Loading ...

Direct informatie? 0528 23 60 30

Of mail naar planning@desteven.nl

Reddingsdriehoek of dramadriehoek: ineffectieve communicatie

Een ineffectieve communicatiespiraal is de rol van dader, redder of slachtoffer. Als persoon maar ook binnen teams en relaties kun je daarin vastlopen. Het wordt wel de reddingsdriehoek genoemd.

Waar komt de reddingsdriehoek vandaan?

De reddingsdriehoek (Steiner 1976) is een model om deze ingewikkelde processen eenvoudiger in kaart te brengen. We gebruiken deze rollen om pijn, verdriet en angst te vermijden. Steiner onderkent een drietal rollen namelijk:

  • De rol van dader of aanklager
  • De rol van slachtoffer
  • De rol van redder

De rol van redder, slachtoffer en dader

De ene keer zijn ze in de rol van redder, de andere keer zijn ze slachtoffer en de volgende keer zijn ze dader. De drie rollen kunnen zich voortdurend afwisselen en daarmee is er een vicieuze cirkel ontstaan. Het is heel moeilijk om je los te maken uit de driehoek. De omgeving kent jou in een bepaalde rol. Als je deze rol niet meer wilt vervullen, doorbreek je de cirkel. Dat wordt je niet altijd in dank afgenomen. De omgeving kan zelfs van alles proberen om je weer in de vertrouwde rol terug te krijgen.

Reddingsdriehoek of dramadriehoek

Training en coaching

Bekijk onze trainingen gericht op:

Training autonomie

Leerdoelen autonomie

Wat zijn de leerdoelen gericht op autonomie of persoonlijk leiderschap?

Bekijk ze hier!

Leerdoelen autonomie

Voorbeelden uit de praktijk

Ik noem enkele praktijkvoorbeelden:

Gevangen in de reddingsdriehoek

In de dramadriehoek van ineffectieve communicatie speelden Harm (24 jaar) en zijn ouders een bekend en menselijk scenario. Harm was nog thuiswonend en liet een lakse houding zien als het ging om het betalen van rekeningen. Regelmatig ontving hij aanmaningen en stond er zelfs af en toe een incassobureau aan de deur. Dit leidde tot grote zorgen bij zijn vader en moeder, die zich niet alleen druk maakten om de geldproblemen van Harm, maar ook over de risico's van onverzekerd rondrijden in zijn auto. In de interactie tussen vader, moeder en Harm kwamen de drie rollen van de dramadriehoek duidelijk naar voren:

  • Vader (rol dader): "Ik denk dat we maar eens orde op zaken moeten stellen. Als het zo doorgaat dan leg ik de auto van jou aan de ketting achter 't huis en dan is het gebeurd."
  • Moeder (rol redder): "Ja, maar hij moet toch wel naar zijn werk kunnen, je kunt zomaar niet de auto wegdoen, toch?"
  • Vader (rol slachtoffer): "Het is toch ook wat met de jeugdige generatie, ze luisteren nergens naar, maar wij draaien op voor de gevolgen als het misgaat."
  • Moeder (redder): "Harm, moet je eens kijken wat je je vader aandoet. Je moet nu écht zorgen dat je het financieel op een rijtje hebt."

In dit voorbeeld wisselden de rollen voortdurend, wat resulteerde in een vicieuze cirkel waaruit het moeilijk was om te ontsnappen. De omgeving was gewend aan de dynamiek van deze rollen, en wanneer iemand probeerde uit de rol te stappen, ontmoette deze weerstand van de anderen. Het doorbreken van de cirkel werd niet altijd in dank afgenomen en er ontstond zelfs druk om terug te keren naar de vertrouwde rollen. Harm bevond zich in een lastige situatie, waarin hij moest omgaan met de rollen van zijn ouders en tegelijkertijd zijn eigen rol moest heroverwegen. Een situatie die vaak voorkomt en leidt tot ineffectieve communicatie en stagnatie in de persoonlijke ontwikkeling.

Wanneer Harm zich bewust wordt van de reddingsdriehoek en zijn rol daarin, kan hij de cirkel doorbreken en streven naar effectievere communicatie met zijn ouders. Door open te staan voor verandering en bewust te kiezen voor andere communicatiepatronen, kan hij werken aan een gezonde en evenwichtige interactie binnen het gezin.

