home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / behulpzaam hulpvaardig

Behulpzaam en hulpvaardig als kernkwaliteit

Ben je behulpzaam of hulpvaardig? Dan ben je bereid om jouw medemens te helpen of van dienst te zijn. Je hebt oog voor de ander en bent bereid om iemand de weg te wijzen, te ondersteunen of te steunen. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten is behulpzaamheid een kwaliteit die sterk gericht is op het zien van wat een ander nodig heeft. Maar goed helpen vraagt ook dat je weet waar jouw verantwoordelijkheid ophoudt en die van de ander begint.

Behulpzaamheid begint met goed waarnemen

Een ander helpen begint ermee dat je ziet of hoort dat iemand iets nodig heeft. Maar daar zit meteen een belangrijk aandachtspunt. Oog hebben voor een ander betekent niet automatisch dat je ook precies weet welke hulp die ander nodig heeft. Je kunt iets waarnemen en vervolgens beter eerst vragen wat er nodig is dan zelf de oplossing invullen. Juist dat onderscheid maakt hulp passend.

Behulpzaamheid gaat dus niet alleen over bereid zijn iets te doen. Het vraagt ook dat je goed kijkt en luistert. Wat gebeurt er werkelijk? Waar vraagt de ander om? En is jouw hulp op dit moment gewenst?

Op welke manieren kun je iemand helpen?

Hulp heeft te maken met oog hebben voor een ander. Wanneer je dat niet hebt, zul je niet zo snel hulp aanbieden of geven. Ik zou hele lijsten kunnen maken met soorten hulp en hulpverlening. Om maar eens wat voorbeelden te noemen:

• Je helpt een ander met praktische zaken, zoals afwassen, het huis schilderen, de tuin doen of helpen bij een verhuizing.
• Je biedt een luisterend oor wanneer iemand problemen heeft.
• Je kunt financiële hulp bieden door iemand een gift te geven of een geldlening te verstrekken.
• Je helpt iemand door advies te geven.
• Je kunt iemand aanmoedigen, steunen of stimuleren.
• Je kunt bijdragen, meewerken of bijspringen.

Niet iedere hulpvraag vraagt om hetzelfde antwoord

De ene hulpvraag is de andere niet. Soms wil iemand vooral gehoord worden en is luisteren voldoende. Een andere keer vraagt iemand om advies, praktische ondersteuning of een extra paar handen. Goed helpen begint daarom niet bij wat jij graag wilt doen, maar bij de vraag wat de ander werkelijk nodig heeft.

Daarom is het belangrijk om de hulpvraag goed te verstaan. Je kunt heel behulpzaam bezig zijn en toch de verkeerde hulp bieden wanneer je niet hebt gehoord waar eigenlijk om gevraagd werd. Soms is meteen in actie komen dus minder behulpzaam dan eerst even doorvragen.

Wanneer maakt hulp de ander afhankelijk?

Het geven van hulp heeft grenzen. Creëer je met jouw hulp een afhankelijkheid van anderen, dan help je de ander ten diepste niet. Dat is een kardinaal punt dat zich hier aandient. Breng je iedere dag eten naar de arme buurman of leer je hem aardappels te verbouwen en groenten te kweken in de eigen tuin?

En het hilarische op dit punt is: is de buurman afhankelijk van jouw hulp of ben jij afhankelijk van de waardering die je krijgt voor bewezen diensten? Kort gezegd komt het hierop neer: wie is er nu verslaafd aan hulp? De helper zelf of de geholpene? Je helpt iemand werkelijk wanneer je hem of haar zover brengt dat jouw hulp op termijn niet meer nodig is.

Waarom help je andere mensen?

De vraag is wat de motor of drijfveer is om andere mensen te helpen. Waarom doe je dat? Daar kunnen heel verschillende motieven achter zitten.

Behulpzaamheid als kernwaarde

Behulpzaamheid of hulpvaardigheid kan een kernwaarde of persoonlijke waarde zijn. Wanneer behulpzaamheid een persoonlijke waarde voor je is, kun je er als het ware niet zonder en gaat het vanzelf. Een ander helpen is dan op jouw lijf geschreven. Herken je dat?

Helpen vanuit normen

Normen vertellen ons wat we moeten en wat we niet mogen. Ook normen kunnen de motor zijn om iemand te helpen. Denk aan gedachten als: ‘Je kunt het niet maken om je eigen inrit sneeuwvrij te maken en die van die oude buurvrouw te vergeten’, ‘Ze hebben je nodig, je kunt ze toch niet laten stikken?’ of ‘Als je vrienden in nood zitten, moet je ze helpen.’ Je helpt dan niet alleen omdat het spontaan uit jezelf komt, maar ook omdat je vindt dat het zo hoort.

