home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / moreel kompas / gewetenloos

Wat is gewetenloosheid? Betekenis, oorzaken en gevolgen

Gewetenloosheid betekent dat iemand handelt zonder innerlijke morele rem. Het gevoel van verantwoordelijkheid, schuld of empathie ontbreekt of wordt genegeerd. Iemand kan dan gedrag vertonen waarbij de gevolgen voor andere mensen nauwelijks nog worden meegewogen. Ik merk dat het woord gewetenloos vaak wordt gebruikt zonder dat we precies weten wat het betekent. Het is een zwaar woord. Een beladen woord. Je moet er voorzichtig mee zijn om dat oordeel op iemand te plakken. Gewetenloos gedrag laat zien wat er kan gebeuren wanneer iemand zijn moreel kompas negeert, uitschakelt of uitbesteedt.

Ik kwam op het idee om dit artikel te schrijven nadat ik een documentaire keek over de Tweede Wereldoorlog. Ik zag hoe sommige Duitse officieren gewetenloos waren en zelfs plezier hadden in het vermoorden en vernederen van mensen. Ze vergenoegden zich in het lijden en doden van weerloze mensen.

Maar ja, wat is dat nu, dat gewetenloos?

Welke rol speelt het geweten?

Om gewetenloosheid te begrijpen, moet je eerst kort stilstaan bij het geweten. Ik zie het geweten als het innerlijke vermogen waarmee je naar jouw eigen handelen kijkt en jezelf de vraag stelt: klopt dit eigenlijk wel? Het geweten is als het ware de plaats waar je bij jezelf weet of iets goed is of niet goed. Nog voordat een ander er iets van zegt, kun je vaak al voelen of jouw handelen klopt met wat jij zelf als juist beschouwt. Je kunt iets doen waarvan niemand het ziet, maar ergens vanbinnen weet je toch al of het klopt of niet.

Hoe hangen geweten, normen en waarden samen?

Het geweten heeft alles te maken met de normen en waarden die je in de loop van jouw leven hebt ontwikkeld. In de opvoeding, op school, in religie of cultuur en in de omgang met anderen ontstaan langzaam overtuigingen over wat goed is en wat niet goed is. Je wordt niet geboren met een volledig ontwikkeld geweten. Het groeit mee met jouw ervaringen, met wat je leert en met wat je meemaakt. Wanneer jouw gedrag botst met jouw normen en waarden, kan het geweten zich laten voelen. Dan ontstaat twijfel, innerlijke spanning of een gevoel van schuld. Wanneer iemand sterk naar dat innerlijke kompas luistert, spreken we vaak over een gewetensvol of consciëntieus mens. Zo iemand neemt het nauw met zorgvuldigheid, eerlijkheid en betrouwbaarheid. Niet alleen omdat anderen dat eisen, maar omdat hij zichzelf daarop aanspreekt.

Wat is gewetenloos gedrag?

In de oorlog zeiden Duitse soldaten: ‘Ich habe es nicht gewusst’, oftewel: ‘Ik heb het niet geweten.’ De vraag is of zij het werkelijk niet geweten hebben, of dat zij de handen in onschuld probeerden te wassen voor de misdaden die waren begaan. Er zijn mensen die handelen zonder innerlijke morele rem. Ze ervaren weinig schuldgevoel en voelen nauwelijks verantwoordelijkheid voor de gevolgen van hun gedrag.

Sommige mensen liegen zonder moeite. Ze manipuleren anderen om hun zin te krijgen. Anderen zijn agressief of roekeloos en lijken geen rekening te houden met de veiligheid of het welzijn van anderen. Weer anderen gebruiken mensen puur als middel om hun eigen doelen te bereiken.

In zulke situaties zeg ik vaak: dit is gewetenloos gedrag.

Welke vormen van gewetenloos gedrag bestaan er?

