home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / familieopstelling

Wat is een familieopstelling?

Een familie is een sociaal systeem waarin mensen met elkaar verbonden zijn. De manier waarop jij vandaag in het leven staat, kan mede gevormd zijn door het gezin waarin je bent opgegroeid. Daar leerde je als kind hoe er met elkaar werd omgegaan, welke rollen mensen innamen, wat wel en niet werd besproken en welke normen en waarden golden, ook wanneer niemand die ooit letterlijk uitsprak. Een familieopstelling is een werkvorm binnen systemisch coachen. Daarbij wordt niet alleen naar jou als individu gekeken, maar ook naar jouw plaats binnen het familiesysteem en naar terugkerende patronen en verhoudingen die mogelijk invloed hebben op jouw huidige leven.

Wat gebeurt er tijdens een familieopstelling?

Bij een familieopstelling staat een persoonlijke vraag centraal. De begeleider bespreekt eerst met de vraagsteller wat er speelt en welke personen of elementen uit het familiesysteem mogelijk belangrijk zijn voor die vraag. Dat kunnen bijvoorbeeld ouders, grootouders, broers, zussen, partners of kinderen zijn, maar soms ook een gebeurtenis zoals verlies, ziekte of een scheiding. Daarna wordt de situatie ruimtelijk uitgebeeld. Bij een groepsopstelling kiest de vraagsteller deelnemers die bepaalde familieleden representeren en geeft hun een plaats in de ruimte. Afstand, richting en onderlinge positie kunnen vervolgens gebruikt worden om naar de verhoudingen binnen het systeem te kijken.

De begeleider vraagt wat de representanten waarnemen en onderzoekt samen met de vraagsteller welke bewegingen en verhoudingen zichtbaar worden. Het doel is niet om letterlijk te bewijzen wat andere familieleden denken of voelen. Een familieopstelling is vooral een ervaringsgerichte manier om anders naar een bekend vraagstuk te kijken. Soms wordt daardoor zichtbaar dat jij bijvoorbeeld veel verantwoordelijkheid draagt, sterk gericht bent op één familielid, iemand buitensluit of jezelf een plek hebt gegeven die je eigenlijk niet meer helpt.

Waarom zou je een familieopstelling doen?

Een familieopstelling kan interessant zijn wanneer je rationeel al veel begrijpt, maar merkt dat een bepaald patroon toch steeds terugkomt. Je weet bijvoorbeeld heel goed dat je niet overal verantwoordelijk voor bent en toch voel je onmiddellijk schuld wanneer iemand teleurgesteld is. Je weet dat je grenzen mag stellen, maar zodra jouw moeder, vader of partner iets van je verlangt geef je alsnog toe. Of je begrijpt dat een gebeurtenis uit jouw jeugd lang geleden heeft plaatsgevonden, terwijl je merkt dat jouw reacties vandaag nog steeds opvallend sterk zijn.

Systemisch kijken voegt dan een andere vraag toe. Niet alleen: waarom doe ik dit? Maar ook: welke plaats heb ik binnen mijn familie ingenomen, wat heb ik daar geleerd en welke loyaliteiten of patronen spelen mogelijk nog mee? Dat kan inzicht geven zonder dat je daarmee jouw familie automatisch verantwoordelijk maakt voor alles wat er vandaag in jouw leven gebeurt.

Wat kun je tijdens een opstelling tegenkomen?

Een familieopstelling kan allerlei thema's raken. Misschien blijkt dat er binnen jouw familie nauwelijks over een overleden of verdwenen familielid werd gesproken, dat een kind veel verantwoordelijkheid voor een ouder droeg of dat twee familieleden al jarenlang tegenover elkaar staan terwijl anderen daartussen proberen te bemiddelen. Ook verlies, buitensluiting, geheimen, loyaliteitsconflicten en onuitgesproken gebeurtenissen kunnen tijdens systemisch werk aandacht krijgen. Juist dat soort onderwerpen beschrijf ik uitgebreider bij systemisch coachen.

Een familieopstelling kan daardoor confronterend zijn. Je kijkt soms naar iets waar binnen de familie jarenlang niet over gesproken werd of je ontdekt dat jouw eigen rol anders is dan je altijd hebt gedacht. Tegelijkertijd hoeft een inzicht niet spectaculair te zijn om waardevol te zijn. Soms zit de verandering juist in iets eenvoudigs: beseffen dat jij niet verantwoordelijk bent voor het geluk van jouw ouders, dat je iemand niet hoeft te redden of dat een verdrietige gebeurtenis erkend mag worden zonder dat jij die voor de hele familie hoeft op te lossen.

Werk je altijd met een groep?

Nee. Familieopstellingen worden vaak met een groep gedaan, waarbij deelnemers als representant optreden, maar systemisch werk kan ook individueel plaatsvinden. Dan kan bijvoorbeeld gewerkt worden met vloerankers, voorwerpen, stoelen of andere manieren om posities en relaties zichtbaar te maken. De essentie blijft hetzelfde: door het vraagstuk niet alleen in woorden te bespreken, maar ook ruimtelijk zichtbaar te maken, wordt geprobeerd om een ander perspectief op het systeem te ontwikkelen.

