home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / beschermd

Te beschermd opgevoed

Bij het thema familie van herkomst kijken we naar wat je thuis hebt geleerd en hoe dat vandaag nog doorwerkt. Misschien ben jij met veel liefde en zorg opgevoed, maar kreeg je tegelijkertijd weinig ruimte om zelf fouten te maken, risico's te nemen of moeilijke situaties op te lossen. Dan kan sprake zijn van een te beschermende opvoeding. De bedoeling van jouw ouders was waarschijnlijk goed. Toch kan overbescherming gevolgen hebben voor jouw zelfstandigheid, weerbaarheid en vertrouwen in jezelf.

Wout, 46 jaar, vertelde dat hij was opgegroeid in wat hij altijd het ideale gezin had genoemd. Alles was goed geregeld, zijn ouders waren zorgzaam en problemen werden zoveel mogelijk bij hem weggehouden. Pas later ontdekte hij de keerzijde. Hij had weinig gelegenheid gekregen om te ervaren dat iets mis kan gaan en dat je jezelf daarna weer kunt redden.

Wat kan een te beschermende opvoeding met je doen?

Wanneer ouders veel voor je oplossen, krijg je minder gelegenheid om zelfstandig te oefenen. Je hoeft niet zelf uit te zoeken hoe je een probleem aanpakt, hoe je een moeilijke keuze maakt of hoe je overeind blijft wanneer iets tegenzit. Dat hoeft als kind helemaal niet vervelend te voelen. Het kan juist veilig en comfortabel zijn. De gevolgen worden soms pas veel later zichtbaar.

• Je vraagt vaak bevestiging voordat je een keuze maakt.
• Je twijfelt snel aan jezelf wanneer je zelfstandig een probleem moet oplossen.
• Je vindt nieuwe situaties spannend wanneer je niet weet wat er gaat gebeuren.
• Je raakt snel uit balans bij tegenslag.
• Je verwacht gemakkelijk dat iets verkeerd zal aflopen.
• Je hebt veel behoefte aan controle en voorspelbaarheid.
• Je hebt een lage frustratietolerantie en raakt snel van de leg wanneer iets niet lukt.

‘Ik ben onvoldoende weerbaar tegen het leven’

Wout verwoordde het treffend: ‘Het voelt alsof ik ben opgegroeid in een aquarium en nu ineens in een rivier moet zwemmen.’ In een aquarium zijn de omstandigheden overzichtelijk. Het water is rustig, iemand zorgt voor je en grote gevaren worden buitengehouden. In een rivier moet je zelf leren omgaan met stroming, obstakels en onverwachte situaties.

Dat was precies wat Wout later tegenkwam. Zolang zijn leven redelijk voorspelbaar verliep, ging het goed. Maar toen er verschillende tegenslagen kwamen, merkte hij dat hij zich daar onvoldoende tegen opgewassen voelde. Niet omdat hij zwak was, maar omdat hij weinig ervaring had opgedaan met situaties waarin hij zelf moest incasseren, aanpassen en opnieuw richting zoeken.

Karel bleef afhankelijk van papa en mama

Ik denk ook aan Karel. Toen ik hem leerde kennen, was hij 51 jaar. Hij had altijd bij zijn ouders gewoond en nooit een relatie gehad. Toen zijn vader overleed, bleef hij voor zijn moeder zorgen. Zorgzaam? Zeker. Maar tegelijkertijd was hij nauwelijks losgekomen uit de positie van het kind thuis.

Ook op zijn werk liep hij daartegenaan. Zijn werkgever vond hem weinig assertief en proactief. Hij nam weinig initiatief en wachtte vaak af voordat hij handelde. Toen ik Karel vroeg hoe dat thuis ging, vertelde hij iets ogenschijnlijk kleins: zijn moeder zei 's avonds tegen hem dat hij naar bed moest omdat hij de volgende ochtend vroeg moest opstaan. Hij was 51.

Dat zegt iets over de verhouding. Wanneer iemand jarenlang voor jou blijft nadenken, beslissen en zorgen, hoef jij bepaalde verantwoordelijkheden minder vaak zelf te nemen. Dat kan comfortabel zijn, maar het kan ook jouw ontwikkeling naar zelfstandigheid vertragen.

Beschermen is een kwaliteit met een valkuil

Beschermend zijn is een mooie kwaliteit. Ouders horen hun kinderen te beschermen tegen gevaren waar ze zelf nog niet mee om kunnen gaan. Maar bescherming moet veranderen naarmate een kind ouder wordt. Een peuter heeft een andere vorm van bescherming nodig dan een puber en een volwassen zoon of dochter heeft vooral ruimte nodig om een eigen leven te leiden.

De valkuil ontstaat wanneer ouders blijven beschermen op een terrein waar jij inmiddels zelf bescherming, verantwoordelijkheid of weerbaarheid zou moeten ontwikkelen. Wanneer iemand voortdurend voorkomt dat jij valt, krijg je ook minder gelegenheid om te ervaren dat je zelf weer kunt opstaan.

