home / testen / persoonlijkheidstesten

Wat is de waarde van persoonlijkheidstesten?

Wat heb je eigenlijk aan een persoonlijkheidstest? Binnen onze testen, scans en assessments gebruiken we verschillende instrumenten die mensen helpen om zichzelf beter te leren kennen. Soms gaat het om eigenschappen en persoonskenmerken, soms om communicatie, leiderschap, loopbaanwaarden of de manier waarop iemand met conflicten omgaat. Voor mij zit de belangrijkste waarde van zo'n test niet in het cijfer dat eruit komt. De waarde zit vooral in het inzicht dat ontstaat en in het gesprek dat daarna op gang komt.

Toen ik in 1989 begon als coach, kende ik nauwelijks persoonlijkheidstesten. Misschien waren ze er wel, maar in mijn dagelijkse werk kwam ik ze niet tegen zoals dat tegenwoordig het geval is. We waren in die tijd bijvoorbeeld ontzettend blij met het gedachtegoed van Daniel Ofman over kernkwaliteiten. Dat gaf woorden en structuur aan iets waar mensen zelf vaak maar moeilijk bij konden komen. Want vraag iemand maar eens: kun je vijf kernkwaliteiten van jezelf noemen? Daar waren we soms drie kwartier verder mee. Vijf valkuilen of zwakke punten noemen was vaak al niet veel gemakkelijker.

Daar ontstond bij mij ook de behoefte om met testen te gaan werken. Niet omdat een test mij zou kunnen vertellen wie iemand is, maar omdat een test het proces soms behoorlijk kan versnellen. Je legt iemand op een gestructureerde manier vragen of keuzes voor en vervolgens ontstaat er een beeld. Dat beeld kun je bekijken, bespreken en toetsen aan de praktijk. Veel meerwaarde hoef ik er eigenlijk niet aan toe te voegen.

Een persoonlijkheidstest kan inzicht versnellen

Wanneer je zonder hulpmiddel aan iemand vraagt welke eigenschappen hem typeren, kan dat behoorlijk lastig zijn. Mensen vinden het vaak moeilijk om woorden te geven aan zichzelf. Wat is voor mij vanzelfsprekend? Waar ben ik eigenlijk goed in? Welke eigenschap helpt mij en wanneer schiet diezelfde eigenschap door? Een persoonlijkheidstest kan zo'n zoektocht structureren.

Je hoeft dan niet vanuit het niets over jezelf te vertellen. Je krijgt vragen, stellingen of begrippen voorgelegd en wordt uitgenodigd om keuzes te maken. Uit die antwoorden ontstaat een profiel of een aantal patronen. Daarmee ligt er opeens iets op tafel waar je naar kunt kijken. Dat betekent niet dat de test de waarheid heeft ontdekt, maar je hebt wel sneller materiaal om over na te denken.

Wat is voor mij de functie van een persoonlijkheidstest?

Voor mij heeft een persoonlijkheidstest vooral drie functies: zelfinzicht vergroten, reflectie op gang brengen en het gesprek verdiepen. Tijdens coaching laat ik mensen daarom tussen sessies door ook weleens een test doen. Dat is niet alleen een aanvulling op het gesprek, mensen vinden het vaak ook leuk om er op een andere manier mee bezig te zijn.

Je vult de test in, krijgt een uitslag in jouw mailbox en gaat die bekijken. Soms bespreek je hem thuis met jouw partner. Misschien laat je hem aan een vriend of collega zien en zeg je: herken jij mij hierin? Tijdens de volgende coachingssessie komt de uitslag opnieuw op tafel en kunnen we verder kijken. Zo blijf je tussen twee gesprekken door op een andere manier bezig met jouw ontwikkeling.

Herken je wat er uit de test komt?

Dat is voor mij altijd een van de eerste vragen. Herken je de uitslag? Zie je jezelf terug in het beeld dat ontstaat? Kun je voorbeelden geven van situaties waarin die eigenschappen zichtbaar zijn? En welke onderdelen herken je juist helemaal niet?