Moet je iets weten van familieopstellingen?

Nee. Je hoeft geen kennis van systemisch werk te hebben om een persoonlijke vraag in te brengen of om bij een groepsopstelling als representant deel te nemen. Het belangrijkste is dat je bereid bent om zorgvuldig naar jouw eigen ervaring te kijken en respectvol omgaat met de andere deelnemers. Voor de vraagsteller kan het nuttig zijn om vooraf iets te weten over belangrijke gebeurtenissen binnen de familie, zoals overlijdens, scheidingen, miskramen, emigratie, verslaving of mensen over wie nauwelijks werd gesproken. Maar je hoeft geen complete familiegeschiedenis mee te brengen voordat een opstelling mogelijk is.

Wat is de rol van de begeleider?

De kwaliteit van een familieopstelling hangt voor een belangrijk deel samen met de manier waarop deze wordt begeleid. Een begeleider moet niet te snel conclusies trekken of doen alsof een opstelling de objectieve waarheid over jouw familie onthult. Wat tijdens een opstelling zichtbaar of voelbaar wordt, kan aanleiding geven tot inzicht en onderzoek, maar moet niet als onweerlegbaar bewijs worden gepresenteerd. Zeker bij pijnlijke familiegeschiedenissen, trauma, verlies of ernstige psychische problematiek is zorgvuldigheid belangrijk.

De begeleider helpt daarom vooral om waar te nemen, vragen te stellen en te onderzoeken wat een bepaalde opstelling bij jou oproept. Uiteindelijk gaat het er niet om dat je met een nieuwe theorie over jouw familie naar huis gaat, maar dat je iets ontdekt waarmee jij in jouw huidige leven verder kunt.

Familieopstelling bij verlies en onvoltooid afscheid

Verlies kan binnen een familiesysteem lang doorwerken, zeker wanneer er weinig over gesproken wordt of wanneer iemand geen duidelijke plek in het familieverhaal heeft gekregen. Een overlijden, miskraam, scheiding, vertrek of ander ingrijpend afscheid kan invloed hebben op de manier waarop mensen zich tot elkaar verhouden. Een familieopstelling kan dan helpen om zichtbaar te maken welke plaats het verlies binnen de familie heeft gekregen en welke gevoelens of verantwoordelijkheden jij mogelijk bent gaan dragen.

Dat betekent niet dat ieder verlies met een familieopstelling moet worden benaderd. Rouw heeft haar eigen proces en haar eigen vragen. Binnen systemisch coachen kan het vooral relevant worden wanneer het verlies samenhangt met terugkerende patronen binnen de familie. Ook op de pagina Levenloos komt die systemische betekenis van verlies en aanwezigheid verder aan bod.

Is een familieopstelling wetenschappelijk onderbouwd?

Familieopstellingen worden in coaching en therapeutische settings gebruikt en er is onderzoek gedaan naar ervaringen en mogelijke effecten van deze werkvorm. Tegelijkertijd is het belangrijk om daar niet meer van te maken dan het is. Een familieopstelling is geen diagnostisch instrument en wat tijdens een opstelling naar voren komt, is geen wetenschappelijk bewijs dat bepaalde gebeurtenissen, gevoelens of familieverhoudingen daadwerkelijk zo zijn geweest.

De waarde zit voor deelnemers vooral in het verkrijgen van een ander perspectief, het ervaren van relaties en posities en het bespreekbaar maken van patronen die eerder moeilijk onder woorden te brengen waren. Je kunt het verleden en jouw sociale systeem niet veranderen, maar soms wel anders leren kijken naar de plaats die jij daarin hebt ingenomen en naar wat je vandaag nog met je meedraagt.

Wat kan een familieopstelling opleveren?

Een opstelling kan je helpen om terugkerende patronen beter te herkennen, jouw positie tegenover familieleden anders te bekijken of meer onderscheid te maken tussen wat van jou is en wat je voor iemand anders bent gaan dragen. Misschien begrijp je waarom je steeds probeert te bemiddelen, waarom je moeilijk voor jezelf kiest of waarom een bepaald familielid zoveel invloed op jouw gevoelens heeft. Dat inzicht is niet het eindpunt. Uiteindelijk gaat het erom wat jij ermee doet in jouw dagelijkse leven.

Misschien betekent dat dat je een grens gaat stellen, een gesprek aangaat, stopt met een verantwoordelijkheid die niet bij jou hoort of eindelijk erkent dat een gebeurtenis uit jouw familiegeschiedenis invloed op je heeft gehad. Een familieopstelling verandert jouw verleden niet. Ze kan je wel uitnodigen om anders naar jouw plaats in dat verleden en naar jouw mogelijkheden in het heden te kijken.