home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / ontschuldigen

Ontschuldigen: wat is dat?

Ontschuldigen is een woord met een diepe betekenis. Het is iets anders dan jezelf verontschuldigen. Verontschuldigen is bijvoorbeeld: ‘Sorry dat ik te laat ben, de trein had vertraging.’ Je zegt dan eigenlijk: ik kon er niet zoveel aan doen. Ontschuldigen betekent voor mij iets anders: de beschuldiging bij de ander wegnemen. Bij het thema familie van herkomst kan dat een belangrijke stap zijn. Je onderzoekt wat je vroeger hebt gemist, wat jouw ouders niet konden geven en hoe dat vandaag nog doorwerkt in jouw leven.

Ontschuldigen is iets anders dan vergeven

Vergeven gaat voor mij over situaties waarin iemand jou werkelijk iets heeft aangedaan en waarin je probeert boosheid en verwijt los te laten. Ontschuldigen gaat vaker over iets wat je niet hebt gekregen. Een vader die emotioneel niet bereikbaar was. Een moeder die nauwelijks ruimte had voor jouw gevoelens. Ouders die door hun eigen problemen, geschiedenis of beperkingen niet konden geven wat jij als kind nodig had.

Dat is een belangrijk verschil. Ontschuldigen betekent niet dat je zegt: het stelde allemaal niets voor. Het betekent ook niet dat jouw pijn niet meer telt. Je kunt erkennen dat je iets wezenlijks hebt gemist en tegelijkertijd gaan begrijpen dat jouw ouders misschien eenvoudigweg niet konden geven wat jij nodig had.

Waarom kan ontschuldigen zoveel ruimte geven?

Zolang je blijft verwijten, blijft een groot deel van jouw aandacht bij de ander liggen. Jij had dit moeten doen. Jij had mij moeten zien. Jij had mij meer veiligheid moeten geven. Die verlangens zijn begrijpelijk, maar jouw ouders kunnen jouw jeugd niet opnieuw doen. Ze kunnen niet terug naar vroeger om alsnog te geven wat toen ontbrak.

Ontschuldigen brengt daarom ook verantwoordelijkheid terug naar jou. Niet de verantwoordelijkheid voor wat er vroeger gebeurde, maar wel voor wat jij vandaag met de gevolgen doet. Wat heb jij nu nodig? Welke oude overtuigingen draag je nog mee? Welke patronen wil je doorbreken? Waar moet je jezelf alsnog iets geven wat je vroeger hebt gemist?

Patronen ontstaan vaak in moeilijke situaties

Ik denk aan Sara. Ze was acht jaar toen haar ouders gingen scheiden. Haar vader ging het huis uit en kreeg een nieuwe vriendin. Haar moeder bleef achter met Sara en haar jongere zusje Wies. Moeder was verdrietig, voelde zich verlaten en had het zwaar. Sara voelde die spanning en begon zich verantwoordelijk te voelen voor haar moeder. Als moeder verdrietig was, dacht Sara al snel dat zij iets moest doen om het beter te maken.

Dat patroon verdween niet vanzelf toen Sara volwassen werd. Op haar 36e merkte ze dat ze nog steeds snel in een overzorgzame en beschermende rol terechtkwam. Ze voelde zich verantwoordelijk voor anderen, ging gemakkelijk voorbij aan haar eigen behoeften en nam veel meer op zich dan eigenlijk van haar was. Dat raakt aan oververantwoordelijkheidsgevoel.

Begrijpen waar een patroon vandaan komt

Lange tijd verweet Sara haar ouders dat zij door hun scheiding in die positie terecht was gekomen. Maar geleidelijk leerde ze anders kijken. Ze ontkende niet dat de scheiding invloed op haar had gehad. Ze ontkende evenmin dat ze als kind te veel verantwoordelijkheid had gedragen. Wel ging ze begrijpen dat haar ouders destijds zelf midden in hun eigen pijn zaten en daardoor onvoldoende zagen wat er bij haar gebeurde.

Dat inzicht veranderde iets. Niet omdat het verleden ineens goed werd, maar omdat Sara minder vast kwam te zitten in de vraag wie er schuld had. Ze kon beter gaan kijken naar wat zij vandaag nog deed. Waarom voelde ze zich nog steeds verantwoordelijk voor het welzijn van anderen? Waarom ging ze zo gemakkelijk voorbij aan haar eigen behoeften? En wat kon ze daarin zelf veranderen?