Ik noem enkele vormen van gewetenloos gedrag: 

Gewetenloos gedrag tussen mensen

Gewetenloos gedrag tussen mensen zie je wanneer iemand structureel over de grenzen van anderen heen gaat. Iemand liegt, manipuleert, intimideert of gebruikt een ander om zelf voordeel te behalen. Ook pesten kan gewetenloos worden. De pester rechtvaardigt zijn gedrag, omstanders kijken weg en het slachtoffer blijft met de gevolgen zitten. Wat voor de één een spel of machtsmiddel lijkt, kan voor de ander diep ingrijpend zijn.

Gewetenloos gedrag in organisaties en systemen

Gewetenloos gedrag ontstaat niet alleen bij individuen. Soms ontstaat het ook binnen systemen. Wanneer verantwoordelijkheden over veel mensen worden verdeeld, kan het gebeuren dat niemand zich nog echt verantwoordelijk voelt. Iedereen doet gewoon zijn taak. De één verwerkt formulieren. De ander controleert cijfers. Weer een ander volgt procedures. En ergens onderweg verdwijnt de vraag: klopt dit eigenlijk wel? In zulke situaties hoor je vaak: ‘Ik volgde alleen de regels.’ Het persoonlijke geweten wordt dan uitbesteed aan het systeem. Regels, cijfers en procedures worden belangrijker dan mensen. De toeslagenaffaire is daar een duidelijk voorbeeld van. Duizenden ouders werden behandeld alsof zij fraudeurs waren. Medewerkers volgden procedures, risicomodellen bepaalden de uitkomst en het verhaal van de mensen zelf raakte buiten beeld.

Gewetenloos gedrag vanuit overtuiging

Soms gedragen mensen zich alsof zij de waarheid in pacht hebben. Alsof zij precies weten wat goed en fout is. Wanneer iemand ervan overtuigd is dat hij gelijk heeft, kan hij bijna alles rechtvaardigen. Het doel wordt dan belangrijker dan de mens. Het geweten stelt vragen. De pachter van de waarheid stelt geen vragen meer.

Wat betekent een toegeschroeid geweten?

Ik ben opgegroeid in de Bijbelse traditie. Wat ik daar meekreeg, is dat mensen hun geweten kunnen hebben ‘toegeschroeid’. Het beeld is krachtig. Wanneer een wond met een brandijzer wordt dichtgeschroeid, verdwijnt het gevoel. De zenuwen reageren niet meer. Zo kan het geweten worden afgesneden van hart en ziel. Je raakt afgestompt, hard, harteloos, hartvochtig, meedogenloos en schaamteloos. Het innerlijke waarschuwingssysteem wordt langzaam maar zeker gedoofd.

Wat is morele blindheid?

Een andere factor noem ik morele blindheid. Dat betekent dat iemand het morele aspect van een situatie eenvoudigweg niet ziet. Je kunt het vergelijken met iemand die kleurenblind is. Die persoon kijkt naar dezelfde wereld, maar ziet bepaalde kleuren niet. Zo kan iemand ook moreel blind worden. Hij kijkt naar een situatie, maar ziet niet dat zijn gedrag een ander schaadt. Dit gebeurt bijvoorbeeld in organisaties waar alles draait om winst, cijfers of prestaties. Wanneer mensen alleen nog naar targets en resultaten kijken, kan het gebeuren dat de morele gevolgen van hun keuzes buiten beeld raken.

Hoe schakelen mensen hun geweten uit?

Enkele voorbeelden:

Gedrag goedpraten

Mensen hebben een opmerkelijk talent om hun eigen gedrag goed te praten. Ik noem dat moreel verontschuldigen of moreel excuseren. Je hoort dan uitspraken zoals:

• ‘Ik had geen keuze.’
• ‘Het valt wel mee.’
• ‘Iedereen doet het.’
• ‘Hij verdiende het.’

Met dit soort redeneringen schakelen mensen hun innerlijke morele controle tijdelijk uit. Ze beschermen hun zelfbeeld door hun gedrag te rationaliseren.

