home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / familie van herkomst

Familie van herkomst: hoe vroeger doorwerkt in jouw leven

Je familie van herkomst is het gezin en de familie waarin jij bent opgegroeid. Daar begon veel eerder dan je zelf kon beseffen een belangrijk deel van jouw persoonlijke ontwikkeling. Je leerde er wat normaal was, hoe mensen met elkaar communiceerden, hoe je met boosheid omging, wat je met angst moest doen en of verdriet er mocht zijn. Je leerde of je jouw mening mocht geven, of je rekening moest houden met de stemming van anderen, of fouten maken gevaarlijk was en of je om hulp mocht vragen. Je ontwikkelde overtuigingen over jezelf, over andere mensen en over het leven. Niet doordat jouw ouders iedere ochtend met een schoolbord klaarstonden om je die overtuigingen uit te leggen, maar doordat je keek, luisterde, voelde en je aanpaste aan de omgeving waarin je opgroeide. Bij het thema life coaching is daarom niet alleen interessant wat je vroeger hebt meegemaakt. De belangrijkste vraag is: hoe werkt dat vandaag door in jouw leven en wat betekent dat voor jouw persoonlijke ontwikkeling?

Je kreeg meer mee dan normen en waarden

Wanneer we het over opvoeding hebben, denken we vaak aan normen en waarden. Je leerde beleefd zijn, op tijd thuiskomen, hard werken, zuinig zijn of juist genieten van het leven. Maar je familie van herkomst gaf je veel meer mee. Hoe werd er thuis gesproken wanneer iemand boos was? Werd een conflict uitgepraat of dagenlang doodgezwegen? Mocht je huilen of kreeg je te horen dat je flink moest zijn? Was angst iets waarover gesproken kon worden of moest je je eroverheen zetten? Kreeg je ruimte voor jouw mening of wist vader uiteindelijk toch altijd hoe het zat? Werd er geknuffeld, waardering uitgesproken en gevraagd wat je nodig had, of moest je vooral zelf aanvoelen hoe de vlag erbij hing?

Daar ontwikkelde je manieren om met het leven om te gaan. Misschien leerde jij heel goed aanvoelen wat anderen nodig hadden. Misschien werd je zelfstandig omdat er weinig hulp beschikbaar was. Misschien werd je de bemiddelaar wanneer er thuis spanning ontstond. Misschien leerde je jezelf juist onzichtbaar maken omdat aandacht meestal gedoe opleverde. Zulke aanpassingen kunnen je veel gebracht hebben. De vraag ontstaat pas wanneer je volwassen bent en ontdekt dat een patroon dat vroeger nuttig was, vandaag niet meer bij je past.

Overtuigingen ontstaan vaak zonder dat iemand ze uitspreekt

Je kunt als kind allerlei overtuigingen ontwikkelen zonder dat iemand ze letterlijk tegen je heeft gezegd. Wanneer een vader alleen waardering toont bij goede schoolresultaten, kan een kind bijvoorbeeld gaan geloven: ik ben waardevol wanneer ik presteer. Wanneer een moeder snel gekwetst raakt zodra je voor jezelf kiest, kan de overtuiging ontstaan: voor mezelf kiezen doet anderen pijn. Wanneer emoties thuis worden weggewuifd, kan je leren: wat ik voel is niet belangrijk. En wanneer conflicten telkens dreigend worden, kun je concluderen: harmonie bewaren is veiliger dan zeggen wat ik werkelijk vind.

Dat zijn geen wetten van het leven. Het zijn conclusies die je ooit trok vanuit de wereld die je kende. Persoonlijke ontwikkeling betekent onder andere dat je die oude conclusies opnieuw durft te onderzoeken. Kloppen ze nog? Helpen ze je? Of merk je dat je als volwassene nog steeds leeft volgens regels die je als kind nodig had? Je kunt dan bijvoorbeeld ontdekken waarom je moeite hebt met assertiviteit, waarom je bevestiging nodig hebt of waarom grenzen stellen meteen schuldgevoel oproept.