Ontschuldigen betekent niet vrijpleiten

Dat wil ik nadrukkelijk zeggen. Ontschuldigen betekent niet dat je jouw ouders overal van vrijpleit. Wanneer jij emotioneel tekort bent gekomen, mag je dat erkennen. Wanneer er grenzen zijn overschreden, hoef je daar geen mooi verhaal van te maken. Begrip hoeft de werkelijkheid niet zachter te maken dan die was.

Ontschuldigen gaat meer over de beweging van beschuldigen naar begrijpen. Misschien ontdek je dat jouw vader zelf nooit geleerd heeft om over gevoelens te praten. Misschien groeide jouw moeder op in een gezin waarin zwakte niet mocht bestaan. Misschien stonden jouw ouders jarenlang in de overlevingsstand. Dat verklaart iets. Het maakt niet automatisch alles goed.

Van verwijt naar eigen verantwoordelijkheid

Daar zit voor mij de kracht van ontschuldigen. Zolang jouw verhaal uitsluitend luidt: mijn ouders hebben mij tekortgedaan en daarom ben ik zoals ik ben, blijft jouw ontwikkeling voor een deel aan hen vastzitten. De beweging wordt anders wanneer je zegt: dit heb ik gemist, dit heeft gevolgen gehad en nu wil ik onderzoeken wat ik zelf nodig heb om verder te komen.

Misschien moet je beter leren luisteren naar jouw eigen gevoelens. Misschien moet je grenzen leren stellen, jouw behoeften serieuzer nemen of stoppen met voortdurend goedkeuring zoeken. Dat raakt aan persoonlijke ontwikkeling omdat jij niet meer wacht tot jouw ouders het verleden herstellen. Je pakt verantwoordelijkheid voor jouw huidige leven.

Rouwen om wat je niet hebt gekregen

Ontschuldigen kan ook verdriet oproepen. Want wanneer je werkelijk gaat begrijpen dat jouw ouders niet konden geven wat jij nodig had, kan daarmee ook de hoop verdwijnen dat het ooit alsnog komt. Misschien wacht je al jaren op erkenning, warmte, interesse of een gesprek dat waarschijnlijk nooit zal plaatsvinden.

Dan kan ontschuldigen raken aan rouwen om wat jouw ouders je niet konden geven. Je laat niet alleen verwijt los, maar moet soms ook afscheid nemen van een verlangen. Dat is pijnlijk, maar kan tegelijkertijd ruimte geven. Je hoeft niet meer te wachten op iets wat waarschijnlijk niet meer komt.

Je kunt jouw ouders begrijpen en toch jouw grens houden

Begrip betekent overigens niet dat je alles hoeft te accepteren. Je kunt heel goed begrijpen waarom jouw vader dominant is geworden en tegelijkertijd weigeren dat hij vandaag nog jouw leven bepaalt. Je kunt begrijpen waarom jouw moeder emotioneel weinig beschikbaar was en toch aangeven hoeveel contact voor jou prettig is.

Ontschuldigen gaat daarom prima samen met grenzen. Soms kun je jouw ouders beter begrijpen én tegelijk meer afstand nodig hebben. Het ene sluit het andere niet uit. Persoonlijke ontwikkeling betekent juist dat je steeds beter leert onderscheiden wat van hen is en wat van jou.

Ontschuldigen helpt je om patronen te doorbreken

Daarmee komt uiteindelijk de aandacht terug bij jouw eigen leven. Misschien heb jij door jouw jeugd geleerd om altijd te zorgen, jezelf weg te cijferen, conflict te vermijden of sterk te blijven. Die patronen kunnen ooit begrijpelijk en zelfs noodzakelijk zijn geweest. Maar vandaag mag je opnieuw kijken of ze nog bij je passen.

Ontschuldigen kan helpen omdat je minder energie kwijt bent aan de strijd met vroeger. Je erkent wat er is gebeurd, begrijpt meer van de omstandigheden waarin jouw ouders leefden en neemt vervolgens jouw eigen ontwikkeling serieus. Dat betekent niet dat het verleden verdwijnt. Het betekent dat het steeds minder hoeft te bepalen hoe jij vandaag leeft.