home / persoonlijke ontwikkeling / assertiviteit / grenzen

Grenzen aangeven en stellen: meer dan nee leren zeggen

Grenzen aangeven betekent dat je herkent wat je wel en niet wilt, kunt of verdraagt. Het gaat niet alleen om NEE zeggen. Het gaat ook om je eigen grenzen voelen en respecteren, rekening houden met de grenzen van anderen, anderen begrenzen en voor jezelf opkomen.

Is grenzen leren aangeven hetzelfde als NEE leren zeggen? Ik meen dat dit te kort door de bocht is. Grenzen leren aangeven begint met het omgaan met je eigen grenzen, het aanvoelen en respecteren van andermans grenzen en het voorkomen dat anderen over jouw grenzen heen gaan.

Binnen dit onderwerp onderscheiden we drie onderdelen:

• Je eigen grenzen herkennen en respecteren.
• Maken ze misbruik van jouw goedheid? .
• Voor jezelf opkomen en jouw plaats innemen.

Wat is een persoonlijke grens?

Relationeel heb je altijd met grenzen te maken. Het gaat tussen jou en de ander. Tussen jou en jouw ouders, tussen jou en jouw partner of tussen jou en jouw collega’s. Een grens is een afperking of afbakening van wat van jou is en wat van de ander is. Je hebt ook een eigen grens. Dat is een denkbeeldige afscheidingslijn tussen wat je wel en niet kunt, wat je wel en niet wilt en wat je wel en niet aankunt. Een persoonlijke grens kan bijvoorbeeld gaan over:

• Wat je lichamelijk of mentaal aankunt.
• Waar je wel of geen tijd aan wilt besteden.
• Welk gedrag je wel en niet accepteert.
• Hoeveel verantwoordelijkheid je wilt dragen.
• Wat je belangrijk vindt in het contact met anderen.
• Hoeveel rust, ruimte of afstand je nodig hebt.

Een grens is dus niet alleen iets wat je uitspreekt. Een grens is er vaak al voordat je er woorden aan geeft.

Grenzen voelen: hoe merk je dat je over je grens gaat?

Ook al zou je aan de universiteit afstuderen op grenzen, al behaal je de academische titel cum laude en al zou je alles van grenzen afweten: dan nog kan het gebeuren dat je aan jouw grenzen voorbijgaat. Grenzen ervaren heeft weinig te maken met kennis, verstand, intellect of cognitieve vaardigheden. Je voelt dat je het te warm hebt of benauwd. Je voelt wanneer je het te koud hebt of verkleumd raakt. Je proeft of je het eten lekker vindt of niet. Je voelt en ervaart wanneer je moe bent of juist fit. 

Kortom: grenzen voel je. 

Er ligt dus een relatie tussen grenzen en jouw gevoelens. Wanneer je te weinig rekening houdt met je eigen behoeften, passeer je een grens. Dat kan ook gebeuren wanneer je anderen steeds over jouw grens laat gaan. Negatieve gevoelens kunnen een belangrijk signaal zijn. Je voelt bijvoorbeeld:

• Irritatie.
• Onrust.
• Boosheid.
• Vermoeidheid.
• Machteloosheid.
• Verdriet.
• Frustratie.
• Spanning.
• Weerstand.
• Teleurstelling.

Die gevoelens vertellen niet altijd precies wat je moet doen. Ze kunnen je wel duidelijk maken dat er iets speelt en dat je jouw grens nader moet onderzoeken.

Je eigen grenzen herkennen en respecteren

Een eerste onderdeel is het herkennen en respecteren van jouw eigen grenzen. Je kunt namelijk ook zelf over jouw grenzen heen gaan. Misschien herken je iets uit onderstaande voorbeelden:

• Je bent moe en toch vind je dat je het klusje in de tuin moet afmaken.
• Je moet naar de wc, maar je stelt het steeds uit.
• Je hebt dorst, maar je pakt niets te drinken en werkt gewoon door.
• Je neemt geen tijd voor jezelf.
• Je hebt behoefte om even afstand te nemen, maar je gaat maar door.
• Je voelt je verdrietig, maar je praat er met niemand over.
• Je agenda is vol, maar je plant er toch nog iets bij.
• Je voelt weerstand, maar je negeert die omdat je vindt dat je niet moeilijk moet doen.