Die herkenning vind ik belangrijker dan een indrukwekkend rapport met allerlei percentages. Wanneer uit een test komt dat je bijvoorbeeld heel resultaatgericht, zorgvuldig of mensgericht zou zijn, wil ik weten waar dat in jouw dagelijkse gedrag zichtbaar wordt. Een testuitslag krijgt pas betekenis wanneer je hem kunt verbinden aan situaties uit jouw werk en leven.

Patronen worden ineens zichtbaar

Een ander voordeel van persoonlijkheidstesten is dat allerlei losse dingen die je misschien al van jezelf wist opeens bij elkaar komen. Je wist bijvoorbeeld al dat je graag initiatief neemt. Je weet dat je ongeduldig kunt worden wanneer zaken lang duren. Je houdt van uitdaging en vindt het prettig om nieuwe projecten op te pakken. Los van elkaar zijn dat bekende eigenschappen. Een test kan daar een patroon van maken.

Dat zie je bijvoorbeeld bij onze Eigenschappenanalyse. Daar ontstaat vanuit jouw eigen antwoorden een profiel waarin vier typen worden gebruikt: vuur, water, aarde en lucht. Misschien herken je jezelf sterker in vuur of aarde, misschien in water of lucht en misschien ontstaat er juist een vrij gelijkmatig profiel. De interessante vraag is niet welk hokje je krijgt, maar welke samenhang je opeens ziet tussen eigenschappen die je daarvoor misschien vooral los van elkaar kende.

Een persoonlijkheidstest is geen absolute waarheid

Daar moet ik meteen iets bij zeggen. Een persoonlijkheidstest kun je niet als absolute waarheid gebruiken. Bij veel van dit soort testen geef jij zelf antwoord op vragen over jouw gedrag, eigenschappen of voorkeuren. Je kijkt dus naar jezelf vanuit jouw eigen perspectief. In het artikel over zelfperceptietesten ga ik daar uitgebreider op in.

Wanneer mijn bloeddruk wordt gemeten met goede apparatuur, komt daar een getal uit dat niet afhankelijk is van mijn mening over mijn bloeddruk. Bij eigenschappen werkt dat anders. Er bestaat geen scan waarmee we onafhankelijk kunnen vaststellen dat iemand precies zoveel procent ambitieus, systematisch, sociaal of besluitvaardig is. Bij een persoonlijkheidstest gaat het daarom veel meer om informatie die je verzamelt en ordent dan om een definitieve meting van wie iemand is.

Een testuitslag is informatie die op tafel komt

Zo kijk ik er het liefst naar. De uitslag is informatie die op tafel komt te liggen. Vervolgens gaan we ernaar kijken. Wat herken je? Waar twijfel je over? Wat verbaast je? Kun je voorbeelden noemen? Zien andere mensen dat ook bij jou? En wat betekent dit voor jouw ontwikkelvraag?

Wanneer je een test op die manier gebruikt, hoeft hij ook niet meer te bewijzen dat hij de enige waarheid over jou heeft gevonden. Hij helpt je om vragen te stellen die misschien zonder die test minder snel naar boven waren gekomen.

Wat als je de uitslag maar gedeeltelijk herkent?

Dat komt voor. Ik heb zelf door de jaren heen heel wat testen en modellen gedaan. Bij sommige uitslagen dacht ik: ja, daar herken ik veel van. Ik heb ook uitslagen gezien waarvan ik dacht: het spijt me, maar hier herken ik mezelf maar zeer ten dele in.

Voor mij betekent dat niet automatisch dat de test waardeloos is. Maar het betekent ook niet automatisch dat de test gelijk heeft en ik mezelf blijkbaar niet ken. Je moet onderzoeken waar het verschil vandaan komt. Misschien kijk je inderdaad anders naar jezelf dan jouw omgeving doet. Misschien roept een bepaalde vraag bij jou een andere betekenis op dan de testmaker bedoelde. En misschien past een bepaald model gewoon niet volledig bij jou.

