home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / reddingsdriehoek

Reddingsdriehoek of dramadriehoek: ineffectieve communicatie

Een ineffectieve communicatiespiraal ontstaat wanneer mensen vastlopen in de rol van aanklager, redder of slachtoffer. Als persoon maar ook binnen teams en relaties kun je daarin vastlopen. Het wordt wel de reddingsdriehoek genoemd. Wanneer er onbalans is tussen geven en ontvangen, kunnen mensen verantwoordelijkheid overnemen, afschuiven of afdwingen. De rollen van redder, slachtoffer en aanklager houden elkaar dan in stand. Autonomie en persoonlijk leiderschap helpen je om jouw eigen verantwoordelijkheid te nemen en de verantwoordelijkheid van de ander te laten waar die hoort.

Hoe wisselen redder, slachtoffer en aanklager van rol?

De ene keer zijn ze in de rol van redder, de andere keer zijn ze slachtoffer en de volgende keer zijn ze aanklager. De drie rollen kunnen zich voortdurend afwisselen en daarmee is er een vicieuze cirkel ontstaan. Het is heel moeilijk om je los te maken uit de driehoek. De omgeving kent jou in een bepaalde rol. Als je deze rol niet meer wilt vervullen, doorbreek je de cirkel. Dat wordt je niet altijd in dank afgenomen. De omgeving kan zelfs van alles proberen om je weer in de vertrouwde rol terug te krijgen. De redder kan aanklager worden wanneer waardering uitblijft. Het slachtoffer kan aanklager worden wanneer de geboden hulp niet voldoet. De aanklager kan slachtoffer worden zodra iemand zijn kritiek of overwicht niet accepteert.

Hoe houden de drie rollen elkaar in stand?

De redder, het slachtoffer en de aanklager staan niet los van elkaar. Iedere rol roept de andere rollen op. Zo ontstaat een patroon waarin verantwoordelijkheid wordt overgenomen, afgeschoven of afgedwongen.

De redder houdt het slachtoffer afhankelijk

De redder springt in, neemt over en lost op. Dat lijkt behulpzaam, maar ondertussen krijgt het slachtoffer weinig kans om zelf verantwoordelijkheid te nemen. Wanneer je altijd klaarstaat om het probleem van de ander op te lossen, geef je onbedoeld de boodschap: jij kunt het blijkbaar niet zonder mij. Daarmee maak je de ander kleiner en jezelf groter. Zolang de redder blijft redden, hoeft het slachtoffer niet in beweging te komen.

Het slachtoffer houdt de redder aan het werk

Het slachtoffer laat zien dat hij of zij het niet kan, niet weet of niet aankan. Daarmee wordt de redder uitgenodigd om in actie te komen. De redder voelt zich nodig en belangrijk. Het slachtoffer krijgt hulp zonder zelf volledig verantwoordelijkheid te hoeven nemen. Zo hebben beide rollen iets te winnen bij het patroon. Dat maakt het ook zo moeilijk om eruit te stappen.

De aanklager duwt de ander in de slachtofferrol

De aanklager beschuldigt, corrigeert, dwingt of zet de ander onder druk. Daardoor voelt de ander zich snel klein, onmachtig of aangevallen. De ander schiet vervolgens in de slachtofferrol of zoekt een redder. Daarmee is de driehoek compleet. De aanklager kan zelf ook snel slachtoffer worden. Bijvoorbeeld wanneer hij zegt: ‘Ik moet hier ook altijd alles alleen doen.’

Welke voorbeelden laten de reddingsdriehoek zien?

De reddingsdriehoek komt voor in gezinnen, partnerrelaties, vriendschappen en werksituaties. Ik noem twee praktijkvoorbeelden waarin de rollen duidelijk zichtbaar worden.

