home / persoonlijke ontwikkeling / life coaching / moeilijke jeugd

Heb jij een moeilijke jeugd gehad?

Wekelijks hoor ik in coachingstrajecten verhalen van mensen die een moeilijke jeugd hebben gehad. Of zoals iemand het eens tegen mij zei: ‘Ik ben opgegroeid met obstakels.’ Soms zijn het aangrijpende verhalen over seksueel misbruik, geweld, intimidatie of een langdurig onveilige thuissituatie. Daar krijg ik nog steeds de rillingen van. Maar er zijn ook jeugdervaringen die niet diezelfde gradatie van geweld of misbruik hebben en toch diep kunnen doorwerken. Een vader die emotioneel niet beschikbaar was. Ouders die zelf volledig in de overlevingsstand stonden. Een gezin dat na verlies nooit meer hetzelfde werd. Spanningen thuis waar niemand over sprak. Bij het thema familie van herkomst kijken we naar wat je vroeger hebt meegemaakt en geleerd en vooral naar de vraag wat daarvan vandaag nog merkbaar is in jouw leven. Want jouw jeugd is voorbij, maar bepaalde overtuigingen, gevoelens en manieren om jezelf staande te houden kunnen nog lang met je meelopen.

Daarom gaat dit artikel niet alleen over de vraag of jij objectief gezien een moeilijke jeugd had. Het gaat over de gevolgen. Wat leerde jij vroeger over veiligheid, liefde, gevoelens, conflicten en verantwoordelijkheid? Welke manieren heb jij ontwikkeld om met spanning of onzekerheid om te gaan? En helpen die manieren je vandaag nog, of merk je dat je inmiddels volwassen bent terwijl een deel van jouw reacties nog uit een heel andere tijd afkomstig is?

Het leven is complex en weerbarstig

Je ouders stonden misschien zelf in de overlevingsstand

Dat maakt een moeilijke jeugd soms ingewikkeld om te begrijpen. Misschien waren jouw ouders geen slechte mensen. Misschien hielden ze van je en hebben ze naar vermogen hun best gedaan. En toch kreeg jij niet altijd wat je nodig had. Wanneer ouders zelf overspoeld worden door verdriet, angst, conflict of andere problemen, kan er minder ruimte overblijven voor wat er in hun kind gebeurt. Een kind kan dan al vroeg leren om niet te veel te vragen, zichzelf bezig te houden, voor anderen te zorgen of vooral geen extra problemen te veroorzaken. Misschien werd jij zelfstandig genoemd, terwijl je eigenlijk vooral leerde dat je het zelf moest uitzoeken.

Daar ontstaat een belangrijke verbinding met persoonlijke ontwikkeling. Want iets wat vroeger een verstandige aanpassing was, kan later een patroon worden. Het kind dat thuis niemand wilde belasten, wordt de volwassene die nooit hulp vraagt. Het kind dat voortdurend de sfeer controleerde, wordt de volwassene die onmiddellijk spanning bij anderen aanvoelt. Het kind dat leerde om gevoelens weg te stoppen, kan later uitstekend functioneren, maar nauwelijks vertellen wat er werkelijk vanbinnen gebeurt.

Papa en mama hadden zelf een rugzak

Een andere laag is de rugzak van jouw ouders. En laat ik eerlijk zijn: volgens mij hebben we allemaal een rugzak. Zelfs iemand die in liefde en harmonie is opgegroeid, krijgt dingen mee en heeft later dingen te leren. Mijn vader had ook zo'n rugzak. Hij was zes jaar toen zijn vader overleed aan de Spaanse griep. Zijn moeder stond alleen voor een gezin met twee kinderen en hertrouwde toen hij tien was. Dan praten we over een samengesteld gezin in 1933. Het boterde niet tussen mijn vader en zijn stiefvader. Op zijn 93e zei hij daar nog over: ‘Die haalde mij altijd onderuit.’ Op zijn zeventiende brak vervolgens de oorlog uit en hij zwierf jarenlang als onderduiker door Nederland om te voorkomen dat hij in Duitsland tewerkgesteld werd.

Natuurlijk heeft dat gevolgen gehad voor mijn vader. Maar ik denk niet alleen voor hem. Ook voor mijn broer, mijn zussen en voor mij. Soms was hij emotioneel onbereikbaar. Niet omdat hij 's morgens opstond met het plan om zijn kinderen emotioneel tekort te doen, maar omdat ook hij gevormd was door wat hij had meegemaakt. Dat maakt de gevolgen niet ongedaan. Het helpt wel om te begrijpen dat een rugzak zich niet altijd netjes beperkt tot degene die hem draagt. Wat een vader of moeder heeft meegemaakt, kan ook invloed krijgen op de manier waarop kinderen opgroeien.