Beeldvorming beïnvloedt jouw antwoorden

Woorden roepen beelden op en dat heeft invloed op de manier waarop mensen een test invullen. Neem het woord ambitieus. De een denkt bij ambitie aan iemand die over anderen heenloopt om hogerop te komen. Wanneer dat jouw beeld is, zul je misschien niet snel aangeven dat jij ambitieus bent.

Een ander denkt bij ambitie aan willen groeien, jezelf ontwikkelen, grenzen verleggen en iets willen bereiken. Met die betekenis kan dezelfde persoon opeens zeggen: als je het zo bedoelt, dan ben ik inderdaad behoorlijk ambitieus. Dat soort verschillen vind ik juist interessant. Ze laten zien dat een antwoord soms niet alleen iets zegt over jouw eigenschappen, maar ook over de betekenis die jij aan een begrip geeft.

Waarom persoonlijkheidstesten goed passen bij coaching

In een coachingsgesprek wil ik niet dat een test het gesprek overneemt. Ik wil juist dat de test iets toevoegt. Hij kan een vraag versnellen, een patroon zichtbaar maken of woorden geven aan iets waar iemand zelf nog moeilijk bij kon komen.

Daarom gebruik ik persoonlijkheidstesten bijvoorbeeld bij loopbaantrajecten, persoonlijke ontwikkeltrajecten en soms ook bij teamtrajecten. De functie verschilt per situatie. In een loopbaantraject kan een test helpen om voorkeuren, eigenschappen of waarden scherper te krijgen. Bij persoonlijke ontwikkeling kan een profiel aanknopingspunten geven voor kwaliteiten en valkuilen. In een team kan het interessant zijn om verschillen tussen mensen bespreekbaar te maken, zonder iedereen meteen vast te zetten in een bepaald type.

Een persoonlijkheidstest kan het gesprek thuis of op het werk verlengen

Dat vind ik een onderschat voordeel. Coaching stopt niet noodzakelijk wanneer iemand de deur uitloopt. Een test die je later thuis maakt, zorgt ervoor dat je opnieuw over jezelf nadenkt. Je krijgt een rapport, leest iets terug en deelt het misschien met iemand die je goed kent.

Dan kan zomaar een gesprek ontstaan: zie jij mij ook zo? Herken je dit? Vind jij dat ik inderdaad zo direct ben? Of juist zo voorzichtig? Mensen uit jouw omgeving beschikken ook niet over de absolute waarheid, maar hun reactie kan wel nieuwe informatie opleveren. Je krijgt daarmee verschillende perspectieven op hetzelfde gedrag.

Wat als verschillende testen ongeveer hetzelfde laten zien?

Ik heb daar vanuit mijn loopbaanwerk een mooi voorbeeld van. Ik begeleidde iemand die vijf verschillende erkende testen had gedaan. Daarnaast had ik zelf meerdere gesprekken met hem gevoerd en hadden we samen een uitgebreid loopbaanwerkboek doorgenomen. Op basis daarvan schreef ik mijn eigen profiel van hem.

Daarna legde ik dat profiel naast de vijf testuitslagen. In de kern zat er opvallend veel overeenkomst tussen. Dan zeg ik weleens met een glimlach: nou, dan zal het wel waar zijn. Natuurlijk bedoel ik daarmee niet dat er opeens wetenschappelijk is vastgesteld wie deze persoon definitief is. Maar wanneer verschillende instrumenten, gesprekken en observaties steeds ongeveer hetzelfde patroon laten zien, wordt het wel steeds interessanter om dat patroon serieus te nemen.

Een test mag geen etiket worden

Waar ik niet van houd, is wanneer mensen zichzelf volledig gaan verklaren vanuit een testuitslag. "Ik ben nu eenmaal dit type." Of: "Dat kan ik niet, want dat staat in mijn profiel." Dan wordt een hulpmiddel opeens een beperking.

Een persoonlijkheidstest moet je juist helpen om bewuster te kijken naar jouw gedrag en mogelijkheden. Een eigenschap kan in de ene situatie een kracht zijn en in een andere situatie een valkuil. Bovendien kunnen mensen leren, ontwikkelen en ander gedrag inzetten. Een profiel is daarom geen gevangenis waarin je jezelf moet opsluiten.

