home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / ideale gezin

Ben jij opgegroeid in het ideale gezin?

Bij het thema familie van herkomst kijken we naar het gezin waarin je bent opgegroeid en naar wat je daar hebt meegekregen voor jouw verdere leven. Maar bestaat zoiets als het ideale gezin eigenlijk wel? Een gezin waarin veiligheid, harmonie, aandacht en waardering vanzelfsprekend zijn en waarin kinderen alle ruimte krijgen om zichzelf te ontwikkelen? Of praten we dan vooral over een geïdealiseerd gezin, een soort wensgezin waarop we onze behoeften en verlangens projecteren?

Die vraag houdt mij bezig omdat ik in coaching vaak verhalen hoor over wat mensen vroeger hebben gemist. Maar ook een jeugd waarin ogenschijnlijk alles goed ging, heeft invloed op jouw persoonlijke ontwikkeling. Misschien kreeg je veel veiligheid en vertrouwen mee. Misschien was er weinig spanning of tegenslag. Ook dat vormt je en kan later zowel kracht als kwetsbaarheid opleveren.

Het geïdealiseerde gezin is een sprookjesgezin

In ons beeld van het ideale gezin speelt perceptie een grote rol. Misschien stel je je een gezin voor waarin altijd rust heerst, iedereen met elkaar praat, kinderen zich voortdurend gezien voelen en problemen rustig worden opgelost. Maar een gezin bestaat uit mensen en mensen hebben gevoelens, tekortkomingen, verschillende behoeften en slechte dagen.

Ook in een goed en veilig gezin zijn irritaties, teleurstellingen en conflicten. Kinderen zijn boos op hun ouders en ouders weten soms niet wat ze met hun kinderen aan moeten. Er worden fouten gemaakt en soms worden dingen gezegd waar iemand later spijt van heeft. Het verschil zit voor mij daarom niet in de afwezigheid van problemen. Het zit meer in de vraag of er voldoende veiligheid is om met die problemen om te gaan en of er ruimte is om na een botsing weer verbinding te herstellen.

Ook de omstandigheden moeten meewerken

Wouter groeide niet alleen op in een warm gezin. Ook de omstandigheden werkten behoorlijk mee. Er was geen langdurige ziekte, geen groot verlies en geen ernstige financiële onzekerheid. Zijn ouders hadden voldoende aandacht en energie voor hun kinderen. Wouter en zijn zus deden het goed op school, gingen beiden naar het gymnasium en studeerden daarna verder.

Maar gezinnen leven niet in een vacuüm. Een overlijden kan alles veranderen. Een ouder kan ziek worden of zijn baan verliezen. Er kan een scheiding komen, een verslaving of een psychisch probleem ontstaan. Ouders kunnen zelf worstelen met gebeurtenissen uit hun verleden. Dat betekent niet dat zo'n gezin automatisch slecht wordt, maar de beschikbare aandacht en draagkracht veranderen wel. Op de pagina over een moeilijke jeugd beschrijf ik hoe zulke omstandigheden ook invloed kunnen krijgen op een kind wanneer ouders zelf in de overlevingsstand terechtkomen.

De keerzijde van een bijna ideale jeugd

Ik vroeg Wouter of zijn ideale jeugd ook een keerzijde had. ‘Jazeker’, zei hij. En toen werd het gesprek ineens emotioneel. Hij vertelde dat hij het normaal was gaan vinden dat alles er was. Studeren kon zonder financiële zorgen, thuis was stabiliteit en na zijn studie vond hij goed betaald werk. Veel dingen in zijn leven liepen zoals hij ze ongeveer had verwacht.

Maar vervolgens kwamen er gebeurtenissen die niet in dat plaatje pasten. Tegenslagen die hij niet kon oplossen door harder te werken of verstandige keuzes te maken. Wouter zei: ‘Ik heb eigenlijk niet geleerd om met tegenslagen om te gaan. Ik heb niet geleerd dat je soms moet incasseren. En nu gebeuren er dingen waar ik me niet tegen opgewassen voel.’

Wanneer bescherming doorschiet

Dat betekent natuurlijk niet dat kinderen tegenslag nodig hebben om later goed te functioneren. Maar kinderen moeten wel geleidelijk ervaren dat het leven niet altijd naar hun zin verloopt. Je verliest een wedstrijd, krijgt een onvoldoende, een vriendje wil niet meer met je spelen of je maakt een keuze die verkeerd uitpakt. Wanneer ouders ieder probleem onmiddellijk oplossen, kan een kind minder gelegenheid krijgen om frustratie, teleurstelling en onzekerheid zelf te leren verdragen.

Daar raakt het ideale gezin aan de vraag of je misschien te beschermd bent opgevoed. Liefde en bescherming zijn belangrijk. Maar persoonlijke ontwikkeling vraagt ook dat je fouten mag maken, ongemak ervaart en ontdekt dat je na een teleurstelling weer verder kunt.

Veiligheid betekent niet dat alles prettig moet zijn

Een veilige jeugd is volgens mij dan ook niet hetzelfde als een probleemloze jeugd. Veiligheid betekent dat je weet dat je bij jouw ouders terechtkunt wanneer iets misgaat. Dat verdriet er mag zijn. Dat je niet wordt afgewezen omdat je faalt. Dat er grenzen zijn zonder dat liefde ervan afhankelijk wordt. En dat je langzaam steeds meer ruimte krijgt om eigen keuzes te maken.

