home / testen / zelfperceptietest

Zelfperceptietest: wat is het en wat kun je ermee?

Wat vertelt een zelfperceptietest eigenlijk over jou? Binnen het thema testen, scans en assessments maken we regelmatig gebruik van testen waarbij jij zelf vragen beantwoordt over jouw gedrag, eigenschappen, kwaliteiten, voorkeuren of vaardigheden. Je krijgt daarna een uitslag waarin bepaalde patronen zichtbaar worden. Maar wat meet zo'n test nu precies? Is de uitslag de waarheid over jou? En moet een zelfperceptietest wetenschappelijk onderbouwd zijn om waarde te hebben?

Dat zijn belangrijke vragen, want zodra ergens het woord test boven staat, krijgt een uitslag al snel meer gewicht dan misschien terecht is. Een zelfperceptietest meet niet op dezelfde manier als een bloeddrukmeter jouw bloeddruk meet. Je beantwoordt vragen vanuit de manier waarop jij naar jezelf kijkt. De test stroomlijnt die zelfperceptie door jou volgens een bepaalde methodiek vragen en keuzes voor te leggen. Daar kan een heel bruikbaar beeld uit ontstaan, maar enige bescheidenheid bij het lezen van de uitslag vind ik wel op zijn plaats.

Wat is perceptie?

Om zelfperceptie te begrijpen, moeten we eerst kijken naar wat perceptie is. Perceptie gaat over waarnemen, interpreteren en betekenis geven aan informatie die tot je komt. Je ziet iets, hoort iets of maakt iets mee en daar geef je betekenis aan. Die betekenis wordt mede beïnvloed door eerdere ervaringen, kennis, overtuigingen, verwachtingen en emoties.

Dat betekent dat waarnemen niet automatisch hetzelfde is als de werkelijkheid objectief vaststellen. Twee mensen kunnen naar dezelfde situatie kijken en er iets heel anders in zien. In mijn artikel over perceptie gebruik ik bijvoorbeeld het voorbeeld van iemand die bang is voor honden omdat hij ooit door een hond is gebeten. Wanneer hij een hond hoort blaffen, roept dat iets heel anders bij hem op dan bij iemand die juist dol is op honden. Het geluid is hetzelfde, maar de betekenis die eraan wordt gegeven verschilt.

Wat is zelfperceptie?

Bij zelfperceptie richt die waarneming zich op jezelf. Zelfperceptie is hoe jij jezelf waarneemt, hoe je jouw eigen gedrag interpreteert en welke betekenis je geeft aan jouw eigenschappen, kwaliteiten, gevoelens en vaardigheden. Je hebt dus een beeld van jezelf. Misschien vind je jezelf gestructureerd, ambitieus, geduldig, besluitvaardig of sociaal. Misschien zie je jezelf juist als onzeker, chaotisch of terughoudend.

Ook dat beeld ontstaat niet uit het niets. Ervaringen spelen mee, maar ook wat anderen ooit tegen je hebben gezegd, jouw overtuigingen over jezelf, succeservaringen, teleurstellingen en de normen waaraan je jezelf afmeet. Zelfperceptie is daarmee waardevolle informatie, maar het is nog steeds perceptie. Het is jouw beeld van jezelf.

Wat is een zelfperceptietest?

Een zelfperceptietest brengt daar structuur in aan. In het dagelijks leven heb je allerlei losse gedachten over jezelf. Je vindt misschien dat je behoorlijk zelfstandig bent, slecht tegen kritiek kunt, graag initiatief neemt en tegelijkertijd soms te lang twijfelt. Dat zijn losse observaties. Een zelfperceptietest legt jou volgens een bepaalde methodiek een reeks vragen, uitspraken of keuzes voor en brengt jouw antwoorden vervolgens samen in een bepaald patroon.

Je zou kunnen zeggen dat zo'n test jouw zelfperceptie stroomlijnt. Jij wordt gedwongen om gestructureerd naar een aantal aspecten van jezelf te kijken. Vervolgens worden verbanden gelegd tussen de antwoorden. Daardoor komt er een plaatje uit dat je zonder die methodiek misschien niet zo snel bij elkaar had gebracht.