Bewust wegkijken

Soms vermijden mensen bewust informatie zodat ze later kunnen zeggen dat ze het niet wisten. In de psychologie wordt dat willful ignorance genoemd. Dat betekent dat iemand wegkijkt van informatie die hem moreel verantwoordelijk zou maken. Soms kiezen mensen ervoor om niet te weten wat zij eigenlijk wel zouden kunnen weten.

Verantwoordelijkheid uitbesteden

Groepsdruk speelt hierbij een grote rol. Wanneer iedereen in een omgeving hetzelfde doet, wordt het moeilijker om tegen de stroom in te gaan. Mensen willen erbij horen en willen niet degene zijn die lastige vragen stelt. Ook autoriteit speelt mee. Wanneer een leidinggevende, organisatie of systeem een richting voorschrijft, denken mensen soms: het zal wel kloppen, anders zou dit toch niet gebeuren? Veel mensen willen bovendien hun baan behouden, carrière maken of conflicten vermijden. Het kan veiliger voelen om je aan te passen dan om naar jouw eigen morele oordeel te luisteren.

Zeggen dat je het niet wist

Na de Tweede Wereldoorlog verklaarden veel betrokkenen dat zij niet wisten wat er werkelijk gebeurde. ‘Ich habe es nicht gewusst’, zeiden sommigen. De vraag is alleen: wisten zij het echt niet? Of wilden zij het niet weten? In het dagelijks leven zie je iets vergelijkbaars. Mensen voelen soms dat iets niet klopt, maar zolang het niet helemaal zeker is, kiezen zij ervoor om weg te kijken. Dat is misschien wel een van de gevaarlijkste vormen van gewetenloosheid: zeggen dat je het niet wist, terwijl je eigenlijk niet wilde weten.

Hoe ontstaat gewetenloosheid?

Ik denk dat gewetenloosheid zelden uit het niets ontstaat. Het ontwikkelt zich vaak langzaam. Soms vragen mensen: wordt iemand zo geboren of wordt iemand zo gemaakt? Ik denk dat beide een rol kunnen spelen. Sommige mensen lijken van nature minder gevoelig voor angst, straf of schuldgevoel. Maar daarmee is het verhaal niet klaar. De omgeving waarin je leeft speelt een grote rol. Denk aan oorlog, propaganda, groepsdruk en angst. In zulke omstandigheden verschuiven grenzen. Wat eerst onvoorstelbaar lijkt, wordt stap voor stap normaal. Gewetenloosheid ontstaat vaak wanneer aanleg, opvoeding en omgeving samenkomen. Wanneer een omgeving gedrag beloont dat eigenlijk tegen het geweten ingaat, kan het geweten langzaam afgestompt raken.

Wanneer raakt het geweten afgestompt?

Gewetenloosheid begint zelden met grote daden. Het begint meestal klein. Heel klein zelfs. Een kleine concessie aan jezelf. Een kleine overtreding van jouw eigen waarden. Een moment waarop je denkt: ach, dit kan nog wel. Het geweten reageert dan vaak nog. Je voelt een lichte spanning vanbinnen. Een soort innerlijk ongemak. Alsof er een stemmetje zegt: klopt dit wel? Wanneer je dat gevoel negeert, wordt het de volgende keer gemakkelijker. Wat eerst nog wringt, wringt minder. Wat eerst ongemakkelijk voelde, begint langzaam normaal te worden.

Ik zie dat als een glijdende schaal. Een mens schuift stap voor stap op. Niet in één grote sprong, maar in kleine bewegingen. Het gevaar zit vaak niet in de eerste stap. Het gevaar zit in de herhaling. Wanneer je herhaaldelijk tegen jouw eigen geweten ingaat, kan het geweten minder duidelijk gaan spreken. Daarom denk ik dat het geweten onderhoud nodig heeft. Niet door grote woorden of morele theorieën, maar door kleine dagelijkse keuzes waarin je jezelf de vraag blijft stellen: klopt dit eigenlijk wel?