Gevangen in de reddingsdriehoek

In de dramadriehoek van ineffectieve communicatie speelden Harm, 24 jaar, en zijn ouders een bekend en menselijk scenario. Harm was nog thuiswonend en liet een lakse houding zien als het ging om het betalen van rekeningen. Regelmatig ontving hij aanmaningen en stond er zelfs af en toe een incassobureau aan de deur. Dit leidde tot grote zorgen bij zijn vader en moeder. Zij maakten zich niet alleen druk om de geldproblemen van Harm, maar ook over de risico’s van onverzekerd rondrijden in zijn auto. In de interactie tussen vader, moeder en Harm kwamen de drie rollen van de dramadriehoek duidelijk naar voren:

• Vader, rol aanklager: ‘Ik denk dat we maar eens orde op zaken moeten stellen. Als het zo doorgaat dan leg ik de auto van jou aan de ketting achter het huis en dan is het gebeurd.’
• Moeder, rol redder: ‘Ja, maar hij moet toch wel naar zijn werk kunnen, je kunt zomaar niet de auto wegdoen, toch?’
• Vader, rol slachtoffer: ‘Het is toch ook wat met de jeugdige generatie, ze luisteren nergens naar, maar wij draaien op voor de gevolgen als het misgaat.’
• Moeder, rol redder: ‘Harm, moet je eens kijken wat je je vader aandoet. Je moet nu zorgen dat je het financieel op een rijtje hebt.’

In dit voorbeeld wisselden de rollen voortdurend, wat resulteerde in een vicieuze cirkel waaruit het moeilijk was om te ontsnappen. De omgeving was gewend aan de dynamiek van deze rollen en wanneer iemand probeerde uit de rol te stappen, ontmoette deze weerstand van de anderen. Het doorbreken van de cirkel werd niet altijd in dank afgenomen en er ontstond zelfs druk om terug te keren naar de vertrouwde rollen. Harm bevond zich in een lastige situatie, waarin hij moest omgaan met de rollen van zijn ouders en tegelijkertijd zijn eigen rol moest heroverwegen. Wanneer Harm zich bewust wordt van de reddingsdriehoek en zijn rol daarin, kan hij de cirkel doorbreken. Dat vraagt dat zijn ouders stoppen met dreigen en overnemen en dat Harm zelf verantwoordelijkheid neemt voor zijn rekeningen, verzekering en keuzes.

Het printdrama

Het is een doordeweekse dag en Sarah zit op haar werk. Plotseling gaat haar telefoon over. Het is haar vriend Mark. Hij vraagt of Sarah na haar werk een belangrijk document voor hem kan uitprinten, omdat hij dat vergeten is te doen. Sarah reageert vriendelijk en zegt dat ze dat graag zal doen. Later komt Sarah thuis en ontdekt dat ze het document is vergeten uit te printen. Mark schiet direct in de aanklagerrol en verwijtend zegt hij: ‘Jij vergeet ook altijd alles!’ Hierdoor voelt Sarah zich aangevallen en zij valt in de slachtofferrol: ‘Ja maar, ik had zoveel andere taken op het werk en ik kon het echt niet meer onthouden.’ Op dat moment komt hun veertienjarige dochter Emma de trap af. Ze kan het niet laten om in de redderrol te stappen: ‘Kom, laten we eerst samen een kopje thee drinken en dan kan ik je helpen het document uit te printen.’ Emma wil de situatie sussen en voelt zich verantwoordelijk om de vrede te bewaren. Daarmee neemt zij een verantwoordelijkheid over die niet van haar is.

Ook binnen teams kunnen de rollen van redder, slachtoffer en aanklager elkaar afwisselen en de samenwerking vastzetten. Lees daarover meer bij de dramadriehoek in teams.

Wat is de rol van redder?

De redder is in de dramadriehoek de persoon die de problemen oplost. Hij of zij staat altijd voor de ander klaar, is behulpzaam, bemiddelt, is gericht op harmonie en wil het conflict vermijden. Behulpzaam zijn is op zichzelf niet ongezond. Het wordt redden wanneer je ongevraagd overneemt, de ander afhankelijk houdt of jouw eigenwaarde ontleent aan het feit dat anderen jou nodig hebben.

Wat zijn de kenmerken van de redder?

Vaak is de redder de probleemoplosser. In feite wil hij of zij het probleem of de spanning oplossen binnen een relatie of een team. Redders zijn aardig, begaan, hartelijk, sociaal en inlevend. De redder vindt het moeilijk om te begrenzen en nee te zeggen en heeft vaak weinig of te weinig oog voor de eigen behoeften of wensen. De communicatie uit zich in zaken als:

• Ik help je wel.
• Laat mij dat maar regelen voor je.
• Je hebt mij nodig.
• Ik los het voor je op.