Hoe leerde jij communiceren?

Communicatie begint thuis. Misschien mocht iedereen vrijuit praten en werd er werkelijk naar elkaar geluisterd. Maar het kan ook zijn dat er vooral werd gezonden, dat vader het laatste woord had, dat moeder conflicten probeerde te vermijden of dat sarcasme en steken onder water heel normaal waren. Sommige gezinnen praten eindeloos over alles en komen toch nooit bij gevoelens uit. Andere gezinnen zeggen bijna niets, maar iedereen weet precies wanneer er spanning in de lucht hangt. Wat jij daar hebt geleerd, neem je gemakkelijk mee naar vriendschappen, relaties en later naar jouw eigen gezin.

Misschien zwijg je vandaag nog wanneer je eigenlijk iets wilt zeggen. Of je praat steeds harder wanneer je je niet gehoord voelt. Misschien ga je uitleggen, verdedigen en argumenteren omdat je vroeger alleen serieus werd genomen wanneer je met een waterdicht verhaal kwam. Dat raakt aan het bredere thema communicatie, maar hier kijken we specifiek naar de persoonlijke levenscontext: waar heb jij jouw manier van communiceren geleerd en wat doet die manier vandaag met jouw relaties?

Hoe werd er met gevoelens omgegaan?

Gevoelens hebben eveneens een familiegeschiedenis. In het ene gezin werd verdriet opgevangen, in het andere gezin werd gezegd: kom op, niet zo aanstellen. Boosheid mocht bij de ene ouder ruim aanwezig zijn, terwijl het kind vooral rustig moest blijven. Angst werd misschien serieus genomen of juist belachelijk gemaakt. Schaamte kon als correctiemiddel worden ingezet en enthousiasme kon worden afgeremd met: doe maar gewoon. Zo leer je niet alleen dát je gevoelens hebt, maar ook welke gevoelens welkom zijn en welke je beter kunt wegstoppen.

Later merk je misschien dat je uitstekend kunt vertellen wat je denkt, maar nauwelijks kunt zeggen wat je voelt. Of dat je pas merkt dat je boos bent wanneer je ontploft. Misschien ervaar je voortdurend spanning zonder te weten welke behoefte daaronder zit. Dan raakt jouw familiegeschiedenis aan jouw verdere ontwikkeling rondom gevoelens. Persoonlijke ontwikkeling betekent niet dat je jouw ouders de schuld geeft van ieder ongemakkelijk gevoel. Het betekent dat je onderzoekt wat je hebt geleerd en wat je alsnog wilt leren.

Wat als je een moeilijke jeugd hebt gehad?

Sommige mensen hoeven niet lang na te denken wanneer je vraagt hoe hun jeugd was. Er was onveiligheid, verslaving, geweld, afwijzing, voortdurend conflict, verlies of emotionele afwezigheid. Anderen zeggen eerst: ach, zo slecht was het allemaal niet. En pas gaandeweg komen verhalen naar boven die behoorlijk veel van een kind hebben gevraagd. Op de pagina over een moeilijke jeugd gaat het over wat zulke ervaringen met je kunnen doen en hoe ze later in je leven kunnen terugkomen.

Het verleden kun je niet ongedaan maken. Je kunt wel leren herkennen welke oude reacties je nog steeds inzet. Misschien ben je altijd op je hoede, verwacht je snel afwijzing, heb je moeite met vertrouwen of voel je je verantwoordelijk voor alles wat misgaat. Soms wordt een gebeurtenis uit het heden dan als het ware verbonden met een oude ervaring. Wat nu gebeurt is misschien relatief klein, maar in jou gaat een veel groter alarm af. Persoonlijke ontwikkeling vraagt dan niet dat je zegt: dat ligt allemaal aan mijn jeugd. Ze vraagt dat je leert onderscheiden: wat gebeurt er nu, wat raakt dit in mij en hoe wil ik er vandaag mee omgaan?

