home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / kind verslaafd

Mijn kind is verslaafd

Bij het thema ouderschap en gezin kijken we naar wat het gezinsleven van jou vraagt en hoe dat raakt aan jouw persoonlijke ontwikkeling. Wanneer jouw kind verslaafd raakt, komt dat misschien wel op een van de pijnlijkste manieren samen. Je wilt helpen, beschermen en ingrijpen. Tegelijkertijd ontdek je dat jouw invloed begrensd is. Je kunt van jouw kind houden, naast hem staan en hulp zoeken, maar je kunt zijn herstel niet voor hem doen.

Deze week sprak ik met Arno. Zijn oudste zoon Frank was verslaafd geraakt aan verdovende middelen. Arno vertelde dat zijn eerste reactie was: ‘Die jongen heeft echt een probleem.’ Later keek hij daar anders naar. Niet omdat Frank geen ernstig probleem had, maar omdat Arno begon te zien hoeveel de situatie inmiddels met het hele gezin deed. ‘Het ging niet meer alleen over Frank’, zei hij. ‘Wij waren allemaal anders gaan reageren en leven door wat er gebeurde.’

Verslaving heeft niet één eenvoudige oorzaak

Het is te eenvoudig om te zeggen dat verslaving één oorzaak heeft. Vaak spelen meerdere factoren mee. Persoonlijke kwetsbaarheid, psychische problemen, omgeving, omstandigheden en de functie die middelen voor iemand krijgen kunnen allemaal een rol spelen. Bij Frank speelden bijvoorbeeld al langere tijd identiteitsvragen en gevoelens van niet gezien of gehoord worden.

Verdovende middelen kregen voor hem een functie. Ze hielpen tijdelijk om gevoelens of spanning niet te hoeven ervaren. Maar wat aanvankelijk verlichting gaf, ontwikkelde zich tot een ernstig probleem. Vervolgens kwam daar nog schuldgevoel bij. Frank zag wat zijn gebruik met zijn ouders, broer en zussen deed en voelde dat hij hen tekortdeed. Juist dat maakte zijn binnenwereld niet gemakkelijker.

Schuld en schaamte kunnen herstel moeilijker maken

Schuldgevoelens kunnen ontstaan wanneer iemand ervaart dat hij niet voldoet aan eigen normen of aan verwachtingen van anderen. Frank wist dat zijn gedrag gevolgen had. Hij zag verdriet en spanning thuis en voelde zich daar verantwoordelijk voor.

Maar voortdurende beschuldiging helpt iemand niet automatisch vooruit. Wanneer ieder gesprek uiteindelijk neerkomt op: kijk eens wat jij ons aandoet, kunnen schuld en schaamte juist groter worden. Dat betekent niet dat gedrag zonder gevolgen moet blijven. Wel dat er verschil is tussen iemand aanspreken op verantwoordelijkheid en iemand als persoon voortdurend veroordelen.

Als ouder wil je redden

Ik begrijp heel goed waarom ouders alles proberen. Je ziet jouw kind in de problemen en jouw eerste neiging is misschien om het op te lossen. Je betaalt een rekening, voorkomt problemen op school of werk, geeft opnieuw geld of ruimt de gevolgen op. Misschien denk je: als ik hem nu niet help, gaat het helemaal mis.

Daar zit een enorme spanning. Want helpen kan noodzakelijk zijn, maar helpen kan ook ongemerkt overnemen worden. Wanneer jij steeds de gevolgen opvangt, hoeft jouw kind bepaalde gevolgen zelf minder te ervaren. De vraag wordt daarom niet alleen: hoe kan ik helpen? Maar ook: welke hulp ondersteunt werkelijk herstel en welke hulp neem ik vooral over omdat ik mijn eigen angst nauwelijks kan verdragen?

Arno ging steeds meer controleren

Arno reageerde vooral door de controle op te voeren. Hij stelde vragen, controleerde Frank, hield hem scherp in de gaten en reageerde steeds harder wanneer hij vermoedde dat zijn zoon opnieuw had gebruikt. Vanuit Arno's perspectief was dat logisch: hij wilde voorkomen dat het verder misging.

Maar de gesprekken thuis veranderden daardoor steeds vaker in confrontaties. Frank verdedigde zich of trok zich terug en Arno werd nog achterdochtiger. Hoe minder vertrouwen er was, hoe meer controle Arno wilde. En hoe meer controle er kwam, hoe minder open Frank nog durfde te zijn. Zo ontstond een patroon waarin beide partijen steeds sterker reageerden.

