home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / weerstand / zondebok

Zondebok

De zondebok speelt een belangrijke rol in teams, in organisaties en zelfs in de maatschappij. Het aanwijzen van een zondebok kan een vorm zijn van weerstand in de communicatie. In dit artikel ga ik in op de herkomst en betekenis van de zondebok, voorbeelden, de functie binnen een groep en de les die de zondebok ons kan leren.

Wat betekent zondebok tegenwoordig?

Wanneer we in deze tijd praten over de zondebok, dan is dat iemand die alle schuld krijgt en die overal de schuld van krijgt. Maar het gaat wat mij betreft nog verder. De zondebok is iemand:

• Die je overal verdacht van kunt maken.
• Die je overal van kunt betichten.
• Die een soort gezamenlijke vijand wordt van de groep.
• Die je vogelvrij verklaart, waardoor je meent dat je je alles kunt permitteren tegenover deze persoon.

Wat is het verschil tussen een zondebok en een zwart schaap?

Een zondebok en een zwart schaap zijn niet hetzelfde. Een zondebok krijgt de spanning, frustratie en schuld van een groep opgelegd. Er is iets misgegaan of er is onrust en één persoon wordt aangewezen als degene die het heeft veroorzaakt. Wanneer die persoon vertrekt, lijkt de spanning even uit de lucht. Maar er is niets opgelost. Een zwart schaap wijkt af van de norm. Die persoon denkt anders, leeft anders of vertegenwoordigt andere waarden. Het zwarte schaap kan zichtbaar maken wat een familie, team of organisatie liever niet onder ogen ziet. Juist doordat iemand niet in de pas loopt, houdt diegene de groep een spiegel voor. De zondebok wordt dus belast met schuld. Het zwarte schaap wordt uitgesloten omdat hij of zij anders is. In de praktijk kunnen beide rollen wel in elkaar overlopen.

Hoe ontstaat een zondebok in een groep?

Een zondebok ontstaat vaak wanneer er spanning, frustratie of een conflict in een groep aanwezig is. In plaats van samen te onderzoeken wat er speelt, wordt de aandacht op één persoon gericht. Die persoon wordt de bliksemafleider. De rest van de groep hoeft daardoor minder naar het eigen gedrag en het eigen aandeel te kijken. Daarbij spelen projectie, groepsdruk en vergelijking een belangrijke rol. Gedrag van één persoon wordt uitvergroot, terwijl dezelfde groep nauwelijks onderzoekt waarom dat gedrag ontstaat. Soms laat de zondebok juist iets zien van de onderstroom in het team, het gezin of de organisatie. Wat niet besproken wordt, komt dan via één persoon naar buiten.

Een zondebok kan zich uiteindelijk ook gaan gedragen naar het beeld dat anderen van hem of haar hebben. Wanneer je vaak genoeg hoort dat je lastig, slecht of onbetrouwbaar bent, kun je je daarmee gaan identificeren. Toch vraagt dit om nuance. Niet iedereen die kritiek krijgt, is automatisch een zondebok. Het blijft belangrijk om feiten, aannames en het eigen aandeel van elkaar te onderscheiden.

Wat zijn voorbeelden van zondebokken?

Mark: het zwarte schaap van de familie

Ik schoot bijna in de lach toen ik met Mark in gesprek kwam. Hij vertelde waar hij geboren is. Vader was vroeger predikant en moeder notaris. En binnen het dorp moesten ze de stand wel hooghouden. Mark zei: ‘geen uitspattingen in mijn jeugd, geen losbandigheid, geen onvertogen woord en alleen maar braaf, serieus, met een boekje in een hoekje’. Mark werd rebels. Weet je wat rebels is? Rebels is taal van diegene die niet gehoord is, niet gehoord wordt, die niet gezien wordt en zich niet gezien voelt. Dan leer je een nieuwe taal. De taal van de rebellie! En dat betekent: dan zorg je er wel voor dat je gezien en gehoord wordt. Dat deed Mark ook. Hij ging dwarsliggen, zoop te veel drank, ging om met louche vriendjes, et cetera. En zo werd hij het zwarte schaap in de familie. Mark werd verbannen, uitgebannen en uitgekotst. Er werd thuis schande over gesproken. Schandalig zoals hij zich gedroeg.

Lena was een rotte appel in het team

Lena werd aangeduid als een rotte appel in het team. Ik kort het af als RAT, Rotte Appel Team. Zij zou de boel onderling ophitsen en opstoken of mensen tegen elkaar uitspelen. Begrijp me goed, ik weet dat dat kan gebeuren. Maar het wordt mij te snel gezegd, ook door leidinggevenden. Teamleden worden gemakkelijk aangeduid als rotte appels in het team. Dat is voor mij de ene kant. De andere kant is ook waar: het boeit me als teamcoach. Want ik begrijp wel dat het taal is waar men iets mee wil duiden. Wat voor gedrag heeft die zogeheten rotte appel dan, wat de leiding irriteert? Dat zegt alles over de schaduw binnen het team. En als ik dat helder heb, kom ik vanzelf bij de kracht.

Welke functie heeft de zondebok?