Wanneer je als kind niet werkelijk werd gezien

Een jeugd hoeft niet zichtbaar rampzalig te zijn om iets essentieels te missen. Je kunt voldoende eten hebben gehad, mooie kleren, vakanties en ouders die hun best deden, en je toch emotioneel nauwelijks gezien hebben gevoeld. Misschien was er weinig belangstelling voor wie jij werkelijk was, voor wat je voelde, waar je bang voor was of waar je naar verlangde. Je functioneerde goed en daardoor dacht iedereen dat het goed met je ging. Op de pagina over het kind dat zich ongezien voelde gaat het verder over zo'n gemis.

Dat kan later merkbaar worden in een sterke behoefte aan erkenning of juist in de overtuiging dat je niemand nodig hebt. Misschien doe je ontzettend je best om gezien te worden, maar kies je telkens mensen die je opnieuw niet werkelijk zien. Of je vindt aandacht ongemakkelijk omdat je nooit hebt geleerd om die rustig te ontvangen. Dit is precies waarom familie van herkomst bij persoonlijke ontwikkeling hoort: een ervaring van vroeger wordt pas echt relevant wanneer je ontdekt hoe ze vandaag jouw zelfbeeld, behoeften en relaties beïnvloedt.

Dominante ouders en de ruimte om jezelf te worden

Wanneer één of beide ouders sterk dominant waren, kon er weinig ruimte zijn om zelf te onderzoeken wat jij wilde, dacht of voelde. Misschien bepaalde een ouder welke studie verstandig was, hoe je eruit moest zien, met wie je omging of wat een goede levenskeuze was. Dominantie kan luid zijn, maar ook subtiel. Een afkeurende blik, teleurstelling of voortdurend ongevraagd advies kan voldoende zijn om jou opnieuw in de positie van het kind te krijgen. Bij dominante ouders gaat het over die invloed en wat daarvan later kan blijven hangen.

Volwassen worden betekent formeel dat jouw ouders niet meer over jouw leven gaan. Emotioneel kan dat heel anders liggen. Je kunt vijftig zijn en je tegenover jouw moeder ineens weer zestien voelen. Je weet precies wat je wilt zeggen en toch klap je dicht. Je hebt een beslissing genomen, maar na één telefoongesprek ga je weer twijfelen. Dan gaat persoonlijke ontwikkeling over autonomie: kan jij verbonden blijven met jouw ouders zonder opnieuw jouw eigen plek te verlaten?

Ben jij inmiddels opgewassen tegen jouw ouders?

Daar sluit de vraag op aan of je opgewassen bent tegen jouw ouders. Dat klinkt misschien alsof je een gevecht moet winnen, maar zo bedoel ik het niet. Het gaat erom of jij als volwassen mens naast jouw ouders kunt staan in plaats van er emotioneel opnieuw onder terecht te komen. Kun je een andere mening verdragen zonder jezelf eindeloos te verdedigen? Kun je nee zeggen zonder drie nachten wakker te liggen? Kun je luisteren naar advies en vervolgens zelf kiezen wat je ermee doet?

Dat raakt rechtstreeks aan autonomie. Je ouders mogen teleurgesteld zijn over jouw keuze en jij mag die keuze toch maken. Ze mogen iets anders van het leven vinden dan jij. Persoonlijke ontwikkeling is hier niet hetzelfde als afstand nemen van je ouders. Het gaat om het ontwikkelen van een eigen positie waarin verbinding mogelijk blijft zonder dat jij jezelf opnieuw inlevert.

En wanneer de band met jouw ouders je blijft beschadigen?

Soms lukt afstand in de relatie niet met een paar betere grenzen. Contact blijft je ontregelen, gesprekken lopen steeds opnieuw uit op verwijten of controle en iedere poging om de verhouding te veranderen brengt je weer terug in hetzelfde patroon. Dan kan uiteindelijk zelfs de vraag ontstaan of je de band met jouw ouders moet verbreken. Dat is geen lichtvaardige beslissing en deze pagina geeft daar ook geen algemeen advies over.