Helpen vanuit jouw kwaliteiten

Behulpzaamheid is ook een kernkwaliteit en heeft vaak verbinding met andere kwaliteiten. Misschien ben je sterk gericht op de ander, vriendelijk, open en benaderbaar, verbindend, mensgericht of collegiaal. Ook zorgzaam als kernkwaliteit ligt dicht bij behulpzaamheid. Wanneer je zorgzaam bent, zie je vaak snel de behoefte of nood bij jouw medemens. Behulpzaamheid gaat vervolgens sterker over wat je met die waarneming doet: bied je daadwerkelijk hulp of ondersteuning aan?

Helpen vanuit liefde en genegenheid

Je kunt een ander helpen omdat je hem of haar liefhebt. Je voelt warmte en genegenheid en bent loyaal en trouw. Ook naastenliefde kan een waarde zijn die jou drijft om iets voor een ander te doen. Je kunt geraakt zijn door de situatie waarin iemand zich bevindt en vanuit die betrokkenheid hulp aanbieden.

Helpen vanuit angst

Misschien klinkt het gek, maar ook angst kan een drijfveer zijn om anderen te helpen. Angst voor afwijzing, angst om niet gewaardeerd te worden of angst om te begrenzen en nee te zeggen. Iemand zei pas: ‘Eigenlijk wou ik het niet, maar ik durfde geen nee te zeggen.’ Dan ziet het gedrag er aan de buitenkant behulpzaam uit, maar ligt er van binnen een andere motor onder.

Helpen voor waardering

Door hulp te geven voorzie je in de behoefte van de ander. En toch is dat te eenzijdig belicht. Hulp geven voorziet namelijk ook in jouw eigen behoeften. Opmerkingen als ‘Wat fijn dat je er altijd voor me bent’ of ‘Bij jou kan ik altijd terecht’ geven de helper waardering voor de aangeboden hulp. Die waardering kan voor sommige mensen de brandstof worden om maar door te gaan met hulp verlenen.

Hulpvaardigheid in teams en organisaties

Hulpvaardigheid kan in teams en organisaties een belangrijke rol spelen. Zie je jouw collega staan of ga je eraan voorbij? Zijn we collegiaal ingesteld en staan we samen voor de klus, of werkt ieder voor zich en doet ieder alleen het zijne? Behulpzaam zijn raakt daarmee ook aan samenwerken.

• Zijn teamleden bereid om een stapje harder voor elkaar te lopen?
• Ondersteunen teamleden elkaar?
• Moedigen teamleden elkaar aan en stimuleren ze elkaar?
• Durven teamleden hulp te vragen en wordt ondersteuning geboden wanneer ze dat doen?
• Kijken teamleden bij elkaar over de schutting en denken ze met elkaar mee?

Ook leidinggevenden spelen daarin een rol. Soms help je een medewerker door daadwerkelijk bij te springen, maar begeleiden, stimuleren, aanmoedigen en loslaten zijn eveneens vormen van hulp. Je helpt een medewerker ook wanneer je hem stimuleert om taak- of vakvolwassen te worden. Goede hulp hoeft iemand dus niet afhankelijker te maken. Ze kan iemand juist helpen om zelfstandiger te functioneren.

Hulp geven en hulp vragen vraagt duidelijke communicatie

Het thema hulp raakt aan communicatie, assertiviteit en autonomie. Vaak worden hulpvragen niet duidelijk gesteld, maar worden er als het ware SOS-signalen afgeschoten. Iemand is bijvoorbeeld bij jou thuis zijn sleutels kwijt, zegt niets en loopt onrustig rond te zoeken. Eigenlijk bedoelt hij non-verbaal te vragen: zou je me even willen helpen zoeken? Een eenvoudig voorbeeld, maar voor veel mensen herkenbaar.

Een duidelijke hulpvraag stellen is dus een kunst. Dat is één kant van de medaille. De andere kant is dat je probeert in te gaan op hulpvragen die daadwerkelijk gesteld worden en voorkomt dat je voortdurend reageert op vragen die niet zijn uitgesproken. Andersom kan iemand ook hulp nodig hebben maar niets durven vragen. Of iemand vraagt niet, maar eist en claimt hulp en geeft de ander nauwelijks ruimte om nee te zeggen.