Kan een persoonlijkheidstest helpen bij loopbaanvragen?

Ja, maar ook daar zou ik hem nooit los gebruiken. Een persoonlijkheidstest kan inzicht geven in eigenschappen en voorkeuren die van invloed zijn op jouw werk. Daarnaast kunnen andere testen informatie geven over bijvoorbeeld jouw loopbaanwaarden. De loopbaanwaardentest helpt je bijvoorbeeld onderzoeken wat jij belangrijk vindt in jouw functie en loopbaan.

Maar een loopbaankeuze wordt niet bepaald door één test. Daar spelen ook jouw ervaring, interesses, kwaliteiten, motivatie, persoonlijke situatie, mogelijkheden en de arbeidsmarkt een rol in. Een test kan dus een onderdeel van het onderzoek zijn, niet het antwoord op de hele loopbaanvraag.

En bij leiderschap of teams?

Ook bij leiderschapsontwikkeling kunnen tests helpen om sneller over gedrag en voorkeuren te praten. De leiderschapstest geeft bijvoorbeeld informatie over hoe iemand naar zijn eigen leiderschapsstijl en leiderschapsvaardigheden kijkt. Ook daar geldt: de uitslag geeft informatie en geen rapportcijfer.

Binnen teams kan een test helpen om verschillen tussen mensen zichtbaar en bespreekbaar te maken. De ene persoon werkt graag vanuit structuur, de ander vanuit ideeën of relaties. Het doel zou voor mij nooit moeten zijn om teamleden in hokjes te plaatsen. Interessanter is wat die verschillen betekenen voor samenwerking, communicatie en de manier waarop mensen elkaar kunnen aanvullen.

Moet een persoonlijkheidstest wetenschappelijk onderbouwd zijn?

Die vraag wordt vaak gesteld en voor mij hangt het antwoord sterk af van wat je met een test wilt doen en welke uitspraak je ermee pretendeert te kunnen doen. Hoe zwaarder de conclusie die je aan een test verbindt, hoe zwaarder wat mij betreft ook de eisen aan de kwaliteit, betrouwbaarheid en onderbouwing van het instrument mogen zijn.

Wanneer een test wordt gebruikt voor diagnostiek of voor beslissingen met grote gevolgen, vind ik dat iets anders dan wanneer ik tijdens coaching iemand een aantal vragen laat beantwoorden om zelfreflectie op gang te brengen. Zodra ik beweer dat mijn test objectief kan vaststellen wie jij bent of dat jij wel of niet geschikt bent voor iets, moet ik dat natuurlijk kunnen waarmaken. Wanneer ik zeg: dit instrument ordent jouw antwoorden en helpt je om naar jezelf te kijken, is die claim veel bescheidener.

Ook de maker van een persoonlijkheidstest moet bescheiden blijven

Dat geldt niet alleen voor degene die een test invult. Ook de maker van de test mag enige bescheidenheid betrachten. Een testmaker kiest namelijk zelf welke vragen worden gesteld, welke woorden worden gebruikt, welke antwoordmogelijkheden iemand krijgt en hoe die antwoorden uiteindelijk worden geordend.

Je vraagt iemand dus om binnen jouw model keuzes te maken. Dat kan heel bruikbaar zijn, maar het blijft een model. Daarom vind ik het belangrijk dat een testmaker niet meer pretendeert dan het instrument werkelijk kan leveren. Het doel is voor mij niet om iemand definitief te beschrijven, maar om voldoende goede informatie op tafel te krijgen om verder te kunnen onderzoeken.

Wanneer heeft een persoonlijkheidstest voor mij waarde?

Een persoonlijkheidstest heeft voor mij waarde wanneer hij het gesprek versnelt, herkenning oproept, verbanden zichtbaar maakt of iemand uitnodigt om op een andere manier naar zichzelf te kijken. Soms bevestigt de test iets wat iemand eigenlijk al wist. Dat kan nog steeds waardevol zijn. Soms roept de uitslag juist weerstand of twijfel op. Ook dat kan een interessant vertrekpunt zijn.