Je eigen grens respecteren begint met luisteren. Niet alleen naar wat je denkt dat je moet doen, maar ook naar wat je voelt en nodig hebt. Dat betekent niet dat je ieder ongemak moet vermijden. Soms vraagt het leven dat je doorzet of iets doet wat niet prettig is. De vraag is echter of je daar bewust voor kiest of dat je structureel aan jezelf voorbijgaat.

De grenzen van anderen respecteren

Omgaan met grenzen betekent ook dat je rekening houdt met de grens van de ander. Jouw gedrag kan ervoor zorgen dat je over de grens van de ander heen gaat. Dat gebeurt op een agressieve manier wanneer je te sturend, dominant, bazig, direct of confronterend bent.

Er bestaat ook een lieve en aardige vorm. Je kunt bijvoorbeeld over de grens van de ander heen gaan doordat je je Over-verantwoordelijk voelt of te veel betrokken raakt. Je neemt dan taken, gevoelens of problemen van de ander over. Dat lijkt zorgzaam, maar het kan betekenen dat je de ander niet de ruimte geeft om zelf verantwoordelijkheid te nemen.

Het respecteren van grenzen werkt dus twee kanten op:

• Je respecteert wat van jou is.
• Je respecteert wat van de ander is.
• Je neemt niet over wat niet bij jou hoort.
• Je schuift jouw verantwoordelijkheid niet bij de ander neer.

Nee zeggen moeilijk? Dit gedrag hoort erbij

Nee zeggen is één manier om een grens aan te geven. Wanneer je moeilijk NEE zegt, herken je misschien het volgende gedrag:

• Je gaat te snel in op hulpvragen die gesteld worden.
• Je reageert zelfs op hulpvragen die niet gesteld worden.
• Je zegt ja terwijl je daar later spijt van hebt.
• Je doet dingen die je liever niet doet.
• Je trekt werk of taken naar je toe die niet bij je horen.
• Je bent te meegaand en waait snel met alle winden mee.
• Je voelt je snel verantwoordelijk en denkt: dan doe ik het wel weer.
• Je hebt een hoog plichtsbesef of arbeidsethos.
• Je voelt je snel overbetrokken.
• Je bent vaak overzorgzaam.

Het probleem is vaak niet dat je het woord NEE niet kent. Het probleem is dat je er niet toe komt om het te zeggen.

Anderen begrenzen wanneer zij over jouw grens gaan

Een grens voelen is niet voldoende. Soms moet je die grens ook uitspreken en anderen begrenzen wanneer zij over jouw grens gaan. Je wilt voorkomen dat anderen te veel ruimte krijgen, te weinig rekening met je houden of over je heen lopen. Oftewel: je wilt voorkomen dat anderen misbruik maken van jouw goedheid. 

Jouw eigen houding en gedrag kunnen daarbij een rol spelen. Wanneer jij steeds toegeeft, niets zegt of jouw ongemak verbergt, weet de ander soms niet eens dat er een grens is. Maar er zijn ook situaties waarin de ander jouw grens wel kent en deze toch niet respecteert. Dan is duidelijk begrenzen noodzakelijk. Begrenzen kan betekenen dat je zegt:

• Dit wil ik niet.
• Dit werkt voor mij niet.
• Hier houd ik mee op.
• Zo wil ik niet aangesproken worden.
• Dit is jouw verantwoordelijkheid en niet die van mij.
• Ik kan je hierbij niet helpen.
• Ik heb nu rust nodig.
• Ik kom hier later op terug.

Begrenzen is niet hetzelfde als boos worden of de ander afwijzen. Het betekent dat je duidelijk maakt wat voor jou wel en niet aanvaardbaar is.

Wat zijn de gevolgen wanneer je geen grenzen stelt?