Het geheim van goede hulp bieden

Het geheim van hulp geven ziet er voor mij als volgt uit: je helpt een ander pas echt wanneer hij of zij op termijn jouw hulp niet meer nodig heeft. Ik weet dat dit niet in alle gevallen mogelijk is. Soms hebben mensen voortdurend hulp nodig, bijvoorbeeld bij ziekte of ouderdom. Toch is het goed voor de hulpverlener om notie te nemen van deze stelling. Iemand werkelijk helpen is zorgen dat je misbaar bent. Daarmee voorkom je dat de ander onnodig afhankelijk van jou wordt.

Overbehulpzaam: wanneer slaat behulpzaamheid door?

Altijd voor iedereen klaarstaan

Een eerste duidelijke valkuil ontstaat wanneer behulpzaamheid verandert in altijd voor iedereen klaarstaan. Je voelt je bijna automatisch verantwoordelijk wanneer iemand iets nodig heeft en maakt daardoor steeds minder onderscheid tussen wat werkelijk van jou is en wat bij de ander hoort.

Jezelf opofferen voor anderen

Behulpzaamheid kan ook zover doorschieten dat je jouw eigen behoeften voortdurend ondergeschikt maakt. Dan kan helpen veranderen in jezelf opofferen voor anderen. De ander wordt geholpen, maar jij raakt steeds verder uit beeld.

Wat zijn de gevolgen van overbehulpzaamheid?

Wanneer behulpzaamheid structureel over jouw eigen grenzen heen gaat, kunnen de gevolgen aanzienlijk zijn:

• Het wordt een energielek of energievreter en je raakt leeg door wat je voor anderen doet.
• Je verliest jezelf of raakt jezelf kwijt.
• Jouw hulp gaat ten koste van jouw gezin of andere belangrijke relaties.
• De ander wordt afhankelijk van jou.
• Er kan een emotionele verstrengeling ontstaan die niet meer gezond is.

Waar ligt de grens tussen helpen en overhelpen?

Waar ligt de grens tussen de kwaliteit behulpzaam en de valkuil overbehulpzaam? Hoe weet je waar die grens precies ligt? Een belangrijk signaal is wat de hulp structureel met jou en de ander doet. Wanneer je qua energie wordt leeggezogen, jouw eigen behoeften voortdurend verdwijnen of de ander steeds afhankelijker van jou wordt, is het tijd om kritisch te kijken naar wat er gebeurt.

• Ben je tot steun voor de ander of gebruikt de ander jou als aanleunwoning?
• Ben je hulpvaardig of heb je de aap op de nek?

Een goede helper kan ook nee zeggen

Nee zeggen maakt je niet automatisch minder behulpzaam. Soms is een grens juist nodig om te voorkomen dat je verantwoordelijkheid overneemt die bij de ander hoort. Een goede helper hoeft niet op iedere vraag in te gaan, niet iedere nood op te lossen en niet altijd beschikbaar te zijn. Grenzen leren aangeven helpt om jouw behulpzaamheid gezond te houden.

Daarbij gaat het niet alleen om jouw eigen grens. Ook de ander heeft grenzen. Wanneer iemand geen hulp vraagt of jouw aanbod afwijst, mag dat eveneens gerespecteerd worden. Behulpzaamheid wordt geen grotere kwaliteit doordat je hulp toch doordrukt.

Haal je jouw waardering uit de hulp die je geeft?

Door hulp te geven voorzie je in de behoefte van de ander, maar hulp geven kan ook voorzien in jouw eigen behoefte aan waardering. Opmerkingen als ‘Wat fijn dat je er altijd voor me bent’ of ‘Bij jou kan ik altijd terecht’ kunnen heerlijk zijn om te horen. Niets mis mee. Maar wanneer die waardering de brandstof wordt om steeds maar door te gaan met hulp verlenen, is het goed om daar eens naar te kijken.

Klaarstaan voor een ander kan dus óók iets voor jouzelf opleveren. Dat hoeft geen probleem te zijn, zolang je je ervan bewust bent. Moeilijker wordt het wanneer er ongemerkt een ruilhandel ontstaat: ik heb jarenlang voor jou klaargestaan en nu verwacht ik dat jij hetzelfde voor mij doet. Dan ontstaat teleurstelling wanneer de ander niet aan die onuitgesproken verwachting voldoet. Mijn antwoord zou zijn: ‘We zijn niet te koop.’ De ander heeft jou niet gevraagd om een rekening bij te houden voor alle bewezen diensten.