Het Familiediner drama

Tijdens een familiediner ontstaat er een ruzie tussen twee broers, Mike en Alex. Mike heeft de aanklagerrol op zich genomen en bekritiseert voortdurend de levenskeuzes van Alex. "Je verspilt je tijd met nutteloze dingen en je hebt geen verantwoordelijkheidsgevoel!" merkt hij op. Alex voelt zich aangevallen en neemt de slachtofferrol aan: "Ik probeer gewoon mijn eigen pad te volgen, maar jullie begrijpen me niet." Gelukkig komt Emma, hun oudere zus, tussenbeide als redder. "Laten we elkaar steunen en respecteren, ook al hebben we verschillende manieren om ons leven in te vullen," stelt ze voor, om de familieband te behouden en de sfeer te verbeteren.

Het printdrama

Het is een doordeweekse dag en Sarah zit op haar werk. Plotseling gaat haar telefoon over; het is haar vriend Mark. Hij vraagt of Sarah na haar werk een belangrijk document voor hem kan uitprinten, omdat hij dat vergeten is te doen. Sarah reageert vriendelijk en zegt dat ze dat graag zal doen. Later komt Sarah thuis en ontdekt dat ze het document is vergeten uit te printen. Mark schiet direct in de aanklagerrol en verwijtend zegt hij: "Jij vergeet ook altijd alles!" Hierdoor voelt Sarah zich aangevallen en zij valt in de slachtofferrol, en antwoordt: "Ja maar, ik had zoveel andere taken op het werk en ik kon het echt niet meer onthouden." Op dat moment komt hun 14-jarige dochter, Emma, de trap af en hoort het schouwspel aan. Ze kan het niet laten om in de redderrol te stappen, en roept: "Kom, laten we eerst samen een kopje thee drinken en dan kan ik je helpen het document uit te printen." Ze wil de situatie sussen en voelt zich verantwoordelijk om de vrede te bewaren.

 Het vriendengroepje drama

Een groep vrienden komt bij elkaar voor een gezellige avond, maar al snel ontstaat er een conflict. Tom heeft de aanklagerrol op zich genomen en bekritiseert voortdurend de beslissingen van Sam. "Waarom luister je nooit naar ons? Je denkt alleen aan jezelf!" merkt hij op. Sam voelt zich aangevallen en neemt de slachtofferrol aan: "Ik probeer het gewoon goed te doen, maar jullie begrijpen me niet." Gelukkig stapt Emma, een gemeenschappelijke vriendin, in als redder. "Laten we allemaal onze standpunten delen en naar elkaar luisteren zonder te oordelen," stelt ze voor, om de vriendschap te behouden en de harmonie te herstellen.

Training communicatie

Effectief communiceren: wil je dat leren? Wij verzorgen de training opmaat.

Training communicatie

Teamontwikkeling

Zit jouw team in de reddingsdriehoek? Dan adviseren wij een traject gericht op teamontwikkeling. Wij kunnen je van dienst zijn!

Teamontwikkeling

De rol van redder

De redder is in de dramadriehoek de persoon die de problemen oplost. Hij/zij staat altijd voor de ander klaar, is behulpzaam, bemiddelt, gericht op harmonie en wil het conflict vermijden.

Wat zijn de kenmerken van de rol van redder?

Vaak is de redder de probleemoplosser. In feite wil hij/zij het probleem of de spanning oplossen binnen een relatie of een team. Redders zijn aardig, begaan, hartelijk, sociaal en inlevend. De redder vindt het moeilijk om te begrenzen en nee te zeggen en heeft vaak weinig (te weinig) oog voor de eigen behoeften of wensen. De communicatie uit zich in zaken als:

  • Ik help je wel
  • Laat mij dat maar regelen voor je
  • Je hebt mij nodig
  • Ik los het voor je op

Helpen en redden als wijze van overleven

De redder heeft een manier gevonden om de eigen pijn of het eigen verdriet te vermijden of leefbaar te maken namelijk door: te helpen en te redden. Doordat hij de aandacht op de ander richt en probeert de pijn van de ander op te lossen, hoeft hij zijn eigen pijn niet aan te gaan.