Voorbeelden van zelfperceptietesten

Veel testen die wij bij De Steven gebruiken zijn in feite zelfperceptietesten. Je beantwoordt vragen over jezelf en jouw antwoorden worden volgens de methodiek van de test geordend. De ene test gaat over eigenschappen, de andere over gedrag, communicatie, leiderschap of wat jij belangrijk vindt in jouw werk. Het onderwerp verschilt, maar het uitgangspunt is hetzelfde: jij geeft aan hoe jij jezelf ziet.

Voorbeelden zijn onze Eigenschappenanalyse, waarbij je kijkt naar jouw persoonskenmerken, kwaliteiten en valkuilen, en de assertiviteitstest, waarbij je jezelf beoordeelt op verschillende aspecten van assertief gedrag. Met de timemanagementtest kijk je naar jouw eigen manier van omgaan met tijd en met de loopbaanwaardentest onderzoek je welke waarden en loopbaanankers voor jou belangrijk zijn.

Andere voorbeelden zijn de communicatietest, de conflictstijlentest en de leiderschapstest. Bij al deze testen geef je antwoorden vanuit jouw eigen waarneming. De test brengt daar vervolgens structuur in aan en laat bepaalde patronen zien.

Dat onderscheid is belangrijk. Wanneer uit een conflictstijlentest bijvoorbeeld komt dat jij jezelf vooral herkent in vermijden of probleemoplossen, dan heeft de test niet onafhankelijk vastgesteld dat jij altijd zo met conflicten omgaat. De test laat zien welk patroon ontstaat uit de antwoorden die jij over jezelf hebt gegeven. Precies daarom begint voor mij na de uitslag de belangrijkste vraag: herken je dit ook?

Wat is het voordeel van een zelfperceptietest?

Voor mij zit daar een belangrijk voordeel. Je gaat even zitten en beantwoordt op een gestructureerde manier een aantal vragen over jezelf. Vervolgens ontstaat uit al die losse antwoorden een samenhangend beeld. Dingen die je afzonderlijk misschien allang van jezelf wist, worden bij elkaar gebracht en daardoor ontstaat herkenning of juist verwondering.

Dat laatste is interessant. Een goede testuitslag hoeft je namelijk niet alleen nieuwe dingen te vertellen. Soms is de grootste waarde dat losse stukjes opeens samenkomen. Je ziet een patroon en denkt: ja, als ik er zo naar kijk, herken ik dat eigenlijk wel. Vanaf dat moment heb je informatie op tafel liggen waar je verder over kunt praten of nadenken.

Hoe werkt dat bijvoorbeeld bij onze Eigenschappenanalyse?

Neem onze Eigenschappenanalyse. Daar werken we met een schets van vier typen: vuur, water, aarde en lucht. Wanneer je de test invult, ontstaat op basis van jouw keuzes een verdeling over die vier elementen. Misschien komt vuur duidelijk naar voren, misschien herken je jezelf sterker in aarde, water of lucht en misschien is de score veel gelijkmatiger verdeeld.

Dat betekent niet dat de test heeft ontdekt welk type mens jij objectief bent. De test heeft jouw antwoorden volgens een bepaalde methodiek geordend. Daardoor wordt een patroon zichtbaar in hoe jij naar jouw eigen eigenschappen kijkt. Vervolgens begint eigenlijk pas het interessante gedeelte: herken jij wat eruit komt? Welke kwaliteiten zie je terug? Welke valkuilen herken je? En waar roept de uitslag juist vragen op?

Wat kun je met de uitslag van een zelfperceptietest?

Mijn eerste vraag zou altijd zijn: herken je wat er uitkomt? Zie je jezelf terug in het beeld dat de test schetst? Kun je voorbeelden noemen uit jouw werk of dagelijks leven waarin dat gedrag zichtbaar wordt? Wanneer de uitslag bijvoorbeeld zegt dat je sterk resultaatgericht bent, waar blijkt dat dan uit? Wanneer je jezelf als zorgvuldig en systematisch beoordeelt, hoe zie je dat terug in jouw manier van werken?

Daar zit de waarde. De test maakt iets zichtbaar en vervolgens ga je onderzoeken wat die informatie voor jou betekent. Een uitslag kan helpen om woorden te geven aan kwaliteiten die je vanzelfsprekend vindt, patronen te herkennen die je eerder niet met elkaar verbond of een ontwikkelvraag scherper te krijgen. Het cijfer of percentage op zichzelf vind ik veel minder interessant dan het gesprek dat eruit ontstaat. Wil je daar breder op doorgaan, lees dan ook mijn artikel over de waarde van persoonlijkheidstesten.