Wanneer je moeilijk nee zegt of anderen onvoldoende begrenst, heeft dat gevolgen. Ik noem er een paar:

• Het gaat ten koste van jezelf.
• Je voelt je leeggezogen, uitgeput, afgemat en futloos.
• Het gaat ten koste van jouw zelfvertrouwen, zelfwaardering en zelfrespect.
• Je cijfert jezelf te veel weg.
• Je hebt te weinig oog voor jouw eigen behoeften.
• Jouw eigenwaarde daalt.
• Je houdt er een negatief gevoel aan over.
• Je raakt geïrriteerd of boos op de ander.
• Je krijgt geen betere relatie met de ander.
• Anderen kunnen misbruik maken van jouw goedheid.

Wanneer je lange tijd over jouw grenzen gaat, kun je steeds verder verwijderd raken van wat je zelf voelt, wilt en nodig hebt.

Je wilt nee leren zeggen: maar hoe doe je dat?

Nee leren zeggen: hoe doe je dat? Eigenlijk is dit niet altijd de juiste eerste vraag. Het is een HOE-vraag en die duidt op een systematische en logische aanpak van het vraagstuk. Maar meestal zit het probleem niet in hoe je nee zegt. Het vraagstuk zit in het feit dat je er niet toe kunt komen.

Angst voor afwijzing, angst om de ander teleur te stellen en behoefte aan waardering kunnen ervoor zorgen dat je geen NEE zegt. Je moet dus een stap dieper gaan wanneer je resultaat wilt halen. Het gaat er allereerst om dat jij jouw grenzen ervaart en leert luisteren naar jouw behoeften en gevoelens. Uiteindelijk komen we natuurlijk wel terecht bij de HOE-vraag. Dan is communicatie belangrijk. Voorbeelden:

• Kan ik morgenmiddag even bij je langskomen? Je kunt zeggen: zou het erg voor jou zijn als het een weekje later wordt? Dan heb ik meer ruimte om rustig met je te praten.
• Lukt het jou om deze brief voor 15.00 uur te versturen? Je kunt zeggen: is het heel belangrijk dat dit voor 15.00 uur gebeurt? Ik ga kijken wat haalbaar is.
• Volgende week is de deadline. Je kunt vragen: wat is belangrijker? Een kwalitatief goed product waarbij we de deadline verleggen, of de deadline halen met een grotere kans op fouten?

Je hoeft dus niet altijd hard of bot NEE te zeggen. Je kunt ook vragen stellen, alternatieven aangeven, voorwaarden benoemen of duidelijk maken wat wel mogelijk is.

De beste manier om nee te zeggen is soms ja zeggen

Er zijn misschien wel 40 manieren om NEE te zeggen. Maar de beste manier om NEE te zeggen is soms: JA zeggen.

Wanneer je JA zegt tegen jouw eigen behoeften, heb je vaak al NEE gezegd tegen iets anders.

Wie JA zegt tegen een kopje koffie, heeft automatisch NEE gezegd tegen thee. Wie JA zegt tegen een mooie wandeling op zaterdagmiddag, heeft NEE gezegd tegen een middag winkelen in de stad.

JA zeggen betekent dat je invult, plant en benoemt wat je wel wilt.

Wie JA zegt tegen zijn behoefte aan rust, zegt NEE tegen een aantal andere activiteiten. Wie JA zegt tegen een gezond leven met ontspanning, beweging en rust, zegt NEE tegen voortdurende uitputting.

Dat vraagt vooruitdenken en vooruitkijken. Je laat de zaken niet steeds op hun beloop en wacht niet tot het laatste moment waarop je geen ruimte meer hebt.

Voor jezelf opkomen en jouw plaats innemen

Grenzen stellen betekent niet alleen dat je voorkomt dat anderen over jouw grens heen gaan. Het betekent ook dat je leert voor jezelf op te komen en jouw plaats in te nemen. Voor jezelf opkomen betekent dat je:

• Jouw mening geeft.
• Jouw wensen kenbaar maakt.
• Eigen keuzes maakt.
• Ruimte durft in te nemen.
• Laat weten wat jij nodig hebt.
• Niet automatisch toegeeft.
• Jouw belangen serieus neemt.
• Accepteert dat een ander het niet altijd met je eens is.

