home / persoonlijke ontwikkeling / veranderingen / gedragsverandering / fasen gedragsverandering

Fasen bij gedragsverandering

Gedragsverandering kent een aantal fasen. En ja, ik weet dat er tegenwoordig allerlei modellen voor zijn. Dat is nu precies de reden waarom gedragsverandering vaak niet werkt. Het gaat niet alleen via een model en ook niet door een theoretische verhandeling over gedrag. In dit artikel beschrijf ik de vijf fasen binnen het proces van gedragsverandering.

Waarom werkt gedragsverandering vaak niet?

Pas had ik een coachingstraject met iemand die zei: ‘Wat er nu gebeurt, dat raakt me enorm.’ Mijn antwoord was: ‘Als het jou niet raakt, gaat er niets gebeuren en blijft het louter een theoretische verhandeling.’ Dat is de kern. Het gaat bij gedragsverandering niet over nieuwe dingen in je hoofd leren alsof je een nieuwe formule in Excel leert. Verandering begint bij willen en keuzes.

Welke vijf fasen kent gedragsverandering?

Ik onderscheid vijf fasen: ontkenning, bewustwording, willen, kiezen en doen. Die fasen lopen niet altijd strak achter elkaar. Je kunt terugvallen, opnieuw twijfelen of ontdekken dat je iets verstandelijk wel begrijpt, maar innerlijk nog niet werkelijk hebt gekozen. Toch geven deze vijf fasen houvast om te begrijpen waar verandering stokt.

Fase 1: waarom ontken je het probleem?

Gedragsverandering begint vaak met ontkenning. Je zit in een bepaald patroon en hebt dat niet eens door. Je gelooft niet dat het een vraagstuk of probleem is, wijt jouw gedrag aan omstandigheden of geeft anderen de schuld. Als dit er niet was of die ander niet zo deed, dan zou jij je ook niet zo gedragen. Ontkennen betekent dan: niet herkennen, niet erkennen, excuses vinden en het vraagstuk buiten jouw verantwoordelijkheid leggen.

Fase 2: waarvan moet je je bewust worden?

Bewustwording kan ontstaan door een gesprek met jouw partner, leidinggevende of coach, maar ook doordat je zelf iets begint in te zien. Bewust duidt op weten en bewustwording is weten in wording. Dat is nog iets anders dan volledig bewustzijn. De eerste vraag is: waarvan ben jij je bewust geworden? Waarschijnlijk van gedrag waarvan je last hebt of dreigt te krijgen. Je merkt bijvoorbeeld dat je steeds dichtklapt, jezelf verdedigt, over jouw grenzen gaat of voortdurend voor anderen zorgt.

Waarom had je het oude gedrag nodig?

Bewustwording gaat wat mij betreft verder dan begrijpen dat je iets niet meer wilt. De belangrijkste vraag is: waarom had je dit gedrag nodig en wat bracht het jou? Mariëlle dronk iedere avond meer dan een fles wijn. Ze zei: ‘Dat heb ik nodig, want dan hoef ik niets te voelen.’ Toen we daarover doorspraken, bleek dat de wijn haar juist hielp om uit haar hoofd te komen en contact met haar gevoel te ervaren. Daarom dronk ze. We zochten samen zeven andere manieren om contact met zichzelf te krijgen.

Karel voelde zich snel aangevallen en schoot direct in de verdediging. Thuis werd hij altijd vergeleken met zijn drie broers, die sterk waren in bètavakken en op het gymnasium zaten. Karel zat op de havo en was geen bètajongen. Die voortdurende vergelijking leidde tot defensieve communicatie. Toen hij begreep hoe dat gedrag was ontstaan en dat het hem vroeger ook iets had gebracht, kwam er ruimte om de veroordeling los te laten en een andere reactie te ontwikkelen.

Fase 4: wanneer maak je echt een keuze?