Wat kun je niet met een zelfperceptietest?

Je kunt van de uitslag geen absolute waarheid maken. Wanneer mijn bloeddruk wordt gemeten met betrouwbare apparatuur, komt daar een waarde uit die op dat moment onafhankelijk van mijn mening wordt vastgesteld. Ik kan vinden dat mijn bloeddruk lager zou moeten zijn, maar daarmee verandert de meting niet. Bij eigenschappen als ordelijkheid, ambitie, zelfstandigheid of doorzettingsvermogen werkt dat anders.

Er bestaat geen MRI-scan waarmee je kunt vaststellen dat iemand voor 73 procent gestructureerd of voor 61 procent ambitieus is. Een zelfperceptietest verzamelt jouw antwoorden en ordent die volgens de methodiek van de test. De uitkomst vertelt dus iets over hoe jij jezelf beoordeelt binnen dat kader. Dat is informatie. Het is geen natuurkundige meting en ook geen definitief oordeel over jouw persoonlijkheid.

Kan jouw zelfperceptie verkeerd zijn?

Dan komen we meteen bij een moeilijke vraag: wat is verkeerd? Natuurlijk kun je een beeld van jezelf hebben dat weinig overeenkomt met hoe je feitelijk functioneert of hoe anderen jou ervaren. Er zijn mensen die zichzelf behoorlijk overschatten. Maar andersom gebeurt precies hetzelfde. Mensen kunnen zichzelf voortdurend kleiner maken en hun eigen kwaliteiten nauwelijks zien. Dat is evenmin een realistisch zelfbeeld.

Jezelf groter maken is geen objectiviteit en jezelf kleiner maken ook niet. Zelfperceptie kan dus gekleurd zijn. Juist daarom vind ik het interessant om een testuitslag niet onmiddellijk te accepteren of af te wijzen, maar ernaar te kijken. Wat herken je? Waar baseer je jouw beeld op? Kun je voorbeelden noemen? Zijn er mensen in jouw omgeving die dat beeld herkennen?

Welke rol speelt beeldvorming bij een zelfperceptietest?

Beeldvorming speelt bij vrijwel iedere test een rol. Neem het woord ambitieus. De ene persoon denkt bij ambitieus aan iemand die zichzelf ten koste van alles omhoogwerkt en anderen met zijn ellebogen opzij duwt. Als dat jouw beeld van ambitieus is, zul je niet snel aankruisen dat jij ambitieus bent. Je wilt immers helemaal niet zo iemand zijn.

Ik kijk anders naar het woord. Voor mij heeft ambitieus zijn onder andere te maken met jezelf ontwikkelen, vooruit willen, leren en grensverleggend zijn. Wanneer iemand die betekenis hoort, kan dezelfde persoon opeens zeggen: als je het zo bedoelt, dan herken ik het wel.

Dat vind ik juist interessant in coaching. Het antwoord op een testvraag zegt soms niet alleen iets over jouw eigenschap, maar ook over het beeld dat jij bij een woord of begrip hebt. Daarom moet je voorzichtig zijn met conclusies op basis van een antwoord of een score.

Wat gebeurt er wanneer je de perceptie van anderen erbij haalt?

Je kunt nog een stap verder gaan en jouw zelfperceptie vergelijken met de perceptie van anderen. Stel dat ik honderd vrienden, bekenden, collega's en familieleden vraag: welk woord komt als eerste bij je op wanneer je aan Jan denkt? En een groot deel van die mensen schrijft op: doorzetter. Dan begint dat natuurlijk wel interessante informatie te worden.

In coaching heb ik regelmatig gewerkt met vormen van feedback waarbij je het beeld dat iemand van zichzelf heeft naast het beeld van anderen legt. Dat wordt vaak 360 graden feedback genoemd. Je meet dan iets anders dan bij zuivere zelfperceptie: je vergelijkt jouw eigen perceptie met de percepties van mensen om je heen. Ook die mensen bezitten overigens niet automatisch de waarheid. Zij kijken eveneens vanuit hun eigen ervaringen, verwachtingen en relatie tot jou. Maar de vergelijking kan veel opleveren.

Moet een zelfperceptietest wetenschappelijk onderbouwd zijn?