Liesbeth wilde vooral beschermen

Liesbeth reageerde anders. Zij probeerde de pijn te verzachten. Ze hielp Frank wanneer hij in de problemen kwam, gaf gemakkelijk geld en praatte gedrag soms goed omdat ze bang was hem anders kwijt te raken. Ook dat kwam voort uit liefde.

Maar grenzen worden juist belangrijk wanneer iemand verslaafd is. Je kunt betrokken blijven zonder gedrag mogelijk te maken dat de verslaving ondersteunt. Dat onderscheid is moeilijk, zeker voor een ouder. Nee zeggen tegen jouw kind kan voelen alsof je hem in de steek laat, terwijl een duidelijke grens soms juist betekent dat jij weigert mee te bewegen met destructief gedrag.

Ook broers en zussen krijgen een positie

Myrthe en Lydia probeerden vooral de spanning tussen vader en Frank te verzachten. Ze namen het voor hun broer op en hielden soms dingen voor hun ouders verborgen. Wout, de jongste, trok juist de andere kant op. Hij deed het goed op school, hield zich aan afspraken en werd gemakkelijk het voorbeeld van hoe het ook kon.

Daar moet je voorzichtig mee zijn. Broers en zussen zijn niet verantwoordelijk voor de verslaving en hoeven ook niet de bemiddelaar, redder of voorbeeldige tegenpool te worden. Zij hebben hun eigen gevoelens en behoeften. Misschien zijn ze boos, bang, verdrietig of jaloers omdat zoveel aandacht naar hun broer of zus gaat. Ook zij moeten ergens terechtkunnen met wat de situatie met hen doet.

Niet alles hoeft meer om de verslaving te draaien

Dat kan een belangrijke verandering zijn binnen een gezin. Wanneer één kind een ernstig probleem heeft, dreigt het hele gezinsleven erdoor opgeslokt te worden. Iedere maaltijd gaat erover, iedere telefoon die gaat veroorzaakt spanning en alle andere kinderen moeten rekening houden met de situatie.

Juist dan is het belangrijk dat het gewone leven waar mogelijk blijft bestaan. Andere kinderen verdienen aandacht die niet over hun verslaafde broer of zus gaat. Ouders mogen ook tijd voor zichzelf en elkaar houden. Dat is geen onverschilligheid. Het voorkomt dat het probleem van één gezinslid de volledige identiteit van het gezin wordt.

Waar ligt jouw verantwoordelijkheid als ouder?

Dat vind ik misschien wel de moeilijkste vraag. Jij bent verantwoordelijk voor jouw gedrag, jouw grenzen en de manier waarop jij communiceert. Je kunt professionele hulp stimuleren en bij minderjarige kinderen moet je natuurlijk handelen wanneer hun veiligheid in gevaar is. Maar jij bent niet in staat om de verslaving voor jouw kind te beëindigen.

Zeker wanneer jouw kind volwassen is, kom je soms pijnlijk dicht bij de grens van jouw invloed. Je kunt het gesprek aangaan, duidelijk zijn en aanbieden om mee te denken over hulp. Maar jouw kind moet uiteindelijk zelf stappen zetten die jij niet kunt overnemen. Daar zit voor ouders vaak een enorme machteloosheid.

Grenzen stellen is niet hetzelfde als iemand laten vallen

Sommige ouders zijn bang dat grenzen de relatie beschadigen. Maar een grens kan juist duidelijk maken waar jij wel en niet aan meewerkt. Je kunt zeggen: ik houd van je en ik wil je helpen om hulp te krijgen, maar ik geef je geen geld waarvan ik niet weet waar het terechtkomt. Of: je bent welkom, maar niet wanneer er hier thuis gebruikt wordt.

Dat vraagt assertiviteit. Niet dreigen met grenzen die je vervolgens niet bewaakt, maar rustig en duidelijk zijn over wat voor jou wel en niet mogelijk is. Dat kan verdriet of boosheid oproepen. Een grens wordt niet verkeerd omdat jouw kind hem niet prettig vindt.

Let op de valkuil van verwijten en controleren

Het tegenovergestelde kan ook gebeuren. Vanuit angst ga je steeds harder controleren. Je doorzoekt spullen, stelt eindeloos dezelfde vragen en ziet achter iedere reactie een mogelijk bewijs van gebruik. Soms is controle nodig vanwege veiligheid, zeker bij een minderjarig kind. Maar wanneer jouw hele relatie alleen nog uit controle bestaat, verdwijnt het contact gemakkelijk naar de achtergrond.