Je kunt jouw grenzen keurig bewaken en toch weinig ruimte innemen. Je zegt dan misschien wat je niet wilt, maar onvoldoende wat je wel wilt.

Daarom hoort voor jezelf opkomen nadrukkelijk bij grenzen stellen. Het gaat niet alleen om afweren en tegenhouden. Het gaat ook om jezelf laten zien en jouw plaats innemen.

Assertief, subassertief of agressief begrenzen

De manier waarop je een grens aangeeft, maakt verschil. Wanneer je subassertief reageert, houd je te weinig rekening met jezelf. Je past je aan, zegt niets of geeft te snel toe.

Wanneer je agressief reageert, houd je te weinig rekening met de ander. Je probeert jouw grens af te dwingen en kunt daarbij hard, dominant of aanvallend worden. Assertief begrenzen betekent dat je rekening houdt met jezelf én met de ander.

Je kunt dan duidelijk zijn zonder de ander klein te maken. Je kunt nee zeggen zonder je uitgebreid te verdedigen. Je kunt jouw behoefte uitspreken zonder te eisen dat de ander die onmiddellijk vervult.

Is grenzen aangeven te leren?

Ja zeggen tegen jouw behoeften is te leren. Luisteren naar je eigen gevoelens is te leren. Grenzen aangeven kun je dus ook leren, ongeacht jouw functie, opleidingsniveau, intellectueel niveau of achtergrond. Dat begint meestal met vier stappen:

1. Je merkt op wat je voelt.
2. Je onderzoekt welke behoefte of grens daaronder ligt.
3. Je bepaalt wat je wel en niet wilt.
4. Je communiceert dit duidelijk naar de ander.

Dat klinkt eenvoudig, maar dat is het niet altijd. Oude patronen, angst voor afwijzing, schuldgevoel of een sterk verantwoordelijkheidsgevoel kunnen je in de weg zitten. Daarom vraagt grenzen leren aangeven om bewustwording, oefening en herhaling.

Jouw persoonlijkheid en valkuilen

Grenzen hebben vaak te maken met jouw persoonlijkheid. Daar waar jouw kracht ligt, ligt vaak ook jouw vraagstuk. Voel je je snel verantwoordelijk voor iets of iemand? Dan is jouw valkuil Over-verantwoordelijkheid en passeer je gemakkelijk een grens.

• Ben je erg loyaal en trouw aan een ander? Dan kan de ander gemakkelijk jouw grens passeren wanneer je té loyaal of té aardig wordt. 
• Ben je behulpzaam? Dan kun je te veel overnemen.
• Ben je flexibel? Dan kun je te veel meebewegen.
• Ben je betrokken? Dan kun je overbetrokken raken.
• Ben je begripvol? Dan kun je jouw eigen gevoelens en belangen te gemakkelijk opzijzetten.

Zo hebben veel persoonlijke valkuilen te maken met grenzen.

Grenzen stellen en loslaten

Loslaten kan een vorm van grenzen stellen zijn. Daarbij kun je denken aan:

• Afstand nemen.
• De relatie beëindigen.
• Aanvaarden of accepteren.
• Niet langer proberen de ander te veranderen.
• Verantwoordelijkheid terugleggen waar die hoort.
• Relativeren.
• Jezelf in acht nemen.
• Jezelf ontzien.

Loslaten betekent niet altijd dat je onverschillig wordt. Het kan juist betekenen dat je accepteert waar jouw invloed ophoudt en waar de verantwoordelijkheid van de ander begint.

Grenzen leren aangeven in de praktijk

Grenzen leren aangeven begint niet met een perfect geformuleerde zin. Het begint met opmerken wat er bij jou gebeurt. Wat voel je? Waar reageer je op? Wat heb je nodig? Wat wil je wel en wat wil je niet?

Daarna komt de communicatie.

Je hoeft daarbij niet hard, bot of afstandelijk te worden. Je mag vriendelijk en duidelijk zijn. Je mag rekening houden met de ander zonder jezelf te vergeten. Grenzen stellen betekent dat je jezelf serieus neemt én de ander respecteert. Niet alleen door NEE te zeggen, maar ook door bewust JA te zeggen tegen wat voor jou werkelijk belangrijk is.

