.
• Je neemt conflicten met school, leraren, coaches of andere betrokkenen snel over.
• Je blijft keuzes maken voor iemand die daar zelf verantwoordelijkheid voor zou kunnen dragen.
• Je gaat oververzorgen, betuttelen of beleren.

Loslaten kan ook een vorm van beschermen zijn

Dat klinkt misschien tegenstrijdig, maar soms bescherm je iemand juist door niet meteen in te grijpen. Loslaten betekent niet dat het je niets kan schelen. Het betekent dat je vertrouwen geeft en de ander gelegenheid biedt om zelf een probleem op te lossen, een keuze te maken of een tegenvaller te verwerken. Je blijft beschikbaar wanneer het nodig is, maar je neemt niet automatisch de regie over.

Dat kan voor een beschermend mens moeilijk zijn. Jij ziet misschien al wat er fout zou kunnen gaan. Toch kan de ervaring die jij graag wilt voorkomen precies de ervaring zijn waarvan de ander iets moet leren.

Beschermend en overbeschermend op de werkvloer

Ook leidinggevenden kunnen beschermend zijn. Dat kan positief uitpakken wanneer je medewerkers veiligheid biedt, hen steunt wanneer er iets misgaat en ervoor zorgt dat ze niet onnodig beschadigd raken. Maar ook hier kan bescherming doorschieten. Een leidinggevende die voortdurend toezicht houdt, ieder risico probeert uit te sluiten, alle beslissingen zelf neemt en weinig ruimte laat voor initiatief, maakt medewerkers uiteindelijk niet sterker.

Overbescherming op het werk kan leiden tot overmatige controlemechanismen, onnodige registraties en rapportages en een gebrek aan vertrouwen. Medewerkers leren daardoor minder zelfstandig werken, kunnen gedemotiveerd raken en krijgen minder gelegenheid om verantwoordelijkheid te ontwikkelen.

Welke ontwikkeldoelen passen bij beschermend zijn?

Het leerdoel is niet om onverschillig te worden of iemand aan zijn lot over te laten. De ontwikkeling zit in het verschil leren zien tussen noodzakelijke bescherming en bescherming die zelfstandigheid in de weg gaat staan. Deze ontwikkeldoelen kunnen daarbij passen:

• Onderscheid maken tussen een reëel gevaar en jouw eigen angst dat er iets verkeerd zou kunnen gaan.
• De ander ruimte geven om zelf keuzes te maken, fouten te maken en verantwoordelijkheid te dragen.
• Hulp en bescherming afbouwen wanneer de ander steeds beter in staat is om zichzelf te beschermen.

Waar kun je je aan ergeren als je beschermend bent?

Wanneer beschermend zijn sterk bij jou past, kun je je ergeren aan mensen die naar jouw idee roekeloos, onverschillig of onverantwoordelijk omgaan met de veiligheid en kwetsbaarheid van anderen. Misschien begrijp je niet dat iemand een risico laat bestaan dat volgens jou gemakkelijk voorkomen had kunnen worden.

De uitdaging is dat niet iedereen risico op dezelfde manier beoordeelt. Wat voor jou onverantwoord voelt, kan voor een ander een aanvaardbare ruimte zijn om te leren, zelfstandig te handelen of ervaring op te doen. Beschermen vraagt daarom niet alleen waakzaamheid, maar soms ook vertrouwen.

Vragen over beschermend zijn

Over beschermend en overbeschermend gedrag kunnen in de praktijk nog andere vragen ontstaan. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.

Is beschermend zijn hetzelfde als zorgzaam zijn?

Nee, al liggen de kwaliteiten dicht bij elkaar. Zorgzaam zijn gaat breed over oog hebben voor wat iemand nodig heeft en daar aandacht aan geven. Beschermend zijn richt zich sterker op veiligheid, risico’s en het voorkomen van schade.

Kun je iemand beschermen zonder zijn keuzes over te nemen?

Ja. Je kunt iemand informeren over een risico, jouw zorgen uitspreken of ondersteuning aanbieden en vervolgens ruimte laten voor zijn eigen beslissing. Bescherming hoeft niet te betekenen dat jij bepaalt wat de ander moet doen.

Hoe merk je dat bezorgdheid verandert in controledrang?

Een belangrijk signaal is dat jouw behoefte om te controleren sterker wordt dan de werkelijke behoefte van de ander aan bescherming. Je blijft dan waarschuwen, controleren of regelen, ook wanneer de ander voldoende in staat is om zelf verantwoordelijkheid te dragen.

Is het onverantwoord om een kind fouten te laten maken?

Nee. Niet iedere fout hoeft voorkomen te worden. Kinderen moeten binnen passende en veilige grenzen ervaringen kunnen opdoen en leren omgaan met teleurstelling, risico en gevolgen. Natuurlijk blijft bescherming nodig wanneer de mogelijke schade te groot is.

Waarom is loslaten zo moeilijk voor beschermende mensen?

Omdat jij het risico vaak al ziet voordat er iets gebeurt en misschien sterk voelt dat je schade had kunnen voorkomen. Loslaten vraagt dan vertrouwen: vertrouwen dat de ander zelf iets kan leren oplossen en vertrouwen dat niet iedere moeilijke ervaring voorkomen hoeft te worden.