Helpen en redden als wijze van overleven

De redder heeft een manier gevonden om de eigen pijn of het eigen verdriet te vermijden of leefbaar te maken, namelijk door te helpen en te redden. Doordat hij de aandacht op de ander richt en probeert de pijn van de ander op te lossen, hoeft hij zijn eigen pijn niet aan te gaan.

Behoefte aan applaus

Vaak hebben redders grote behoefte aan applaus. Hun behoefte aan waardering, erkenning, respect en aandacht vervullen zij door altijd voor iedereen klaar te staan. Zolang de omgeving maar applaudisseert blijft de redder aan het werk om te redden en in feite tankt hij waardering in de zin van:

• Als jij er niet was geweest, was ik nooit zover gekomen.
• Ik moest er niet aan denken dat we jou niet hadden.

Het eindigt vaak in teleurstelling

Het lijkt een dankbare rol, meer dan aanklager en slachtoffer, omdat de redder verwacht dat anderen hem dankbaar zijn en waardering tonen voor wat hij voor ze gedaan heeft. Helaas is dit meestal niet het geval en wordt de redder teleurgesteld. In het ergste geval voelt de redder zichzelf slachtoffer of vervult hij opeens de rol van aanklager. Dat uit zich in termen als: altijd stond ik voor hem klaar, ik heb alles voor hem of haar gedaan, maar ze bekijken het maar.

Uitputting dreigt

Wanneer de redder door zijn omgeving wordt herkend als redder, zal men vaak een beroep op hem doen. Hij lost het wel op immers. En omdat de redder moeite heeft met nee zeggen, kan dit tot uitputting, stress en burn-out leiden.

Hoe helpt de redder zonder over te nemen?

De gezonde beweging van de redder is niet dat hij niets meer voor een ander doet. De gezonde beweging is helpen zonder de verantwoordelijkheid over te nemen. Je kunt luisteren, meedenken of steun geven. Maar je lost niet automatisch het probleem van de ander op. In plaats van ‘Ik regel het wel voor je’, kun je vragen:

• Wat ga je zelf doen?
• Waar heb je mijn hulp precies bij nodig?
• Welke verantwoordelijkheid ligt bij jou?
• Wat heb je al geprobeerd?

De ander mag zelf nadenken, kiezen en de gevolgen dragen. Dat is geen hardheid. Dat is respect voor de autonomie van de ander.

Wat is de rol van aanklager?

De aanklager is hard, kritisch en dwingend als wijze van leven om de eigen angst of pijn te vermijden. De aanklager zoekt controle door druk uit te oefenen, kritiek te geven of de schuld bij de ander te leggen.

Wat zijn de kenmerken van de aanklager?

Kenmerkend voor de rol van aanklager is dat hij dominant aanwezig is, de regie pakt of de macht. Hij of zij is duidelijk de baas. De aanklager corrigeert, zet de ander terecht, zegt de ander eens even goed de wacht aan en is dwingend, hard, kritisch, afwijzend, beschuldigend en soms gewelddadig. Kenmerkend zijn de volgende zaken:

• Je moet het op mijn manier doen.
• Het is jouw schuld.
• Dat doe je niet goed.
• Je moet je verstand eens gebruiken.

De aanklager kiest de aanval als wijze van overleven

Ten diepste voelt de aanklager angst en onveiligheid, maar deze probeert hij of zij te overwinnen door te kiezen voor de aanval. Daarmee verbloemt de aanklager zijn eigen angsten en onzekerheden en is het een manier geworden om te overleven.

Agressie

De aanklager kan erg agressief zijn in de communicatie, maar zelfs ook met fysiek geweld. Ook kan de aanklager de passieve agressie zoeken, namelijk stilzwijgen, negeren of doodzwijgen.

De aanklager wil winnen

Kenmerkend voor de rol van aanklager is dat hij of zij wil winnen en overheersen. Lukt dat niet dan kruipt de aanklager snel in de rol van slachtoffer.

Hoe begrens je zonder te beschuldigen?