Bij communicatie gaat het niet alleen over wat je zegt, maar ook over de positie van waaruit je spreekt. Praat je uitsluitend als rechercheur of kun je ook nog vader of moeder zijn? Kun je duidelijk zijn over gedrag en tegelijkertijd geïnteresseerd blijven in wat er werkelijk in jouw kind omgaat?

Het gezin kan ondersteuning nodig hebben

Een verslaving raakt niet alleen degene die gebruikt. Ouders kunnen uitgeput raken en broers of zussen kunnen zich jarenlang aanpassen aan de situatie. Daarom kan professionele begeleiding niet alleen voor jouw kind, maar ook voor jullie als gezin of voor jou als ouder waardevol zijn.

Dat is iets anders dan zeggen dat het gezin de verslaving heeft veroorzaakt. Begeleiding kan juist helpen om te onderzoeken welke reacties inmiddels zijn ontstaan. Waar wordt te veel overgenomen? Waar ontbreekt een grens? Waar durft niemand nog eerlijk te praten? En hoe voorkom je dat iedereen uitsluitend vanuit angst op elkaar reageert?

Systemisch kijken zonder schuldigen te zoeken

Je kunt ook vanuit een bredere invalshoek kijken naar wat er tussen gezinsleden gebeurt. Bij systemisch coachen wordt gekeken naar posities, patronen en onderlinge reacties binnen een systeem. Dat kan helpen om te zien hoe iedereen zich aanpast wanneer er langdurig spanning ontstaat.

Maar systemisch kijken betekent niet dat je vervolgens moet zoeken naar degene die de verslaving veroorzaakt heeft. Het gaat juist om bewustwording: wat gebeurt er tussen ons, welke rol neem ik zelf in en helpt mijn gedrag de situatie vooruit of niet?

Wat veranderde er bij Arno?

Voor Arno begon de verandering toen hij minder uitsluitend naar Frank keek en meer naar zijn eigen reactie. Hij kon de verslaving van zijn zoon niet controleren. Hij kon wel onderzoeken waarom hij zo snel in verwijt en controle schoot en wat dat met het contact deed.

Liesbeth moest juist leren dat liefde niet betekent dat je iedere consequentie wegneemt. De andere kinderen moesten meer ruimte krijgen om hun eigen leven te leiden. Daarmee was Franks verslaving natuurlijk niet ineens opgelost. Maar het gezin hoefde niet langer ieder moment mee te bewegen met wat Frank deed.

Je mag ook voor jezelf zorgen

Ouders vergeten dat gemakkelijk. Alles draait om het kind dat problemen heeft en voor je het weet bestaat jouw eigen leven uit controleren, piekeren, regelen en wachten op het volgende telefoontje. Maar jouw draagkracht is niet onbeperkt.

Voor jezelf zorgen betekent niet dat je jouw kind opgeeft. Het betekent dat jij voorkomt dat ook jouw leven volledig door de verslaving wordt bestuurd. Misschien heb je iemand nodig met wie je kunt praten, professionele ondersteuning of simpelweg ruimte waarin je even niet de ouder van een verslaafd kind hoeft te zijn.

Wanneer professionele hulp nodig is

Bij verslaving is professionele verslavingszorg belangrijk. Zeker wanneer het gebruik ernstig is, er sprake is van lichamelijke afhankelijkheid, psychische problemen of onveilig gedrag, is dit niet iets wat je als gezin alleen hoeft op te lossen. Je kunt jouw kind stimuleren om hulp te zoeken en als naaste zelf advies of begeleiding vragen, ook wanneer jouw kind daar nog niet voor openstaat.

Bij acuut gevaar voor jouw kind of iemand anders is snelle medische of professionele hulp noodzakelijk. Ouderschap betekent soms ook erkennen: dit is groter dan wat wij thuis kunnen dragen.

Liefde geeft je geen volledige controle

Dat is misschien de pijnlijkste werkelijkheid. Hoeveel je ook van jouw kind houdt, liefde geeft je niet de macht om ieder probleem op te lossen. Je kunt ondersteunen, begrenzen, luisteren, hulp zoeken en beschikbaar blijven. Maar je kunt de verantwoordelijkheid voor herstel niet volledig van jouw kind overnemen.

Persoonlijke ontwikkeling als ouder betekent in zo'n situatie leren omgaan met angst, schuldgevoel en machteloosheid. Waar moet jij handelen? Waar moet je begrenzen? Waar kun je ondersteunen? En waar moet je accepteren dat jouw kind uiteindelijk een eigen verantwoordelijkheid heeft?