Wat heb jij geleerd om jezelf staande te houden?

Kinderen zijn buitengewoon inventief. Wanneer de omgeving moeilijk is, zoeken ze manieren om ermee om te gaan. Misschien ging jij pleasen en probeerde je iedereen tevreden te houden. Misschien werd je perfectionistisch omdat fouten thuis veel spanning veroorzaakten. Misschien probeerde je alles onder controle te houden, maakte je overal grappen over, trok je jezelf terug of leerde je gevoelens te vermijden. In de psychologie noemen we zulke manieren van omgaan met spanning vaak coping of overlevingsmechanismen.

Ik vind het belangrijk om die mechanismen niet onmiddellijk als fout gedrag te bekijken. Misschien hebben ze je vroeger juist enorm geholpen. Wanneer er thuis veel spanning was, kon heel goed aanvoelen wat anderen nodig hadden een slimme manier zijn om conflicten te voorkomen. Wanneer emoties te groot waren, kon het tijdelijk noodzakelijk zijn om ze weg te stoppen en gewoon door te gaan. Het probleem ontstaat wanneer een strategie die ooit bescherming bood automatisch blijft draaien terwijl jouw leven allang veranderd is. Dan wordt overleven een gewoonte en kan diezelfde bodyguard die jou vroeger beschermde je vandaag beperken.

Hoe merk je een moeilijke jeugd later nog?

De gevolgen hoeven niet spectaculair te zijn. Soms zitten ze juist in gewone dagelijkse reacties. Je vindt het moeilijk om grenzen te stellen omdat je vroeger vooral rekening hield met anderen. Je raakt snel van slag wanneer iemand boos op je is. Je voelt je verantwoordelijk voor de sfeer in een groep. Je kunt uitstekend zorgen, maar slecht ontvangen. Je verlangt naar verbinding en trekt je tegelijkertijd terug zodra iemand dichtbij komt. Misschien heb je moeite om jouw eigen behoeften te herkennen of ervaar je schuldgevoel zodra je voor jezelf kiest. Anderen merken vooral dat ze nauwelijks toegang hebben tot hun eigen gevoelens, omdat thuis vooral doorgaan de boodschap was.

Soms raakt het aan emotionele verwaarlozing. Er hoefde thuis geen zichtbaar geweld te zijn. Misschien was er eenvoudigweg te weinig ruimte voor jouw binnenwereld. Niemand vroeg werkelijk hoe het met jou ging, gevoelens werden weinig besproken of jouw ouders waren door hun eigen problemen niet beschikbaar. Op de pagina over het kind dat zich ongezien voelde gaat het verder over wat zo'n ervaring later met jouw zelfbeeld en relaties kan doen.

Je kunt vandaag reageren op iets van vroeger

Dat is soms het vreemde aan oude patronen. De situatie van vandaag is niet dezelfde als vroeger, maar jouw reactie kan wel dezelfde snelheid en intensiteit hebben. Een leidinggevende klinkt boos en jij klapt onmiddellijk dicht. Jouw partner heeft even geen aandacht en ineens voel jij je enorm afgewezen. Iemand trekt een wenkbrauw op en je begint meteen te zoeken wat je verkeerd hebt gedaan. Een conflict dat voor een ander gewoon een verschil van mening is, voelt voor jou alsof de hele relatie op instorten staat.

Persoonlijke ontwikkeling betekent dan dat je leert onderscheiden. Wat gebeurt er werkelijk in het heden en wat wordt er in mij geraakt vanuit een veel oudere ervaring? Daarmee praat je jouw gevoel niet weg. Je probeert juist beter te begrijpen waarom iets zoveel met je doet. Als je dat onderscheid steeds beter kunt maken, hoef je minder automatisch vanuit de oude reactie te handelen.

Wat nu?

Waar ik moeite mee heb, is wanneer iemand uiteindelijk alleen blijft hangen in de moeilijke jeugd en in verwijten richting vader en moeder. In een coachingstraject wil ik jouw geschiedenis graag horen omdat die mij helpt begrijpen wie je bent, hoe je bepaalde patronen hebt ontwikkeld en waarom sommige situaties jou zo sterk raken. Maar ik vraag er niet naar om een compleet dossier samen te stellen van alles wat jouw ouders verkeerd hebben gedaan.