De gezonde beweging van de aanklager is niet alles maar accepteren. Je mag duidelijk zijn, grenzen stellen en gedrag afwijzen. Het verschil zit in de manier waarop je dat doet. In plaats van de ander te veroordelen, benoem je concreet gedrag, jouw grens en de verantwoordelijkheid die bij de ander hoort. In plaats van:

• Jij doet altijd alles fout.
• Het is jouw schuld.
• Je moet doen wat ik zeg.

kun je zeggen:

• Dit gedrag accepteer ik niet.
• Hier ligt mijn grens.
• Dit verwacht ik van jou.
• Dit is jouw verantwoordelijkheid.

Je bent duidelijk zonder de ander kleiner te maken.

De slachtofferrol als wijze van overleven

Hulpeloosheid en machteloosheid kunnen benut worden als wijze van overleven. Het slachtoffer verbloemt zijn gebrek aan zelfvertrouwen door deze rol in te nemen. In feite is het een vorm van pijn vermijden en eigen angsten verbloemen. Dat kan zichtbaar worden in:

• Onmacht en machteloosheid.
• Verantwoordelijkheid buiten zichzelf leggen.
• Een negatief zelfbeeld.
• Een passieve rol aannemen.
• Sympathie en aandacht zoeken.
• Anderen aansporen om het probleem op te lossen.
• Niet onderzoeken wat wel binnen de eigen invloed ligt.

Macht en manipulatie

In feite is de onmacht die het slachtoffer laat zien een vorm van macht. Noem het: de macht van de weerloze. Hij benut zijn onmacht om anderen te manipuleren en zover te krijgen dat ze voor hem in beweging komen. Het is een manier voor het slachtoffer om toch zijn zin te krijgen. Het slachtoffer zal de redder aansporen om hem of haar te helpen en meestal lukt dat.

Hoe neemt het slachtoffer weer invloed?

De gezonde beweging van het slachtoffer is niet doen alsof er niets aan de hand is. Pijn, onmacht en verdriet mogen er zijn. Maar naast de vraag ‘Wat is mij overkomen?’ komt ook de vraag: ‘Wat kan ik nu doen?’ Je neemt niet automatisch de schuld op je. Je kijkt wel naar jouw invloed, jouw keuzes en jouw mogelijkheden. Dat kan klein beginnen:

• Hulp vragen zonder de verantwoordelijkheid weg te geven.
• Een grens aangeven.
• Een keuze maken.
• Stoppen met wachten tot een ander het oplost.
• Onderzoeken wat wel binnen jouw invloed ligt.

Invloed nemen is iets anders dan schuld op je nemen.

Slachtoffer zijn is iets anders dan de slachtofferrol aannemen

De slachtofferrol binnen de reddingsdriehoek is niet hetzelfde als daadwerkelijk slachtoffer zijn. Iemand die slachtoffer is geworden van misbruik, geweld of grensoverschrijdend gedrag heeft niet zomaar een communicatierol gekozen. Diegene is iets aangedaan. Dat onderscheid is belangrijk. Anders bestaat het gevaar dat een werkelijk slachtoffer verantwoordelijk wordt gemaakt voor wat de dader heeft gedaan. Dat noemen we victim blaming.

Hoe werkt victim blaming en dader-slachtofferomkering?

Bij dader-slachtofferomkering verschuift de aandacht van wat de dader heeft gedaan naar het gedrag, de keuzes of de geloofwaardigheid van het slachtoffer. Aan de hand van het verhaal van Marianne zal ik duiden waar het om gaat.

Het verhaal van Marianne

Op haar zestiende ging Marianne iedere dag paardrijden bij de buurman. De buurman bezat een mooie manege en Marianne genoot van het voorrecht dat ze onbeperkt bij de buurman mocht paardrijden. Na verloop van tijd ging er wat mis. Regelmatig zocht de buurman toenadering en betastte Marianne op intieme plaatsen. Dat heeft ongeveer een jaar geduurd en het ging steeds verder. Marianne durfde er niets van te zeggen en was bang. Maar ze voelde wel aan dat dit niet de gebruikelijke omgangsvormen waren. Haar ouders durfde ze niets te vertellen. Echter: op een goede dag trok ze de stoute schoenen aan en ging naar de huisarts. Het balletje ging rollen, de ouders werden ingelicht en er werd aangifte gedaan bij de politie.

Wie was het slachtoffer?