Keuzes zijn nauw verbonden met willen. Je maakt keuzes op basis van wat je wilt en niet alleen op basis van wat je niet meer wilt. Kiezen is ook iets anders dan rationeel mogelijkheden afvinken. Keuzes raken hoofd, hart en handen. Als een keuze je raakt, heb je je gecommitteerd: je bent innerlijk overtuigd, staat er met hart en ziel achter, bent beslist, pakt verantwoordelijkheid en gaat ervoor.

Wanneer een keuze niet raakt en alleen een rationeel afgevinkt lijstje is, committeer je je niet echt. Je staat er half achter, mist motivatie, pakt onvoldoende verantwoordelijkheid, dekt jezelf in en creëert gemakkelijk een ja-maarcultuur of een sorrycultuur.

Fase 5: waarom is doen noodzakelijk?

Keuze gemaakt? Dan is het een kwestie van doen. Doen geeft voldoening. Je krijgt een voldaan gevoel, omdat je vol van doen zit. Je gaat bereiken wat je voor ogen hebt en ervaart dat jouw keuze niet alleen een gedachte is gebleven. Door te handelen kun je trots, tevreden, dankbaar en blij worden. Zonder doen blijft gedragsverandering een voornemen.

Hoe weet je in welke fase je zit?

Je zit waarschijnlijk in de ontkenningsfase wanneer je vooral uitlegt waarom anderen of omstandigheden jouw gedrag veroorzaken. Je zit in de bewustwordingsfase wanneer je begint te zien wat je doet en waarom. Je komt in de fase van willen wanneer je niet alleen weet wat je kwijt wilt, maar kunt benoemen wat je ervoor in de plaats wilt. Je bent aan het kiezen wanneer je verantwoordelijkheid pakt en je werkelijk verbindt aan een richting. En je bent aan het doen wanneer jouw keuze zichtbaar wordt in concreet gedrag.

Veelgestelde vragen – FAQ

Gedragsverandering verloopt niet altijd rechtlijnig. Je kunt begrijpen wat er moet veranderen en toch blijven terugvallen in oud gedrag. Hieronder beantwoord ik veelgestelde vragen over de fasen van gedragsverandering.

Wat zijn de vijf fasen van gedragsverandering?

De vijf fasen zijn ontkenning, bewustwording, willen, kiezen en doen.

Begint gedragsverandering altijd met ontkenning?

Vaak wel. Je herkent het patroon eerst niet, ziet het niet als probleem of legt de oorzaak volledig buiten jezelf.

Wat is het verschil tussen bewustwording en veranderen?

Bewustwording betekent dat je begint te begrijpen wat je doet en waarom. Veranderen vraagt daarnaast dat je weet wat je wilt, een keuze maakt en handelt.

Waarom is begrijpen alleen niet genoeg?

Omdat inzicht op zichzelf nog geen ander gedrag oplevert. Je kunt precies weten wat er misgaat en toch blijven doen wat je altijd deed.

Waarom is willen zo belangrijk?

Omdat verandering richting nodig heeft. Alleen weten wat je niet meer wilt, houdt jouw aandacht bij het oude gedrag. Benoemen wat je wel wilt, maakt een nieuwe beweging mogelijk.

Wat is het verschil tussen willen en kiezen?

Willen geeft richting. Kiezen betekent dat je verantwoordelijkheid pakt en jezelf werkelijk verbindt aan die richting.

Waarom is doen een aparte fase?

Omdat gedragsverandering pas zichtbaar wordt in handelen. Zonder doen blijft een keuze een voornemen.

Kun je terugvallen naar een eerdere fase?

Ja. Je kunt opnieuw gaan twijfelen, ontkennen, uitstellen of ontdekken dat je keuze nog niet sterk genoeg was.

Hoe lang duurt gedragsverandering?

Daar is geen vaste termijn voor. De duur hangt af van het patroon, de reden waarom het gedrag ontstond, jouw motivatie, omgeving en de mate waarin je daadwerkelijk oefent.

Heb je wilskracht nodig om gedrag te veranderen?

Wilskracht kan helpen, maar is meestal niet voldoende. Je hebt ook inzicht, richting, een echte keuze en herhaald handelen nodig.