De zondebok heeft een functie. Hij of zij ontheft ons van alle problemen, verantwoordelijkheden en schuld. We hebben iemand gevonden die het veroorzaakt heeft. In de maatschappij kun je een collectieve zondebok aanwijzen voor bepaalde vraagstukken die er zijn. Zo werd de coronacrisis veroorzaakt door ongevaccineerden of door jongeren die onverantwoord omgingen met elkaar. Of door de overheid, die bepaalde zaken niet op orde had. Ook in de voorbeelden die ik noem, is er een functie voor de zondebok. De spanning binnen een groep wordt omgezet in een gezamenlijke afweer tegen één persoon. Het werkt een beetje als de bliksem. De bliksem slaat in en dan is de spanning even uit de lucht. Dat geldt ook voor de zondebok. Hij of zij neemt de spanningen van het team, de organisatie of de familie op zich en daardoor kan de rest weer verder. Er is een gezamenlijke vijand gecreëerd.

Hoe wordt een moderne woestijn gecreëerd?

Vroeger werd de zondebok de woestijn ingestuurd. Dat is nu nog zo. Hoe we dat doen? We creëren een woestijn waarbij we iemand:

• Uitsluiten, verstoten en uitwerpen.
• Pesten en mobben.
• Te schande maken en schande spreken over hem of haar.
• Negeren en vermijden.
• Doodzwijgen.

Waarom wordt de zondebok vogelvrij verklaard?

Kenmerk van de zondebok is ook dat hij of zij vogelvrij verklaard is. Je kunt alles over de zondebok zeggen, ook al klopt er niets van. Je kunt onwaarheden verkondigen, die door iedereen als waar worden aangenomen. Je kunt vervelende dingen doen bij de zondebok, omdat we dat geoorloofd vinden. Je kunt diegene plagen, uitlachen, belachelijk maken en pesten. Je kunt dingen doen die je bij een ander niet durft.

Welke boodschap heeft de zondebok?

De zondebok heeft een boodschap. Door onze veroordeling missen we de boodschap en de les. Ik noem het voorbeeld van Mark, als zwart schaap van de familie. Mark verzette zich tegen braaf en ingetogen gedrag. En zijn familie veroordeelde losbandigheid en bandeloosheid. Ze probeerden Mark in het gareel te krijgen. Ik denk dat het leerdoel van de familie ‘genieten’ is. Kom eens tevoorschijn uit de onvrijheid van uiterlijk gefatsoeneerd gedrag. En Mark legde dit bloot door zijn gedrag. Maar daar werd niet naar geluisterd.

• Wat zou de les zijn in de klas van Marieke?
• Wat zou de les geweest zijn bij Lena in het team?

Hoe doorbreek je het zondebokmechanisme?

Het zondebokmechanisme doorbreken begint met vertragen. Maak onderscheid tussen feiten, aannames en collectieve verhalen. Vraag niet alleen wat één persoon fout heeft gedaan, maar onderzoek ook wat er in de groep, het team of de familie gebeurt. Kijk naar de onderstroom. Welke spanning wordt niet uitgesproken? Welke verantwoordelijkheid wordt doorgeschoven? Welke bijdrage leveren andere betrokkenen aan het probleem? Dat betekent niet dat gedrag van de zondebok wordt goedgepraat. Het betekent wel dat één persoon niet alle schuld hoeft te dragen voor iets wat binnen het hele systeem is ontstaan. Geef de aangewezen persoon ruimte om zijn of haar verhaal te vertellen. Voorkom gesprekken waarin iedereen het al met elkaar eens is voordat die persoon zelf is gehoord. Soms is het nodig om duidelijke grenzen te stellen. Soms is het juist nodig om te erkennen dat iemand jarenlang onterecht alle schuld heeft gedragen.

Veelgestelde vragen over de zondebok

Hieronder beantwoord ik enkele veelgestelde vragen over de rol en functie van de zondebok binnen groepen, families en organisaties.

Wat is een zondebok?

Een zondebok is iemand die de schuld krijgt voor problemen, spanningen of fouten binnen een groep. De verantwoordelijkheid van meerdere mensen wordt daarbij op één persoon gelegd.

Wat is het verschil tussen een zondebok en een zwart schaap?

Een zondebok krijgt de schuld van wat er misgaat. Een zwart schaap wijkt af van de normen of verwachtingen van de groep. Eén persoon kan beide rollen tegelijk krijgen.

Waarom heeft een groep een zondebok nodig?

Een zondebok geeft de groep een gezamenlijke oorzaak en vijand. Daardoor hoeven groepsleden minder naar hun eigen gedrag, verantwoordelijkheid en onderlinge spanningen te kijken.

Kan iemand zichzelf ten onrechte als zondebok zien?

Ja. Niet iedere vorm van kritiek betekent dat iemand een zondebok is. Het is belangrijk om feiten en aannames te scheiden en ook het eigen gedrag eerlijk te onderzoeken.

Hoe kun je het zondebokmechanisme doorbreken?

Onderzoek de feiten, de onderlinge spanning en het aandeel van alle betrokkenen. Geef de aangewezen persoon ruimte om te reageren en voorkom dat één persoon verantwoordelijk wordt gemaakt voor een probleem van de hele groep.