Op de vraag wie het slachtoffer is, krijgen we meestal volmondig het antwoord: Marianne natuurlijk. En dat klopt. Toen de buurtbewoners het verhaal hoorden dat de buurman opgepakt was door de politie, reageerde men verontwaardigd. Verschrikkelijk wat die man had gedaan. Maar het duurde niet lang voordat de dader-slachtofferomkering begon.

De dader werd als slachtoffer gezien

Al gauw zeiden de mensen het volgende over de buurman:

• Ja, maar ik vind het wel heel wat: hij laat zomaar zijn gezin achter.
• Hij kan nu niet voor zijn bedrijf zorgen.

De aandacht verschoof van wat hij Marianne had aangedaan naar de gevolgen die zijn eigen gedrag voor hem had. De dader werd steeds meer neergezet als iemand met wie men medelijden moest hebben.

Het slachtoffer werd als dader behandeld

En over Marianne werd het volgende verteld:

• Ja, ze zal het wel uitgelokt hebben.
• Is er nu wel echt wat geweest?

Dat is victim blaming. De verantwoordelijkheid wordt niet meer volledig gelegd bij degene die het grensoverschrijdende gedrag vertoonde. Het slachtoffer moet zich opeens verantwoorden voor wat haar is aangedaan. Daarmee werd Marianne niet alleen slachtoffer van het gedrag van de buurman, maar ook van de reacties van haar omgeving.

Sociale uitsluiting

Wie grensoverschrijdend gedrag naar buiten brengt, kan te maken krijgen met sociale uitsluiting. Mensen kiezen partij, trekken het verhaal in twijfel of verbreken het contact omdat zij de waarheid niet onder ogen willen zien. Dat kan voor het slachtoffer bijzonder ingrijpend zijn. De vertrouwde omgeving biedt geen steun, maar keert zich juist tegen haar. Het slachtoffer kan daardoor het gevoel krijgen dat zij degene is die de onrust heeft veroorzaakt. Maar niet het vertellen heeft de situatie veroorzaakt. Het grensoverschrijdende gedrag heeft de situatie veroorzaakt.

Schuld en schaamte

Slachtoffers voelen zich vaak schuldig of schamen zich voor iets waarvoor zij niet verantwoordelijk zijn. Marianne kon zichzelf vragen stellen als:

• Waarom heb ik niets gezegd?
• Waarom ben ik steeds teruggegaan?
• Had ik het kunnen voorkomen?
• Heb ik misschien verkeerde signalen gegeven?

Deze vragen zijn begrijpelijk, maar leggen de verantwoordelijkheid op de verkeerde plaats. De buurman was verantwoordelijk voor zijn eigen gedrag. Niet Marianne. Angst, verwarring, afhankelijkheid, verstarring en niet durven spreken zijn geen toestemming.

Wil je weten hoe het afliep?

Op haar twintigste was Marianne opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis en schreef ze de volgende tekst op de muren: ‘Wanneer je de mensen leert kennen, ga je van de beesten houden.’ Jarenlang heeft ze gekampt met gevoelens van schuld, zelfverwijt, angst en gebrek aan zelfvertrouwen. Dit verhaal laat zien hoe schadelijk dader-slachtofferomkering kan zijn. Niet alleen het oorspronkelijke grensoverschrijdende gedrag laat sporen na. Ook ongeloof, victim blaming en sociale uitsluiting kunnen diepe gevolgen hebben. Een werkelijk slachtoffer helpen betekent niet dat je haar verantwoordelijkheid laat nemen voor wat haar is aangedaan. Het betekent dat je erkent wat er is gebeurd, de verantwoordelijkheid laat waar die hoort en haar ondersteunt bij het hervinden van veiligheid, eigenwaarde en regie.

Hoe stap je uit de reddingsdriehoek?

Uit de reddingsdriehoek stappen begint niet bij het veranderen van de ander. Het begint bij het herkennen van jouw eigen rol en jouw eigen aandeel. Dat wordt je niet altijd in dank afgenomen. De omgeving kent jou in een bepaalde rol. Als je deze rol niet meer wilt vervullen, doorbreek je de cirkel. De omgeving kan zelfs van alles proberen om je weer in de vertrouwde rol terug te krijgen.

Herken jouw vertrouwde rol

Onderzoek wanneer je gaat redden, aanklagen of jezelf machteloos maakt. Kijk ook naar wat jouw rol je oplevert.