Juist binnen die veiligheid kun je leren omgaan met het weerbarstige leven. Een ouder hoeft niet iedere steen van de weg te halen. Soms helpt een ouder juist door naast het kind te blijven staan terwijl het zelf met die steen leert omgaan.

Een moeilijke jeugd heeft niet alleen maar tekorten opgeleverd

Ik schrijf dit ook voor mensen die niet in zo'n harmonieus gezin zijn opgegroeid. Misschien was er bij jou ziekte, verlies, verslaving, echtscheiding of langdurige spanning. Dan kan een verhaal over het ideale gezin gemakkelijk voelen als een beschrijving van alles wat jij hebt gemist. Dat gemis mag er zijn. Het heeft geen zin om een moeilijke jeugd mooier te maken dan hij was.

Maar misschien heb je onderweg ook iets ontwikkeld. Je hebt geleerd dat het leven niet vanzelf gaat. Misschien kun je goed incasseren, ben je zelfstandig geworden of weet je hoe je jezelf na een moeilijke periode opnieuw moet oprichten. Dat zijn kwaliteiten die vaak uit noodzaak zijn ontstaan. Soms spreek ik dan over levenskunst: je hebt ervaren dat het leven pijn kan doen en tegelijkertijd ontdekt dat je verder kunt.

Maar maak van tegenslag ook geen ideaal

Daarmee wil ik het tegenovergestelde sprookje voorkomen. Een moeilijke jeugd is niet automatisch goed omdat je er sterk van zou worden. Sommige ervaringen beschadigen en kunnen lang doorwerken. Zeker bij ernstig geweld, misbruik of andere ingrijpende gebeurtenissen is het te eenvoudig om te zeggen dat je er alleen maar sterker van wordt. Voor trauma geldt bovendien dat passende professionele behandeling nodig kan zijn.

Het gaat dus niet om de conclusie dat een moeilijke jeugd beter is dan een beschermde jeugd. Het gaat om de vraag wat jij hebt meegemaakt, wat je daaruit hebt geleerd en wat je vandaag nog moet ontwikkelen.

Wat heb jij thuis geleerd over het leven?

Misschien is dat een interessantere vraag dan of jouw gezin ideaal was. Heb je geleerd dat fouten gemaakt mogen worden? Kon je thuis over gevoelens praten? Werd je gestimuleerd om zelfstandig te worden? Was er steun wanneer het tegenzat? En hoe reageerden jouw ouders wanneer het leven zelf niet meewerkte?

In jouw familie van herkomst leerde je niet alleen hoe je met vader, moeder, broers of zussen omgaat. Je zag ook hoe volwassenen omgaan met verlies, onzekerheid, conflicten, geld, gezondheid en verandering. Sommige dingen neem je bewust over. Andere patronen ontdek je pas veel later bij jezelf.

Je ouders hadden zelf ook een geschiedenis

Daarom kan het soms helpen om breder naar een gezin te kijken. Ouders brengen hun eigen ervaringen, overtuigingen en kwetsbaarheden mee. Wat voor jou een veilige of juist ingewikkelde jeugd was, ontstond niet alleen tussen jou en jouw ouders, maar binnen een groter familieverhaal. Bij systemisch coachen kun je bijvoorbeeld onderzoeken hoe gebeurtenissen en patronen binnen een familiesysteem doorwerken.

Dat betekent niet dat alles systemisch verklaard moet worden. Het kan wel helpen om te begrijpen dat jouw ouders niet blanco aan jouw opvoeding begonnen. Net zoals jij, als je zelf kinderen hebt, ook jouw eigen geschiedenis meeneemt.

Misschien bestaat het goede gezin wel

Het ideale gezin als foutloos gezin geloof ik niet zo in. Misschien vind ik het begrip ‘goed genoeg gezin’ uiteindelijk bruikbaarder. Een gezin waarin liefde en veiligheid zijn, maar waarin ook fouten gemaakt mogen worden. Waar kinderen gezien worden zonder dat ieder obstakel uit hun leven wordt verwijderd. Waar ouders richting geven en tegelijkertijd steeds meer ruimte maken voor zelfstandigheid.

Wouter had veel meegekregen waar hij dankbaar voor kon zijn. Zijn ontwikkelvraag ontstond pas later: leren omgaan met een leven dat niet altijd volgens verwachting verloopt. Iemand uit een moeilijk gezin kan precies de tegenovergestelde ontwikkelvraag hebben: leren vertrouwen, hulp toelaten of ontdekken dat het niet altijd nodig is om te overleven.

Jouw jeugd bepaalt niet welke ontwikkeling je nog kunt maken

Daar zit voor mij de kern. Iedereen neemt iets mee uit het gezin waarin hij of zij is opgegroeid. Misschien veel veiligheid, misschien veel pijn en waarschijnlijk een mengeling van beide. Persoonlijke ontwikkeling begint wanneer je gaat herkennen wat jouw jeugd je heeft geleerd en waar je vandaag iets anders nodig hebt.

Je hoeft jouw gezin niet achteraf tot ideaal of rampzalig te verklaren. Je kunt genuanceerder kijken: dit kreeg ik mee, dit heb ik gemist, hier ben ik dankbaar voor en hierin heb ik nog iets te leren. Dan wordt jouw familiegeschiedenis geen oordeel, maar een vertrekpunt voor jouw verdere ontwikkeling.