Mijn antwoord is: dat hangt er sterk vanaf wat je met de test pretendeert te meten en wat je met de uitkomst wilt doen. Wanneer je een intelligentietest gebruikt om een intelligentiescore vast te stellen of wanneer aan een test belangrijke diagnostische of andere zwaarwegende conclusies worden verbonden, mag je naar mijn mening hoge eisen stellen aan de wetenschappelijke onderbouwing, betrouwbaarheid, validiteit, normering en de deskundigheid waarmee de test wordt gebruikt.

Maar wanneer ik jou vraag om uit twintig woorden de vijf woorden te kiezen die volgens jou het beste bij jezelf passen, dan zijn we met iets anders bezig. Stel dat ik jouw collega's precies dezelfde woorden geef en vraag welke vijf zij het meest bij jou vinden passen. Dan ontstaat er informatie over zelfperceptie en perceptie door anderen. Daarvoor hoef ik niet te beweren dat ik wetenschappelijk heb vastgesteld wie jij bent. Het doel is reflectie, bewustwording en gesprek.

Soms lijkt het alsof zodra we het woord test gebruiken, ieder instrument hetzelfde soort wetenschappelijke bewijslast moet dragen. Dat vind ik te gemakkelijk. Veel hangt af van de claim die je doet. Een zelfperceptietest die zegt: dit is hoe jij jezelf op basis van deze vragen beoordeelt, doet een veel bescheidener uitspraak dan een instrument dat beweert objectief vast te stellen hoe intelligent, geschikt of psychologisch gezond iemand is.

Waarom vind ik bescheidenheid van de testmaker belangrijk?

Daar wil ik nadrukkelijk bij stilstaan. Degene die een test maakt, bepaalt namelijk de vragen, de woorden, de antwoordmogelijkheden en de methode waarmee de antwoorden worden geordend. Als ik jou veertig vragen voorleg en dat in verschillende rondes doe, dwing ik jou in zekere zin om binnen mijn denkpatroon keuzes te maken. Alleen dat vind ik al voldoende reden om als testmaker enige bescheidenheid te bewaren.

Ik heb de Eigenschappenanalyse rond 2005 ontwikkeld. In die periode hebben we ongeveer zestig mensen uit organisaties uitgenodigd, verdeeld over kleinere groepen. Daar zaten onder andere HR-adviseurs, onderwijskundigen en psychologen bij. We lieten hen de test maken en vroegen vervolgens heel praktisch: wat komt er bij jou uit, herken je dat en welke feedback heb je op de test? Dat was voor mij een waardevolle ervaring, juist omdat je als maker moet willen horen waar mensen zich wel en niet in jouw methodiek herkennen.

Wat als je jezelf maar gedeeltelijk in een test herkent?

Dan is dat wat mij betreft een volkomen legitieme uitkomst. Ik heb zelf door de jaren heen heel wat testen en modellen gedaan, waaronder DISC, Belbin, het enneagram en allerlei andere profielen. Bij sommige uitslagen dacht ik: ja, daar herken ik veel van. Maar ik heb ook uitslagen gezien waarvan ik dacht: het spijt me, maar hier herken ik mezelf maar zeer ten dele in.

Ook dat is informatie. Een test mag nooit de discussie winnen alleen omdat er een fraai rapport uit de printer komt. Wanneer jij jezelf niet herkent, moet je onderzoeken waarom. Misschien kijk je niet realistisch naar jezelf. Maar het kan net zo goed zijn dat de vraagstelling, de gekozen begrippen of het model onvoldoende bij jou passen. Iedere test vertelt iets vanuit het kader van degene die hem gemaakt heeft.

Wat als verschillende testen ongeveer hetzelfde laten zien?

Daar heb ik een mooi voorbeeld van uit mijn loopbaanwerk. Ik begeleidde iemand die vijf verschillende erkende testen had gedaan. Daarnaast had ik meerdere gesprekken met hem gevoerd en hadden we samen een uitgebreid loopbaanwerkboek doorgenomen. Op basis daarvan schreef ik een persoonlijk profiel zonder dat ik mijn verhaal simpelweg uit die vijf testuitslagen had overgenomen.