Voor de persoonlijke ontwikkeling is vooral van belang wat er achter die vraag zit. Wat heb jij geprobeerd? Welke grens wordt steeds overschreden? Zoek je afstand om jezelf te beschermen of hoop je door het verbreken van contact eindelijk een reactie bij jouw ouders af te dwingen? Soms is minder contact voldoende, soms verandert er iets wanneer je jouw eigen positie inneemt en soms kan volledig afstand nemen noodzakelijk voelen. De betekenis daarvan kan alleen vanuit jouw persoonlijke situatie worden bekeken.

Bestaat het ideale gezin eigenlijk wel?

Wanneer je terugkijkt naar je jeugd, kun je gemakkelijk vergelijken. Bij anderen leek het altijd gezelliger, opener of warmer. Of misschien zeg jij juist: ik kom uit een fantastisch gezin, bij ons was nooit ruzie. Maar zelfs een ogenschijnlijk ideaal gezin vormt je op een bepaalde manier. Iemand vertelde eens dat thuis alles goed geregeld was, er liefde was en alle kinderen konden studeren. Toch ontbrak er iets: ze had nooit leren vechten. Conflict was er nauwelijks en daardoor had ze later moeite om overeind te blijven wanneer het leven minder harmonieus bleek. Het ideale gezin bestaat wat mij betreft niet. Iedere ouder geeft iets moois mee en mist onvermijdelijk ook iets.

Dat inzicht kan behoorlijk bevrijdend zijn. Je hoeft jouw ouders niet eerst tot slechte ouders te verklaren voordat je mag onderzoeken wat jij hebt gemist. Je kunt een fijne jeugd hebben gehad en toch patronen hebben ontwikkeld waar je vandaag last van hebt. Persoonlijke ontwikkeling begint niet bij de vraag of jouw ouders het goed of fout hebben gedaan, maar bij de vraag: wat heb ik meegekregen en wat wil ik daar nu mee?

Te beschermd opgroeien heeft ook gevolgen

Hetzelfde geldt wanneer je heel beschermd bent opgegroeid. Bescherming is op zichzelf iets moois. Een kind heeft veiligheid nodig. Maar wanneer ouders ieder risico wegnemen, problemen voortdurend oplossen of het kind nauwelijks ruimte geven om fouten te maken, kan bescherming doorschieten. Dan kom je later misschien in een wereld terecht waarin afwijzing, conflict, tegenslag en onzekerheid ineens veel harder binnenkomen dan je gewend bent.

Persoonlijke ontwikkeling kan dan betekenen dat je alsnog leert verdragen dat niet alles veilig of controleerbaar is. Zelf beslissingen nemen, fouten maken, een conflict aangaan en ontdekken dat je daar niet aan onderdoor gaat. Je hoeft jouw ouders niet te verwijten dat ze te goed voor je wilden zorgen. Je kunt wel erkennen dat je bepaalde levenservaringen alsnog zelf moet opdoen.

Ontschuldigen: begrijpen zonder jouw pijn weg te poetsen

Op enig moment kun je jezelf afvragen hoe lang je jouw ouders verantwoordelijk wilt houden voor wat je hebt gemist. Dat is een moeilijke vraag, want sommige dingen hebben werkelijk pijn gedaan. Ontschuldigen betekent niet dat je ontkent wat er is gebeurd en ook niet dat je alles goedpraat. Het kan wel betekenen dat je gaat zien wat jouw ouders eenvoudigweg niet konden geven. Misschien omdat zij zelf nooit leerden praten over gevoelens, omdat hun eigen jeugd hard was of omdat hun mogelijkheden beperkt waren.