De test hoeft dus niet spectaculair te zijn om bruikbaar te zijn. Als iemand na het invullen beter woorden kan geven aan zichzelf, gerichter kan nadenken over een ontwikkelvraag of een gesprek kan voeren dat daarvoor moeilijk op gang kwam, dan heeft zo'n instrument al een belangrijke functie vervuld.

Wat kan een persoonlijkheidstest niet?

Een persoonlijkheidstest kan niet zelfstandig bepalen wie jij bent. Hij kan niet al jouw gedrag voorspellen, geen volledige verklaring geven voor alles wat je doet en ook niet bepalen welke keuze jij in jouw loopbaan of ontwikkeling moet maken. Daarvoor zijn mensen en situaties veel te complex.

Een test kan ook nooit het gesprek vervangen. Wanneer een uitslag zonder context wordt gelezen, kan gemakkelijk een te snelle conclusie ontstaan. De vragen achter de uitslag zijn vaak veel belangrijker: herken je het, waar zie je het terug, wat betekent het voor jou en wat wil je ermee?

De waarde zit niet in de test alleen

Uiteindelijk zit de waarde van een persoonlijkheidstest voor mij niet alleen in het instrument. De waarde ontstaat in wat je ermee doet. Je kunt een rapport lezen, in een la leggen en er nooit meer naar kijken. Dan heeft de test weinig veranderd. Je kunt dezelfde uitslag gebruiken om over jezelf na te denken, erover te praten, voorbeelden te zoeken en een ontwikkelvraag te formuleren. Dan gaat het leven.

Daarom blijf ik persoonlijkheidstesten graag gebruiken als hulpmiddel. Niet als vervanging van een goed gesprek en ook niet als een machine die de waarheid over mensen produceert. Wel als een praktische manier om zelfinzicht te versnellen, reflectie te stimuleren en soms veel sneller bij een gesprek te komen waar het werkelijk over moet gaan.

Veelgestelde vragen over persoonlijkheidstesten

Persoonlijkheidstesten kunnen een praktisch hulpmiddel zijn voor zelfinzicht en ontwikkeling, zolang je goed begrijpt wat een uitslag wel en niet vertelt. Hieronder beantwoord ik vijf vragen over het gebruik en de waarde van persoonlijkheidstesten.

Wat is het doel van een persoonlijkheidstest?

Een persoonlijkheidstest kan helpen om eigenschappen, voorkeuren en patronen gestructureerd in beeld te brengen. De uitslag kan daardoor sneller woorden geven aan wat je bij jezelf herkent en een vertrekpunt vormen voor reflectie of een gesprek.

Is de uitslag van een persoonlijkheidstest de waarheid?

Nee. Zeker bij testen die gebaseerd zijn op zelfperceptie ontstaat de uitslag vanuit jouw eigen antwoorden. Gebruik het resultaat daarom als informatie om verder te onderzoeken en niet als een definitieve vaststelling van wie jij bent.

Wat als ik mezelf niet herken in de uitslag?

Dan is het interessant om te onderzoeken waar dat verschil vandaan komt. Misschien kijk je anders naar jezelf dan jouw omgeving, misschien roept een begrip bij jou een andere betekenis op of misschien past het gebruikte model maar gedeeltelijk bij je. Een testuitslag hoeft niet automatisch gelijk te hebben.

Kan een persoonlijkheidstest gebruikt worden bij coaching?

Ja. Ik gebruik testen vooral om zelfinzicht te versnellen en het gesprek te verdiepen. Een test kan tussen coachingssessies door extra materiaal opleveren en helpen om patronen, kwaliteiten, valkuilen of ontwikkelvragen concreter te maken.

Moet iedere persoonlijkheidstest wetenschappelijk onderbouwd zijn?

Dat hangt af van het doel en de claim van de test. Aan een instrument waarmee zware of diagnostische conclusies worden getrokken mag je veel hogere eisen stellen dan aan een test die bewust wordt gebruikt als hulpmiddel voor zelfreflectie en coaching. Belangrijk is dat duidelijk is wat de test werkelijk kan zeggen en dat daar niet meer van wordt gemaakt.