Behoefte aan applaus

Vaak hebben redders grote behoefte aan applaus. Hun behoefte aan waardering, erkenning en respect en hun behoefte aan aandacht vervullen zij door altijd voor iedereen klaar te staan.  Zolang de omgeving maar applaudisseert blijft de redder aan het werk om te redden en in feite tankt hij waardering in de zin van:

  • Als jij er niet was geweest, was ik nooit zover gekomen
  • Ik moest er niet aan denken dat we jou niet hadden

Het eindigt vaak in teleurstelling

Het lijkt een dankbare rol (meer dan dader en slachtoffer), omdat hij verwacht dat anderen hem dankbaar zijn en waardering tonen voor wat hij voor ze gedaan heeft. Helaas is dit meestal niet het geval en wordt de redder teleurgesteld. In het ergste geval voelt de redder zichzelf slachtoffer of vervult hij opeens de rol van aanklager of dader en dat uit zich in termen van: altijd stond ik voor hem klaar, ik heb alles voor hem/haar gedaan maar ze bekijken het maar.

Behoefte waardering erkenning en respect

Uitputting dreigt

Wanneer de redder door zijn omgeving wordt herkend als redder, zal men vaak een beroep op hem doen. Hij lost het wel op immers.  En omdat de redder moeite heeft met nee zeggen, kan dit tot uitputting, stress en burn-out leiden.

Afhankelijkheidsrelaties

Afhankelijkheidsrelaties dragen niet bij aan jouw zelfvertrouwen. De dramadriehoek is een voorbeeld van een afhankelijkheidsrelatie.

Afhankelijkheidsrelaties

Kies voor jezelf!

Zit je in een afhankelijkheidsrelatie? Kies dan vandaag voor jezelf en reken af met oude gewoonten en gebruiken.

Training Persoonlijke Effectiviteit

De rol van dader of aanklager

De rol van dader wordt specifiek benoemd in de reddingsdriehoek of dramadriehoek. De dader is hard, kritisch en dwingend als wijze van leven om de eigen angst of pijn te vermijden.

Wat zijn de kenmerken van de rol van dader?

Kenmerkend voor de rol van dader is dat hij dominant aanwezig is, de regie pakt of de macht. Hij/zij is duidelijk de baas. De dader corrigeert, zet de ander terecht, zegt de ander eens even goed de wacht aan en is dwingend, hard, kritisch, afwijzend, beschuldigend en soms gewelddadig. Kenmerkend zijn de volgende zaken:

  • Je moet het op mijn manier doen
  • Het is jouw schuld

Daders kunnen actieve agressie gebruiken en lichamelijk of verbaal geweld. Ook kunnen ze gebruik maken van passieve agressie, zoals stilte, negeren en afwijzen.

  • Dat doe je niet goed.
  • Je moet je verstand eens gebruiken

De dader kiest de aanval als wijze van overleven

Ten diepste voelt de dader angst en onveiligheid maar deze probeert hij/zij te overwinnen door te kiezen voor de aanval. Daarmee verbloemt de dader zijn eigen angsten en onzekerheden en is het een manier geworden om te overleven.

  • Agressie

    De dader kan erg agressief zijn in de communicatie maar zelfs ook met fysiek geweld. Ook kan de dader de passieve agressie zoeken namelijk: stilzwijgen, negeren of dood-zwijgen.

  • De dader wil winnen!

    Kenmerkend voor de rol van dader is dat hij/zij wil winnen en overheersen. Lukt dat niet dan kruipt de dader snel in de rol van slachtoffer.

Beschuldigen

De ander beschuldigen

De ander beschuldigen brengt niets. Alleen maar stress.

De ander beschuldigen

De slachtofferrol

Jezelf slachtoffer voelen?

Jezelf slachtoffer voelen

De rol van slachtoffer

Het slachtoffer stelt zich in de dramadriehoek weerloos op. Hij neemt geen verantwoordelijkheid voor zijn eigen situatie en vindt dat het hem/haar allemaal is overkomen. Anderen hebben hem/haar iets aangedaan.

  • Wat zijn de kenmerken van de rol van slachtoffer?

    Kenmerkend voor de slachtofferrol is onmacht en machteloosheid. Anderen doen hem iets aan. Door iemand wordt de situatie veroorzaakt en het slachtoffer communiceert vaak een aantal zaken:

    • Ik ben niet goed genoeg
    • Ik kan er niets aan doen
    • Het is allemaal mijn fout
    • Ik ben niets waard
    • Ik kan het toch nooit goed doen
    • Wat ik ook doe, het helpt toch niet
    • Ze werken me allemaal tegen
    • Ja hoor dat heb ik weer!

