home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / behoeften / verslaving

Verslaving: welke behoefte probeer je via een omweg te vervullen?

Wanneer je leert om passend in jouw werkelijke behoeften te voorzien, wordt ook zichtbaar wat er bij verslaving gebeurt. Verslaving is een probleem. Zodra je het woord noemt, krijgen mensen een soort error in hun hoofd. Dat gebeurt ook bij woorden als crisis en pandemie. Het roept associaties op met iets ergs, iets wat fout is, niet mag en niet kan. Daarmee is verslaving ook een beetje taboe en wordt het nog moeilijker om erover te praten wanneer jij ermee worstelt. Daarom laat ik het probleem en het oordeel eerst even los en kijk ik naar de relatie tussen verslaving en behoeften.

Een behoefte is iets waar je niet zonder kunt. Je kunt niet zonder eten, drinken, rust, slaap of zuurstof. Ik denk dat je ook niet zonder liefde, aandacht, waardering en verbondenheid kunt. Zoals de Belg zegt: er is nood aan. Maar bij verslaving krijg je nood aan iets wat op zichzelf geen menselijke behoefte is. Je hebt geen behoefte aan nicotine, alcohol, drugs, likes of eindeloos nieuws volgen. Toch kan het voelen alsof je er niet meer zonder kunt. Verslaving is daarmee vaak een bedrieglijke omweg: je probeert via iets wat geen behoefte is alsnog een werkelijke behoefte te vervullen.

Dat betekent niet dat de behoefte onwerkelijk is. De behoefte aan rust, veiligheid, waardering, contact, ontspanning, vrijheid of toegang tot jouw gevoel kan heel echt zijn. Maar de sigaret, de wijn, de likes of het eindeloos scrollen zijn niet de behoefte. Zij vormen de omweg waarmee je probeert te krijgen wat je werkelijk nodig hebt.

Waarom is verslaving een bedrieglijke omweg?

Het bedrieglijke van verslaving is dat het middel tijdelijk iets lijkt te geven. Een roker ervaart misschien een moment van rust. Iemand die drinkt, voelt zich na een paar glazen losser en minder opgesloten in zijn hoofd. Likes geven kort het gevoel dat je gezien en gewaardeerd wordt. Voortdurend nieuws volgen kan de indruk geven dat je grip houdt op wat er gebeurt. Toch wordt de onderliggende behoefte niet werkelijk vervuld. De rust duurt maar kort, de waardering moet steeds opnieuw worden opgehaald en de behoefte aan controle kan juist meer onrust veroorzaken.

Je denkt dus dat je jouw behoefte vervult, terwijl je in werkelijkheid de omweg in stand houdt. Je moet het gedrag blijven herhalen om hetzelfde effect opnieuw te ervaren. Wat eerst een gekozen hulpmiddel leek, gaat jou steeds meer beheersen. Daardoor raak je verder verwijderd van de werkelijke behoefte en van de vrijheid om zelf te kiezen.

Wanneer heb jij iets en wanneer heeft het jou?

Verslaving betekent dat je slaaf wordt. Een slaaf is een onvrij mens. Een slaaf is gevangen en als het ware het bezit van iets of iemand anders. Bij verslaving is er iets wat jou in beslag neemt en waar je niet meer vrij van bent. Je denkt dat jij het middel, het apparaat of de gewoonte bezit, maar ondertussen heeft het jou in zijn greep.

Mijn vader en moeder hadden om religieuze redenen geen televisie. Ik ben dus zonder televisie opgegroeid en hoewel ik er nu wel twee heb, vergeet ik nog vaak om de televisie aan te zetten. Wanneer mijn vader de vraag kreeg wat zijn bezwaar tegen televisie was, zei hij: ‘Ik heb geen bezwaar tegen de televisie. Ik vind het zelfs een geweldige uitvinding.’ Maar wat was er dan op tegen? Hij zei dan steevast: ‘Het verschil is of jij televisie hebt of dat de televisie jou heeft.’ Is de televisie in jouw bezit of ben jij het bezit van de televisie? Ik denk dat dit de kern van verslaving raakt. Het beheerst je, neemt je in beslag en ontneemt je de vrijheid om werkelijk te kiezen.