Veelgestelde vragen – FAQ

Hier tref je enkele veelgestelde vragen.

Wat betekent grenzen aangeven?

Grenzen aangeven betekent dat je duidelijk maakt wat je wel en niet wilt, kunt of verdraagt. Dat begint met het herkennen van jouw eigen grens. Daarna geef je die grens op een heldere en respectvolle manier aan de ander door.

Is grenzen aangeven hetzelfde als nee zeggen?

Nee. Nee zeggen is één manier om een grens aan te geven. Grenzen aangeven betekent ook dat je jouw behoeften uitspreekt, keuzes maakt, verantwoordelijkheid teruglegt, ruimte inneemt en duidelijk maakt wat voor jou wel mogelijk is.

Waarom vind ik het moeilijk om mijn grenzen aan te geven?

Dat kan verschillende oorzaken hebben. Misschien ben je bang om iemand teleur te stellen, afgewezen te worden of een conflict te veroorzaken. Het kan ook zijn dat je jouw grenzen pas laat voelt of gewend bent geraakt om jezelf aan te passen.

Hoe weet ik dat iemand over mijn grens gaat?

Je merkt dat vaak aan gevoelens zoals irritatie, boosheid, spanning, weerstand, machteloosheid of vermoeidheid. Ook kun je achteraf spijt hebben omdat je ja hebt gezegd terwijl je eigenlijk nee wilde zeggen.

Kun je jouw eigen grenzen ook overschrijden?

Ja. Je kunt ook zelf over jouw grens heen gaan. Bijvoorbeeld wanneer je blijft doorgaan terwijl je moe bent, geen rust neemt, jouw gevoelens negeert of steeds meer verantwoordelijkheid op je neemt dan je aankunt.

Hoe geef je een grens aan zonder de ander te kwetsen?

Benoem duidelijk wat je ervaart, wat je nodig hebt en wat je wel of niet wilt. Je hoeft de ander niet aan te vallen of te beschuldigen. Je kunt vriendelijk en duidelijk zijn zonder jouw boodschap af te zwakken.

Wat is het verschil tussen assertief en agressief grenzen aangeven?

Assertief grenzen aangeven betekent dat je rekening houdt met jezelf én met de ander. Bij agressief gedrag probeer je jouw grens af te dwingen en houd je onvoldoende rekening met de ander. Bij subassertief gedrag houd je juist te weinig rekening met jezelf.

Waarom voel ik mij schuldig wanneer ik nee zeg?

Schuldgevoel ontstaat vaak doordat je gewend bent om voor anderen klaar te staan of hun behoeften belangrijker te maken dan die van jezelf. Dat schuldgevoel betekent niet automatisch dat je iets verkeerd doet. Het kan juist een teken zijn dat je nieuw gedrag aan het oefenen bent.

Wat betekent anderen begrenzen?

Anderen begrenzen betekent dat je duidelijk maakt wanneer hun gedrag, verwachtingen of verzoeken voor jou te ver gaan. Je laat weten wat je niet accepteert, wat je niet gaat doen of welke verantwoordelijkheid bij de ander hoort.

Wat betekent voor jezelf opkomen?

Voor jezelf opkomen betekent dat je jouw mening, wensen, behoeften en belangen serieus neemt en uitspreekt. Het gaat niet alleen om nee zeggen, maar ook om ruimte innemen en duidelijk maken wat jij wel wilt.

Kun je grenzen leren aangeven?

Ja. Grenzen aangeven is te leren. Dat vraagt dat je jouw gevoelens en behoeften beter leert herkennen, onderzoekt wat je wel en niet wilt en oefent met duidelijke communicatie. Herhaling is belangrijk, omdat oude patronen niet van de ene op de andere dag verdwijnen.

Wanneer is coaching of training bij grenzen aangeven zinvol?

Coaching of training kan zinvol zijn wanneer je steeds over jouw grenzen gaat, moeilijk nee zegt, veel schuldgevoel ervaart of merkt dat anderen structureel te veel ruimte innemen. Je werkt dan aan bewustwording, communicatie en nieuw gedrag.