Slachtofferrol: jezelf slachtoffer voelen

De slachtofferrol als wijze van overleven

Hulpeloosheid en machteloosheid kan benut worden als wijze van overleven. Het moge duidelijk zijn dat het slachtoffer zijn gebrek aan zelfvertrouwen verbloemt door deze rol in te nemen. In feite is het een vorm van pijn vermijden en eigen angsten verbloemen. Hier zijn enkele van de kenmerken en overlevingsstrategieën van de rol van slachtoffer:

  • Onmacht en machteloosheid: Het slachtoffer voelt zich hulpeloos en heeft het gevoel dat anderen hem of haar dingen aandoen, zonder dat hij of zij er iets aan kan veranderen. Dit gevoel van onmacht is een manier om de verantwoordelijkheid voor de situatie buiten zichzelf te plaatsen.
  • Ontkenning van verantwoordelijkheid: Het slachtoffer neemt geen verantwoordelijkheid voor zijn eigen situatie en schuift de schuld vaak af op anderen. Hij of zij gelooft dat de omstandigheden of andere mensen verantwoordelijk zijn voor de problemen en uitdagingen waar hij of zij mee te maken heeft.
  • Negatief zelfbeeld: Het slachtoffer heeft vaak een laag zelfbeeld en gelooft dat hij of zij niet goed genoeg is. Dit negatieve zelfbeeld kan ervoor zorgen dat hij of zij zichzelf als zwak of waardeloos beschouwt.
  • Hulpeloosheid als manipulatie: Het slachtoffer kan zijn of haar hulpeloosheid benutten als een vorm van manipulatie om anderen te beïnvloeden of te beheersen. Door anderen te laten geloven dat hij of zij niets kan doen en machteloos is, kan het slachtoffer hulp en ondersteuning afdwingen van anderen.
  • Zoeken naar sympathie en aandacht: Het slachtoffer zoekt vaak sympathie en aandacht van anderen door zijn of haar negatieve zelfbeeld en machteloze houding te tonen. Door zichzelf als slachtoffer te presenteren, hoopt hij of zij op steun en begrip van anderen.
  • Passieve rol aannemen: Het slachtoffer neemt vaak een passieve rol aan in situaties, waarbij hij of zij weinig actie onderneemt om de situatie te veranderen. Dit kan voortkomen uit de overtuiging dat het toch geen zin heeft om iets te proberen, omdat het toch niet zal lukken.
  • Negatieve zelfbevestiging: Het slachtoffer herhaalt vaak negatieve uitspraken over zichzelf en zijn of haar situatie. Dit versterkt de overtuiging dat hij of zij geen controle heeft over zijn of haar leven en dat alles tegen zit.
  • Het is belangrijk op te merken dat mensen vaak in verschillende rollen kunnen terechtkomen, afhankelijk van de situatie en de dynamiek met andere mensen. De rol van slachtoffer is een manier van overleven die voortkomt uit diepgewortelde emoties en overtuigingen. Om effectievere communicatie en zelfbewustzijn te bevorderen, is het essentieel om bewust te zijn van de eigen rol en de rollen van anderen in de interactie.

Macht en manipulatie

In feite is de onmacht die het slachtoffer laat zien een vorm van macht. Noem het: de macht van de weerloze. Hij benut zijn onmacht om anderen te manipuleren en zover te krijgen dat ze voor hem in beweging komen. Het is een manier voor het slachtoffer om toch zijn zin te krijgen.  Het slachtoffer zal de redder aansporen om hem/haar te helpen en meestal lukt dat.

Emotionele chantage en macht

Emotionele chantage en machtsmisbruik kan ook op de werkvloer voorkomen.

Macht en manipulatie op de werkvloer

Rolverwisseling slachtoffer - dader

Ken je de rolverwisseling van slachtoffer en dader? Vaak wordt het slachtoffer door de omgeving als dader benoemd en de dader wordt als slachtoffer benoemd. Een ingrijpende gebeurtenis voor veel mensen met een nare ervaring.

  • Hoe werkt het?