Overbescherming kan jouw zelfvertrouwen ondermijnen

Een kind kan uit overbescherming onbedoeld een boodschap afleiden: blijkbaar kan ik dit niet alleen. Als papa en mama steeds ingrijpen, oplossen, waarschuwen en controleren, kan het moeilijker worden om vertrouwen te ontwikkelen in jouw eigen kunnen. Later zoek je misschien opnieuw iemand die bevestigt dat jouw keuze verstandig is.

Dat kan zich op allerlei terreinen laten zien. Je belt eerst iemand voordat je een beslissing neemt. Je schuift nieuwe stappen voor je uit omdat je niet zeker weet of het goed gaat. Of je blijft lang in vertrouwde situaties omdat je niet weet hoe je met onzekerheid moet omgaan. Daarmee wordt veiligheid langzaam een beperking.

De behoefte aan controle

Wanneer je weinig ervaring hebt met onvoorspelbaarheid, kun je later sterk verlangen naar controle. Als alles zijn gangetje gaat, voel je je goed. Zodra iets verandert, ontstaat onrust. Je wilt vooraf weten wat er gaat gebeuren en probeert risico's zoveel mogelijk uit te sluiten. Dat raakt aan controlebehoefte.

Het probleem is natuurlijk dat het leven zich niet volledig laat controleren. Relaties veranderen, mensen worden ziek, werk kan verdwijnen en plannen kunnen mislukken. Persoonlijke ontwikkeling betekent dan niet dat je alle onzekerheid moet gaan opzoeken. Het betekent dat je steeds meer vertrouwen ontwikkelt dat je ook kunt omgaan met situaties die je niet vooraf hebt kunnen regelen.

Hoe word je zelfstandiger?

Als je jezelf hierin herkent, hoef je niet ineens het tegenovergestelde te gaan doen. Zelfstandigheid ontwikkel je meestal stap voor stap. Een eerste stap is herkennen waar jouw ouders veel voor jou hebben overgenomen. Waar werd jij tegen beschermd? Welke keuzes werden voor jou gemaakt? En hoe reageerde jij daarop? Werd je passief, ging je gemakkelijk in het gareel lopen of wachtte je liever tot iemand anders vertelde wat verstandig was?

Vervolgens kun je bewust kleine verantwoordelijkheden naar jezelf terughalen. Een beslissing nemen zonder vooraf om toestemming te vragen. Zelf een probleem oplossen voordat je iemand belt. Iets nieuws proberen terwijl je niet zeker weet of het lukt. Niet omdat je jezelf in het diepe moet gooien, maar omdat zelfvertrouwen vooral groeit door ervaring.

Uit je comfortzone, maar niet roekeloos

Persoonlijke ontwikkeling vraagt soms dat je uit jouw comfortzone komt. Dat betekent niet dat je onverantwoordelijke risico's moet nemen. Het betekent dat je jezelf toestaat iets te doen waarvan de afloop niet helemaal vaststaat.

Misschien maak je een reis die je normaal niet alleen zou maken. Je zegt ergens ja tegen voordat je precies weet hoe je het moet aanpakken. Je voert zelf een lastig gesprek of neemt een besluit zonder dat jouw ouders het eerst goedkeuren. Iedere keer dat je ontdekt dat je iets aankunt, groeit jouw vertrouwen dat je ook de volgende situatie kunt hanteren.

Jouw ouders hoeven niet eerst te veranderen

Misschien beschermen jouw ouders je nog steeds. Ze geven ongevraagd advies, waarschuwen voor alles wat mis kan gaan of proberen beslissingen voor je te beïnvloeden. Het zou prettig zijn wanneer zij vanzelf meer ruimte geven, maar jouw ontwikkeling kan daar niet volledig van afhangen.

Als volwassene kun je zelf jouw positie veranderen. Je hoeft niet ieder advies op te volgen. Je hoeft niet elke keuze vooraf te bespreken. Je kunt luisteren naar hun zorgen en vervolgens zelf beslissen. Dat raakt aan autonomie: verbonden blijven met jouw ouders zonder dat zij voortdurend bepalen welke richting jij kiest.

Van beschermd worden naar jezelf leren dragen

Daar ligt voor mij de kern. Bescherming van buitenaf is waardevol zolang je iets nog niet zelf kunt dragen. Maar uiteindelijk moet een deel van die bescherming van binnenuit komen. Je leert jouw eigen grenzen bewaken, problemen oplossen, keuzes maken en tegenslagen verdragen.

Misschien lukt iets niet. Misschien maak je een verkeerde keuze. Misschien kom je jezelf een keer stevig tegen. Dat hoort ook bij volwassen worden. Weerbaarheid ontstaat niet doordat alles goed gaat, maar doordat je ontdekt dat je ook verder kunt wanneer het niet goed gaat.