Hulp geven en hulp ontvangen horen bij elkaar

Behulpzaamheid gaat niet alleen over hulp geven. Ook hulp kunnen ontvangen hoort erbij. Wie hulp ontvangt, erkent dat hij niet alles alleen hoeft te kunnen en dat de kwaliteiten van anderen iets kunnen toevoegen. Wie hulp biedt, erkent dat zijn eigen kwaliteiten iets kunnen toevoegen aan het bestaan van de ander. Wanneer geven en ontvangen in balans zijn, respecteren we zowel de zelfstandigheid van de ander als die van onszelf.

Ook de hulpvrager kan uit balans raken. Je kunt jezelf afhankelijk opstellen, de ander overvragen, hulp claimen of ervan uitgaan dat iemand altijd voor je klaarstaat. Het tegenovergestelde bestaat eveneens: je hebt hulp nodig maar durft niets te vragen. Gezonde hulp vraagt daarom van beide kanten verantwoordelijkheid.

Welke ontwikkeldoelen passen bij behulpzaam zijn?

Het leerdoel is niet om minder behulpzaam te worden. Het gaat erom dat je jouw hulp zo inzet dat zij werkelijk ondersteunend blijft voor de ander en niet ten koste gaat van jezelf. Deze ontwikkeldoelen kunnen daarbij passen:

• Luisteren naar de werkelijke hulpvraag voordat je in actie komt.
• Jouw eigen grenzen bewaken en verantwoordelijkheid bij de ander laten waar die thuishoort.
• Hulp geven zonder waardering, wederdienst of afhankelijkheid als voorwaarde te maken.

Waar kun je je aan ergeren als je behulpzaam bent?

De allergie van behulpzame mensen kan egoïsme, egotripperij of onverschilligheid zijn. Wanneer jij vanzelf oog hebt voor de nood of behoefte van een ander, kun je je sterk ergeren aan mensen die alleen aan zichzelf lijken te denken of zonder betrokkenheid aan anderen voorbijgaan.

Daar zit tegelijk een aandachtspunt. Niet iedereen die minder snel hulp aanbiedt is egoïstisch. Sommige mensen wachten bewust tot iemand om hulp vraagt of vinden het belangrijk dat de ander eerst zelf probeert een oplossing te vinden. Dat kan ook een gezonde manier zijn om de zelfstandigheid van de ander te respecteren.

Vragen over behulpzaam en hulpvaardig zijn

Over behulpzaamheid kunnen in de praktijk nog andere vragen ontstaan. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.

Is behulpzaam zijn hetzelfde als aardig zijn?

Nee. Je kunt vriendelijk en aardig zijn zonder daadwerkelijk hulp aan te bieden. Behulpzaamheid gaat een stap verder: je bent bereid om iets te doen, mee te denken, te ondersteunen of op een andere manier van dienst te zijn wanneer dat nodig en gewenst is.

Moet iemand altijd eerst om hulp vragen?

Nee. Soms zie je duidelijk dat iemand hulp kan gebruiken en kun je prima een aanbod doen. Het verschil zit in wat daarna gebeurt. Je kunt vragen: ‘Kan ik iets voor je doen?’ en vervolgens respecteren dat het antwoord ook nee kan zijn.

Waarom vinden behulpzame mensen nee zeggen soms moeilijk?

Omdat helpen voor hen vanzelfsprekend kan voelen. Misschien willen ze niemand teleurstellen, voelen ze zich snel verantwoordelijk of krijgen ze veel waardering doordat ze altijd klaarstaan. Daardoor kan een gewone grens al snel voelen alsof ze iemand in de steek laten.

Kun je iemand ook te veel helpen?

Ja. Wanneer jij structureel taken, keuzes of verantwoordelijkheden van de ander overneemt, kan jouw hulp de zelfstandigheid van die persoon juist kleiner maken. Meer hulp is dus niet automatisch betere hulp.

Hoe weet je of jouw hulp werkelijk helpt?

Kijk niet alleen naar jouw bedoeling, maar ook naar het effect. Wordt de ander er daadwerkelijk mee geholpen? Sluit jouw hulp aan bij de vraag? Blijft de ander zoveel mogelijk zelf verantwoordelijk? En kun jij de hulp bieden zonder jezelf structureel voorbij te lopen? Die vragen zeggen vaak meer dan alleen de goede bedoeling.