Waaraan kun je verslaafd raken?

Bij verslaving wordt direct gedacht aan genotmiddelen zoals roken, alcohol en drugs. Maar dat is wel erg gemakkelijk. Je kunt een eetverslaving ontwikkelen, maar wat mij betreft ook een afvalverslaving. Gezond leven kan doorslaan wanneer je de hele dag met de calorieteller en de rekenmachine bezig bent. Je kunt verslaafd raken aan aandacht en bewondering, aan het aantal likes op sociale media, aan nieuws, materiële zaken, luxe, bezit, televisie, internet of macht. Je kunt je ook zo vastbijten in religie, complottheorieën of verzet tegen de maatschappij dat jouw hele denken en leven erdoor worden beheerst.

Niet iedere sterke belangstelling, gewoonte of overtuiging is direct een verslaving. Het wordt problematisch wanneer je jouw keuzevrijheid verliest, niet meer kunt minderen of stoppen, doorgaat ondanks schade en steeds meer van jouw tijd, aandacht, gezondheid of relaties eraan opgeeft. De vraag is steeds: heb jij het nog, of heeft het jou?

Welke werkelijke behoefte ligt onder jouw verslaving?

De vraag hoe je van een verslaving afkomt, begint wat mij betreft bij een andere vraag: wat brengt de verslaving jou? Een mevrouw vertelde mij dat zij iedere dag meer dan één fles wijn dronk. Zij zei dat de wijn haar verdoofde. Tot ik vroeg: of brengt de wijn je juist bij jouw gevoel? Ga je na een paar glazen uit jouw hoofd? Ze zei: ‘Dat klopt.’ Dan wordt de vervolgvraag: zijn er andere manieren om uit jouw hoofd en bij jouw gevoel te komen? Want daar ligt blijkbaar een werkelijke behoefte.

Zo kan een roker denken dat de sigaret rust geeft. Maar nicotine is geen behoefte; rust is dat wel. Het ritueel van even naar buiten gaan, stoppen met werken, ademhalen en afstand nemen kan daadwerkelijk een rustmoment zijn. De sigaret wordt alleen aan dat rustmoment gekoppeld. De vraag is dan: kun je leren om rechtstreeks rust te nemen zonder eerst te moeten roken? Op dezelfde manier kan eten troost geven, aandacht een gevoel van waardering oproepen en eindeloos nieuws volgen tijdelijk houvast bieden. Onderzoek daarom niet alleen wat je gebruikt of doet, maar vooral wat je ermee probeert te bereiken.

Waarom helpt alleen ergens vanaf willen niet altijd?

De roker denkt steeds aan de volgende sigaret en de eetverslaafde snel aan de volgende versnapering. Stel dat je wilt stoppen met roken en de hele dag bezig bent met niet meer roken. Dan ben je nog steeds voortdurend met roken bezig. Het middel blijft het middelpunt van jouw aandacht, alleen nu in ontkennende vorm. Je probeert ergens vanaf te komen, maar hebt nog niet onderzocht wat ervoor in de plaats moet komen.

Daarom is de les niet alleen: probeer ergens vanaf te komen. Onderzoek ook welke werkelijke behoefte je moet leren vervullen. Wil je rust, ontspanning, waardering, verbondenheid, vrijheid of toegang tot jouw gevoel? Welke gezonde en rechtstreekse manieren zijn er om daar ruimte voor te maken? Stoppen blijft belangrijk, maar herstel vraagt ook dat je iets nieuws leert. Anders blijft er een leegte achter en ligt terugval op de loer.

Wat heeft vrijheid met herstel te maken?

Beter dan de hele dag denken ‘ik wil niet meer roken’ is de formulering: ‘Ik wil vrij zijn en mijn behoefte aan vrijheid vervullen.’ Vrijheid betekent dat je opnieuw kunt kiezen. Je hoeft niet automatisch toe te geven aan een prikkel, gewoonte of drang. Je kunt voelen wat er gebeurt, onderzoeken wat je nodig hebt en een andere reactie oefenen. Dat is niet gemakkelijk en ik heb ook niet gezegd dat het gemakkelijk is.