Vervolgens legde ik mijn profiel naast die vijf testresultaten. In de kern zat daar opvallend veel overeenkomst in. Dan zeg ik met een glimlach: nou, dan zal het wel waar zijn. Natuurlijk bedoel ik daarmee niet dat we opeens een absolute waarheid over deze persoon hadden ontdekt. Wel kregen we vanuit verschillende methoden steeds vergelijkbare signalen. Dat versterkt het vertrouwen dat je een patroon te pakken hebt dat de moeite waard is om serieus te onderzoeken.

Wanneer heeft een zelfperceptietest voor mij waarde?

Voor mij heeft een zelfperceptietest vooral waarde wanneer hij iets op tafel legt waar je verder mee kunt. Je krijgt taal voor iets wat je misschien al aanvoelde, je ontdekt verbanden tussen losse eigenschappen of je wordt geconfronteerd met een uitslag die vragen oproept. De test helpt je om systematischer naar jezelf te kijken dan wanneer je alleen maar wat losse gedachten over jezelf opschrijft.

De test wordt minder waardevol wanneer je hem gebruikt als etiket. "Ik ben nu eenmaal een vuurtype, dus zo ben ik." Of: "Uit de test komt dat ik niet assertief ben, dus dat is vastgesteld." Dat is voor mij niet de bedoeling. Een test is informatie. Die informatie komt op tafel te liggen en vervolgens begint het onderzoek: herken ik dit, waar zie ik het terug en wat wil ik ermee?

Een zelfperceptietest vertelt niet de waarheid, maar kan wel iets zichtbaar maken

Dat is uiteindelijk mijn belangrijkste boodschap. Zelfperceptie is hoe jij naar jezelf kijkt en betekenis geeft aan jouw eigen gedrag, kwaliteiten, eigenschappen, gevoelens en vaardigheden. Een zelfperceptietest ordent dat beeld volgens een bepaalde methodiek. Daardoor kunnen patronen zichtbaar worden die je helpen om jezelf beter te begrijpen.

Neem de uitslag serieus genoeg om ernaar te kijken, maar niet zo serieus dat je hem tot waarheid verheft. Stel vragen, zoek herkenning, leg verbanden en toets waar mogelijk jouw beeld aan ervaringen uit de praktijk. En wanneer verschillende bronnen steeds ongeveer hetzelfde laten zien, wordt het natuurlijk steeds interessanter.

Veelgestelde vragen over zelfperceptietesten

Een zelfperceptietest kan waardevolle informatie opleveren, maar alleen wanneer je begrijpt wat er precies wordt gemeten. Hieronder beantwoord ik vijf vragen die helpen om de uitslag op de juiste manier te gebruiken.

Wat meet een zelfperceptietest?

Een zelfperceptietest meet hoe jij jezelf beoordeelt binnen de onderwerpen en vragen die de testmaker heeft gekozen. De uitslag geeft dus een gestructureerd beeld van jouw zelfperceptie en niet automatisch een objectieve vaststelling van jouw persoonlijkheid.

Kan de uitslag van een zelfperceptietest fout zijn?

Je kunt jezelf overschatten of onderschatten en ook de betekenis die je aan bepaalde woorden geeft kan jouw antwoorden beïnvloeden. Daarom is het interessanter om te vragen wat je in de uitslag herkent en waarop jouw antwoorden zijn gebaseerd dan om de uitkomst direct goed of fout te noemen.

Is een zelfperceptietest wetenschappelijk?

Dat verschilt per test. Belangrijker is eerst welke claim de test doet en waarvoor je hem gebruikt. Voor diagnostische, intelligentie- of andere zwaarwegende beoordelingen mag je veel hogere eisen stellen aan wetenschappelijke onderbouwing dan aan een instrument dat bedoeld is om zelfreflectie en een coachingsgesprek op gang te brengen.

Wat is het verschil tussen zelfperceptie en 360 graden feedback?

Bij zelfperceptie beoordeel jij jezelf. Bij 360 graden feedback wordt jouw eigen beeld aangevuld met de perceptie van andere mensen die jou kennen of met jou werken. De vergelijking kan interessant zijn, maar ook de perceptie van anderen is geen absolute waarheid.

Wat moet ik met een testuitslag die ik niet herken?

Gooi hem niet onmiddellijk weg, maar neem hem ook niet klakkeloos over. Onderzoek waar het verschil vandaan komt. Kijk naar concrete voorbeelden, bespreek de uitslag eventueel met iemand die jou goed kent en houd ook de mogelijkheid open dat de methodiek of het gebruikte model niet volledig bij jou past.