Daarmee verschuift de vraag langzaam van: waarom hebben jullie mij niet gegeven wat ik nodig had? naar: wat heb ik nodig en hoe kan ik daar vandaag zelf verantwoordelijkheid voor nemen? Dat vind ik een wezenlijk onderdeel van persoonlijke ontwikkeling. Je erkent jouw geschiedenis, inclusief het gemis, maar je maakt jouw huidige leven niet volledig afhankelijk van de vraag of jouw ouders alsnog worden wie je vroeger nodig had.

Rouwen om de ouders die je niet hebt gehad

Daar zit soms ook rouw. Niet omdat jouw ouders overleden zijn, maar omdat je moet erkennen dat je iets niet meer gaat krijgen. Misschien hoop je nog steeds dat jouw vader op een dag zegt dat hij trots op je is. Dat jouw moeder eindelijk belangstelling toont voor jouw gevoelens. Dat er excuses komen of erkenning voor wat jij als kind hebt ervaren. De pagina over rouwen om de ouders die je niet hebt gehad gaat over dit minder zichtbare verlies.

Dat kan een pijnlijke stap zijn, maar ook een belangrijke. Zolang jij blijft wachten tot jouw ouders iets herstellen, blijft jouw ontwikkeling voor een deel aan hen vastzitten. Rouwen betekent niet dat je geen contact meer kunt hebben of dat je niets meer van hen houdt. Het betekent dat je onder ogen ziet wat er wel was en wat er niet was. Vanuit die werkelijkheid ontstaat soms veel meer ruimte dan vanuit de voortdurende hoop dat vroeger alsnog anders wordt.

Je familie van herkomst verklaart niet alles

Er is ook een risico wanneer je met je familie van herkomst bezig bent: dat iedere gewoonte, angst of moeilijkheid uiteindelijk naar vader of moeder wordt teruggebracht. Dat is te gemakkelijk. Jij bent meer dan jouw jeugd en je leven is door veel meer gevormd dan alleen jouw gezin van herkomst. School, vrienden, relaties, gezondheid, verlies, werk, cultuur en allerlei latere ervaringen hebben eveneens invloed. Bovendien heb je zelf keuzes gemaakt en nieuwe dingen geleerd.

Het doel is dus niet om een sluitende verklaring voor jouw hele persoonlijkheid te vinden. Het doel is om beter te begrijpen waar bepaalde patronen mogelijk vandaan komen, zodat je kunt kiezen wat je ermee doet. Dat is het verschil tussen verklaren en jezelf vastzetten. ‘Zo ben ik omdat mijn ouders zo waren’ brengt je uiteindelijk niet verder. ‘Dit heb ik daar geleerd en ik wil onderzoeken of het nog bij mij past’ opent wel een deur.

Wat wil je meenemen en wat wil je achterlaten?

Je hebt namelijk niet alleen lasten uit jouw familie meegekregen. Misschien leerde je trouw zijn, doorzetten, humor gebruiken wanneer het leven tegenzit, voor anderen zorgen, verantwoordelijkheid nemen of genieten van kleine dingen. Misschien waren jouw ouders warm, ondernemend, praktisch of ongelooflijk gastvrij. Ook dat werkt door. Persoonlijke ontwikkeling gaat daarom niet over het afrekenen met jouw familie van herkomst. Het gaat over bewustwording. Wat heb je meegekregen? Wat heeft je geholpen? Wat belemmert je? Wat wil je behouden en wat wil je anders gaan doen?

En misschien is dat uiteindelijk volwassen worden in de diepere betekenis van het woord. Niet doen alsof jouw verleden geen invloed meer heeft, maar ook niet langer automatisch doen wat je altijd hebt gedaan. Je kunt leren anders met boosheid om te gaan dan thuis gebeurde, opener over gevoelens praten, eerder een grens stellen, hulp vragen waar dat vroeger niet mocht en jezelf toestemming geven om een ander leven te leiden dan jouw ouders voor ogen hadden. Jouw familie van herkomst is een belangrijk hoofdstuk van jouw levensverhaal. Maar jij schrijft vandaag verder.