Als het over autonomie gaat, is de scheiding tussen behoeftevervulling en overmatige vervulling soms moeilijk. Wie zijn behoefte te weinig vervult, doet zichzelf tekort en krijgt negatieve gevoelens. Wie zijn behoefte overmatig of via een verkeerde omweg probeert te vervullen, krijgt eveneens negatieve gevoelens. Wanneer je jouw behoefte op een onjuiste manier vervult, krijg je uiteindelijk niet het gevoel dat je zoekt. Autonomie wil zeggen dat je jouw balans vindt in de vervulling van jouw werkelijke behoeften en stap voor stap jouw keuzevrijheid terugwint.

Hoe kom je dichter bij jouw werkelijke behoefte?

Begin met eerlijk erkennen waar je niet meer vrij in bent. Vraag jezelf vervolgens af welk effect je zoekt. Wil je ontspannen, niets voelen, juist wel voelen, erbij horen, waardering krijgen of controle ervaren? Onderzoek daarna welke behoefte onder dat gewenste effect ligt. Misschien moet je leren rust te nemen, gevoelens toe te staan, contact te zoeken, grenzen te stellen, hulp te vragen of jouw zelfwaardering op een andere manier te ontwikkelen.

Het gaat niet om jezelf veroordelen, maar ook niet om het probleem goedpraten. Zeg maar gewoon hoe het is. Wie kent het helemaal niet dat iets hem meer beheerst dan hij zou willen? Wie is werkelijk mentaal vrij en onafhankelijk in alle dingen? We hoeven ons niet vromer voor te doen dan we zijn. Wanneer er een worsteling aan vastzit, spreek die dan uit. Eerlijk erkennen dat je ergens niet meer vrij in bent, is een belangrijke stap naar verandering.

Wanneer is professionele hulp nodig?

Inzicht in de onderliggende behoefte is belangrijk, maar bij een ernstige verslaving is dat niet altijd voldoende. Wanneer je niet zelfstandig kunt minderen of stoppen, lichamelijke ontwenningsverschijnselen krijgt, doorgaat ondanks schade of jouw gezondheid, werk en relaties steeds verder verwaarloost, is deskundige hulp nodig. Ook wanneer alcohol, drugs of medicijnen een rol spelen, kan zomaar stoppen gevaarlijk zijn en is medische begeleiding belangrijk.

Hulp zoeken past bij autonomie. Je neemt daarmee verantwoordelijkheid voor jouw gezondheid, behoeften en vrijheid. Wanneer jouw kind met middelengebruik of ander dwangmatig gedrag worstelt, lees dan ook over omgaan met een kind dat met verslaving worstelt. Je hoeft een ernstige afhankelijkheid niet alleen op te lossen.

Veelgestelde vragen over verslaving en behoeften

Hieronder beantwoord ik enkele veelgestelde vragen over verslaving, onderliggende behoeften, afhankelijkheid en vrijheid.

Is nicotine, alcohol of aandacht een behoefte?

Nee. Het middel of gedrag is geen menselijke basisbehoefte. Het kan wel worden gebruikt om tijdelijk een werkelijke behoefte aan rust, waardering, ontspanning, contact of verdoving te benaderen.

Waarom noem je verslaving een omweg?

Je gebruikt iets wat geen behoefte is om een andere behoefte te vervullen. Het geeft tijdelijk een gewenst effect, maar vervult de onderliggende behoefte niet werkelijk en kan jou afhankelijk maken.

Welke behoefte kan onder roken liggen?

Een roker kan via de sigaret een rustmoment, pauze, ontspanning of afstand zoeken. De werkelijke behoefte is dan bijvoorbeeld rust; nicotine is slechts de aangeleerde omweg.

Waarom is alleen stoppen soms niet genoeg?

Wanneer je alleen het middel wegneemt maar niet leert omgaan met de onderliggende behoefte, spanning of gevoelens, blijft er een leegte bestaan. Herstel vraagt daarom ook om nieuwe manieren van behoeftevervulling.

Betekent hulp vragen dat je niet autonoom bent?

Nee. Autonomie betekent verantwoordelijkheid nemen. Deskundige hulp zoeken wanneer je de controle verliest, is juist een manier om te werken aan gezondheid, keuzevrijheid en herstel.