    Aan de hand van een praktijkvoorbeeld zal ik duiden waar het om gaat:

    Op haar 16e ging Marianne iedere dag paard rijden bij de buurman. De buurman bezat een mooie manege en Marianne genoot  van het voorrecht dat ze onbeperkt bij de buurman mocht paardrijden. Na verloop van tijd ging er wat mis. Regelmatig zocht de buurman toenadering en betastte Marianne op intieme plaatsen. Dat heeft ca. 1 jaar geduurd en het ging steeds verder. Marianne durfde er niets van te zeggen en was bang. Maar ze voelde wel aan dat dit niet de gebruikelijke omgangsvormen waren. Haar ouders durfde ze niets te vertellen. Echter: op een goede dag trok ze de stoute schoenen aan en ging naar de huisarts. Het balletje ging rollen, de ouders werden ingelicht en er werd aangifte gedaan bij de politie.

  • Wie was nu het slachtoffer?

    Op de vraag wie het slachtoffer is, krijgen we meestal volmondig het antwoord: Marianne natuurlijk. En dat klopt. Toen de buurtbewoners het verhaal hoorden dat de buurman opgepakt was door de politie reageerde men verontwaardigd. Verschrikkelijk wat die man had gedaan.

  • Maar.........

    Er is meestal (bijna altijd) een maar bij. Want het duurt maar even en de rolverwisseling tussen dader en slachtoffer komt eraan.

  • De dader werd slachtoffer (de buurman)

    Al gauw zeiden de mensen het volgende over de buurman:

    • ja maar ik vind het wel heel wat: hij laat zo maar zijn gezin achter
    • hij kan nu niet voor zijn bedrijf zorgen
  • Het slachtoffer werd dader (Marianne)

    En over Marianne werd het volgende verteld:

    • ja ze zal het wel uitgelokt hebben
    • is er nu wel écht wat geweest?
  • Wil je weten hoe het afliep?

    Op haar 20e was Marianne opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis en schreef ze de volgende tekst op de muren: 'wanneer je de mensen leert kennen, ga je van de beesten houden'. Jarenlang heeft ze gekampt met gevoelens van schuld, zelfverwijt, angst en gebrek aan zelfvertrouwen.

Training en coaching

Bekijk onze trainingen gericht op autonomie of bestel het e-book: persoonlijke ontwikkeling dat doe jezelf!

Persoonlijke ontwikkeling ebook

Bekijk e-book

Bestel de online training: autonomie en persoonlijk leiderschap!

In onze webshop kun je de training autonomie en persoonlijk leiderschap aanschaffen!

Online training autonomie

Meer informatie

Auteur

Dit artikel is geschreven door Jan Stevens.

Jan Stevens


Jezelf kwijtraken en jezelf hervinden

Bestel dit e-book (PDF) via de webshop! Titel: Jezelf kwijtraken & jezelf hervinden.

Ebook jezelf kwijtraken

Meer informatie

Nieuwste e-book!

Het nieuwste e-book gaat over burn-out, een error in je lijf en crisis in je hoofd! Mis dit e-book niet!

Burnout- cover

Meer informatie over het e-book

Webinar over burn-out op vrijdag 12 april aanstaande!

Webinar burn-out

Meer informatie

Nieuw: online training autonomie en persoonllijk leiderschap!

Online training autonomie

De online training Autonomie en Persoonlijk Leiderschap is een waardevolle reis naar persoonlijke groei. De 8 modules bieden diepgaande inzichten en praktische tools. Het werkboek, met 22 opdrachten, bevordert zelfreflectie en bevraagt je behoeften, gevoelens, en keuzes. Jan Stevens, de trainer, presenteert de video's, waarin hij de essentie van autonomie en leiderschap belicht. Het e-book en de video's bieden een holistische benadering, van zelfreflectie tot effectieve communicatie. Deze training, inclusief praktische informatie en de mogelijkheid tot downloaden van het werkboek en e-book, is een must voor wie streeft naar persoonlijke ontwikkeling. Een investering in jezelf die de moeite waard is.

Meer informatie

Onze nieuwsbrief

Ben jij leer- en nieuwsgierig? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief!
Met jouw aanmelding ga je akkoord met onze privacyverklaring en het ontvangen van onze nieuwsbrief. Je kunt je natuurlijk op elk moment weer afmelden.

Telefonisch contact? Heb je vragen? Bel ons op 0528 23 60 30 en vraag naar Monique van Nuil.