Op enig moment komt namelijk de vraag naar verantwoordelijkheid. Ook wanneer alles waar is wat je vertelt over een emotioneel onbereikbare moeder, een dominante vader of ouders die door hun eigen problemen nauwelijks aandacht voor jou hadden. Jij kon daar als kind weinig aan veranderen. Maar jij bent vandaag degene die met de gevolgen verder moet. Dat klinkt misschien oneerlijk en ergens is het dat ook. Je hebt de oorzaak niet gekozen en toch ligt een belangrijk deel van het herstel uiteindelijk bij jou.

Dat betekent niet dat je jouw ouders moet vrijpleiten

Verantwoordelijkheid nemen is iets anders dan zeggen dat het allemaal wel meeviel. Wanneer grenzen ernstig zijn overschreden, hoeven we daar geen mooi verhaal van te maken. Zeker bij misbruik, geweld of andere traumatische ervaringen kan bovendien gespecialiseerde behandeling nodig zijn. Op de pagina over trauma staat die specifieke problematiek centraal.

Maar wanneer je naar jouw persoonlijke ontwikkeling kijkt, kun je twee dingen tegelijk erkennen: dit heeft mij beschadigd of iets essentieels onthouden én ik wil voorkomen dat mijn verdere leven volledig door die geschiedenis wordt bestuurd. Dat tweede ontkent het eerste niet. Het is juist een manier om jouw invloed terug te pakken.

Het perfecte leven en de perfecte jeugd bestaan niet

Het leven is weerbarstig en soms pijnlijk. Ook een gelukkige jeugd bevat teleurstelling, angst, verdriet, boosheid, weerstand, grenzen en groeipijn. Zoals je leert lopen met vallen en opstaan, leer je ook leven met vallen en opstaan. Ieder kind loopt builen en schrammen op, van buiten en van binnen. Zelfs wanneer je opgroeit in een warm en harmonieus gezin moet je ontdekken dat niet iedereen aardig is, dat verliezen bij het leven hoort, dat conflicten bestaan en dat je soms iets niet krijgt wat je heel graag wilt.

Daarom helpt het mij niet om ieder ongemak uit een jeugd onmiddellijk tot beschadiging te verklaren. De vraag is eerder wat er gebeurd is, hoeveel ruimte er daarna was voor herstel en wat jij daar uiteindelijk van hebt meegenomen. Kon je bij verdriet terecht bij iemand? Mocht je fouten maken? Werden conflicten ook weer opgelost? Voelde je je ondanks problemen fundamenteel veilig en gezien? Juist die context maakt verschil.

Verwijten betekent verlangen

Blijven hangen in verwijten brengt je uiteindelijk geen stap verder. Ik noem een verwijt graag een bevroren verlangen. Je zegt: ‘Mijn vader was emotioneel onbereikbaar.’ Onder dat verwijt kan iets heel anders zitten: ‘Ik had zo graag een vader gehad met wie ik werkelijk contact kon maken.’ Je zegt: ‘Mijn moeder was nooit geïnteresseerd in mij.’ Misschien zit daaronder: ‘Ik wilde zo graag dat mijn moeder mij zag en nieuwsgierig was naar wie ik werkelijk was.’

Wanneer je bij dat verlangen komt, verandert er iets. Het is niet meer alleen een aanklacht tegen iemand anders. Je raakt aan jouw eigen verdriet, behoefte en gemis. Dat maakt het niet noodzakelijk gemakkelijker, maar wel persoonlijker en vaak eerlijker. Misschien ontstaat daar ruimte om te rouwen om wat jouw ouders je niet konden geven. Niet om in verdriet te blijven hangen, maar juist om onder ogen te zien dat sommige verlangens niet meer door jouw ouders vervuld zullen worden.

Ontschuldigen kan een volgende stap zijn

Daar kan ook ontschuldigen in beeld komen. Niet als opdracht om jouw ouders te vergeven of alles goed te praten. Ontschuldigen kan betekenen dat je jouw ouders steeds meer gaat zien als mensen met hun eigen geschiedenis, beperkingen en rugzak. Mijn vader was niet alleen mijn vader. Hij was ook dat jongetje van zes dat zijn vader verloor, die jongen die zich niet thuis voelde bij zijn stiefvader en de jongeman die tijdens de oorlog moest onderduiken.