• Voel je je nodig wanneer je anderen redt?
• Voel je je sterker wanneer je de ander beschuldigt?
• Hoef je geen keuze te maken wanneer je jezelf machteloos opstelt?
• Welke pijn, angst of onzekerheid probeer je te vermijden?

Neem jouw eigen verantwoordelijkheid

Neem verantwoordelijkheid voor jouw behoeften, gevoelens, grenzen, keuzes en gedrag. Dat betekent niet dat jij verantwoordelijk bent voor alles wat er gebeurt. Het betekent wel dat je onderzoekt welk aandeel van jou is en wat jij anders kunt doen.

Laat de verantwoordelijkheid van de ander bij de ander

Los het probleem van de ander niet automatisch op. Beschuldig de ander niet van alles wat misgaat en maak de ander ook niet hulpelozer dan hij is. De ander mag eigen keuzes maken, fouten maken en de gevolgen daarvan dragen. De reddingsdriehoek is ook een voorbeeld van een afhankelijkheidsrelatie. Je doorbreekt die afhankelijkheid wanneer ieder zijn eigen verantwoordelijkheid leert dragen.

Wat hebben autonomie en persoonlijk leiderschap met de reddingsdriehoek te maken?

De reddingsdriehoek blijft bestaan zolang mensen de verantwoordelijkheid voor hun eigen behoeften, gevoelens, keuzes en gedrag niet goed dragen. Autonomie betekent dat je verantwoordelijkheid neemt voor jezelf zonder de verantwoordelijkheid van de ander over te nemen. Persoonlijk leiderschap betekent dat je niet automatisch in jouw vertrouwde rol schiet. Je staat stil, onderzoekt wat er gebeurt en kiest bewust hoe je reageert. Voor de redder betekent dit: ik hoef jou niet te redden om van waarde te zijn. Voor het slachtoffer betekent dit: ik hoef mijn pijn niet te ontkennen, maar ik kan wel onderzoeken waar mijn invloed ligt. Voor de aanklager betekent dit: ik mag duidelijk zijn zonder jou te beschuldigen of te overheersen. Zo blijf je verbonden met de ander zonder jezelf kwijt te raken en zonder de ander afhankelijk van jou te maken. Uit de reddingsdriehoek stappen betekent dat je jouw eigen verantwoordelijkheid neemt en de verantwoordelijkheid van de ander laat waar die hoort.

Veelgestelde vragen over de reddingsdriehoek

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over de reddingsdriehoek, de drie rollen en het doorbreken van het patroon.

Wat is de reddingsdriehoek?

De reddingsdriehoek is een ineffectief communicatiepatroon waarin mensen wisselen tussen de rol van redder, slachtoffer en aanklager. De rollen houden elkaar in stand doordat verantwoordelijkheid wordt overgenomen, afgeschoven of afgedwongen.

Waarom wisselen mensen van rol in de dramadriehoek?

De rollen wisselen omdat de verwachtingen binnen het patroon niet worden vervuld. De redder wordt aanklager wanneer waardering uitblijft, het slachtoffer wordt aanklager wanneer hulp niet voldoet en de aanklager wordt slachtoffer wanneer hij wordt tegengesproken.

Hoe stap je uit de reddingsdriehoek?

Je stapt eruit door jouw vertrouwde rol te herkennen, verantwoordelijkheid te nemen voor jouw eigen gedrag en de verantwoordelijkheid van de ander niet langer over te nemen of af te dwingen.

Wat is het verschil tussen de slachtofferrol en werkelijk slachtoffer zijn?

De slachtofferrol is een positie binnen een communicatiepatroon waarin iemand zich machteloos opstelt of verantwoordelijkheid buiten zichzelf legt. Een werkelijk slachtoffer is iets aangedaan door misbruik, geweld of grensoverschrijdend gedrag en is daarvoor niet verantwoordelijk.

Wat hebben autonomie en persoonlijk leiderschap met de dramadriehoek te maken?

Autonomie en persoonlijk leiderschap helpen je om verantwoordelijkheid te nemen voor jouw eigen behoeften, gevoelens, grenzen en keuzes. Daardoor hoef je de ander niet te redden, aan te klagen of verantwoordelijk te maken voor jouw leven.