Door dat te zien kan er iets verschuiven zonder dat de gevolgen voor jou verdwijnen. Je kunt begrijpen waarom iemand iets niet kon geven en tegelijkertijd erkennen dat jij het wel nodig had. Daar hoeft geen winnaar of verliezer uit te komen. Soms ontstaat er vooral meer realiteit.

Loslaten betekent niet vergeten

Loslaten betekent voor mij ook niet dat je jouw jeugd vergeet of zegt dat het allemaal niet meer belangrijk is. Het betekent eerder dat het verwijt steeds minder jouw huidige leven hoeft te besturen. Je leert aanvaarden dat jouw ouders zijn wie ze zijn en dat jouw jeugd verlopen is zoals die verlopen is. Dat kan ontzettend verdrietig zijn. Maar zolang al jouw energie blijft zitten in de gedachte dat het anders had moeten zijn, blijft een deel van jou met vroeger in gevecht.

De vraag wordt dan: hoe wil jij vandaag leven met de geschiedenis die je hebt? Welke patronen wil je doorbreken? Welke kwaliteiten wil je juist behouden? Misschien heb je door jouw jeugd een enorm inlevingsvermogen ontwikkeld, veel zelfstandigheid of het vermogen om in moeilijke omstandigheden overeind te blijven. Ook in een overlevingsmechanisme kan kracht zitten. Persoonlijke ontwikkeling betekent dat je de kracht leert gebruiken zonder steeds opnieuw de prijs van het oude patroon te betalen.

En als je zelf kinderen hebt?

Dan krijgt jouw eigen rugzak nog een andere betekenis. Misschien merk je dat je juist op bepaalde momenten reageert zoals jouw vader of moeder vroeger reageerde, terwijl je je zo had voorgenomen dat nooit te doen. Of je schiet naar het tegenovergestelde uiterste en wilt jouw kinderen alles geven wat jij gemist hebt. Ook dat kan doorschieten. Je hoeft geen perfecte ouder te worden om jouw geschiedenis niet klakkeloos door te geven.

Een interessante vraag is daarom: kunnen jouw kinderen bij jou aankloppen wanneer zij last krijgen van jouw rugzak? Kun jij luisteren zonder onmiddellijk in de verdediging te schieten? Kun je verdragen dat zij hun jeugd anders hebben ervaren dan jij denkt dat je die hebt aangeboden? Dat is misschien een van de krachtigste vormen van persoonlijke ontwikkeling: niet doen alsof jij geen bagage hebt, maar verantwoordelijkheid nemen voor wat jouw bagage in contact met anderen doet.

Systemisch kijken naar jouw familiegeschiedenis

Soms helpt het om jouw verhaal niet alleen individueel te bekijken, maar ook vanuit het gezin en de familie waar je deel van uitmaakt. Bij systemisch coachen kijk je bijvoorbeeld naar terugkerende patronen, rollen, verlies, loyaliteiten en gebeurtenissen binnen het bredere familiesysteem. Een familieopstelling is één werkvorm waarmee zulke patronen vanuit een andere invalshoek onderzocht kunnen worden.

Dat betekent niet dat een familieopstelling jouw hele jeugd verklaart of dat ieder probleem ergens in het familiesysteem moet worden gezocht. Het kan wel helpen om te zien dat jouw ouders zelf ergens vandaan kwamen, dat bepaalde patronen misschien al langer bestonden en dat jij vandaag kunt onderzoeken wat je daarvan nog wilt meenemen.

Jouw jeugd is een hoofdstuk, niet het hele boek

Misschien is dat uiteindelijk de kern. Jouw jeugd is belangrijk. Ze heeft je gevormd en soms beschadigd, ze heeft je kwaliteiten opgeleverd en je bepaalde manieren geleerd om met het leven om te gaan. Maar jouw jeugd hoeft niet de rest van jouw levensverhaal volledig te schrijven. Je kunt begrijpen waarom je doet wat je doet zonder te concluderen dat je dus altijd zo moet blijven.

Persoonlijke ontwikkeling begint wanneer je jouw geschiedenis serieus neemt en tegelijkertijd jouw huidige invloed erkent. Dit heb ik meegemaakt. Dit heb ik geleerd om mezelf staande te houden. Dit helpt mij nog steeds. Dit zit mij inmiddels in de weg. En dit wil ik anders leren doen. Dan verschuift de aandacht langzaam van de vraag wat jouw ouders vroeger hadden moeten doen naar de vraag wat jij vandaag nodig hebt om werkelijk jouw eigen leven te leiden.