Hebben sommige mensen echt geen geweten?

Soms vragen mensen zich af of er mensen zijn die echt geen geweten lijken te hebben. Ik denk dat je moet oppassen met zulke grote woorden. Een mens blijft altijd ingewikkelder dan een etiket. Toch zijn er mensen die zich structureel weinig aantrekken van de gevolgen van hun gedrag. Ze manipuleren anderen, liegen zonder moeite of gebruiken mensen puur als middel voor hun eigen doelen.

Wat daarbij opvalt, is dat schuldgevoel of berouw vaak lijkt te ontbreken. Maar ook dan blijft menselijk gedrag meestal het resultaat van meerdere oorzaken.

Kan een gewetenloos mens veranderen?

Dat is een moeilijke vraag. Ik ben geen psycholoog en ik kan niet in het hart van een mens kijken. Maar ik denk dat het moeilijk wordt. Wanneer iemand jarenlang gewend is geraakt om over de grenzen van anderen heen te gaan, kan dat gedrag diep inslijten. Wat eerst nog wringt, kan na verloop van tijd gewoon worden. Aan de andere kant zie je soms dat mensen veranderen. Iemand kan ineens inzien wat hij anderen heeft aangedaan. Hij kan worden geconfronteerd met de gevolgen van zijn gedrag en daardoor anders naar zichzelf gaan kijken.

Dat zijn geen gemakkelijke processen. Een toegeschroeid geweten komt niet zomaar weer tot leven. Toch blijft de vraag staan of de innerlijke stem soms, zelfs na lange tijd, opnieuw kan gaan spreken.

Wat is het verschil tussen gewetenloos en gevoelloos?

De woorden gewetenloos en gevoelloos worden soms door elkaar gebruikt. Toch betekenen ze niet hetzelfde. Wanneer iemand gevoelloos reageert, betekent dat vaak dat er weinig emotionele reactie zichtbaar is. Iemand kan weinig verdriet, medeleven of medelijden tonen. Dat wil niet automatisch zeggen dat het morele besef ontbreekt. Gewetenloosheid gaat verder. Het betekent dat iemand het morele aspect van zijn handelen niet serieus neemt of geen innerlijke rem ervaart. Het gaat niet alleen om gevoel, maar vooral om morele verantwoordelijkheid.

Een mens kan dus gevoelloos lijken, maar toch weten dat iets verkeerd is. Omgekeerd kan iemand begrijpen dat zijn gedrag een ander schaadt, maar daar geen morele rem bij ervaren.

Hoe herken je gewetenloos gedrag in het dagelijks leven?

Bij gewetenloosheid denken veel mensen meteen aan oorlog, dictators of zware criminaliteit. Maar gewetenloos gedrag kan ook veel dichterbij plaatsvinden. In relaties, op het werk, op school of binnen organisaties. Het begint vaak waar iemand structureel over de grenzen van anderen heen gaat. Iemand liegt zonder moeite, manipuleert situaties of gebruikt mensen als middel om zijn doelen te bereiken.

Hoe voorkom je dat jouw geweten afstompt?

Als gewetenloosheid vaak langzaam ontstaat, is het belangrijk om jouw geweten actief te blijven gebruiken. Dat begint met zelfreflectie. Sta af en toe stil bij jouw eigen handelen en stel jezelf de vraag: klopt dit eigenlijk wel wat ik doe? Het helpt ook om niet blind te varen op regels, systemen of verwachtingen van anderen. Regels kunnen nodig zijn, maar ze ontslaan je nooit volledig van jouw eigen verantwoordelijkheid. Blijf jezelf vragen stellen:

• Wat gebeurt hier eigenlijk?
• Wie wordt hier geraakt door mijn keuze?
• Kan ik mezelf straks nog recht aankijken wanneer ik deze beslissing neem?

Het geweten blijft levend wanneer je bereid bent om deze vragen te blijven stellen.

Wat kunnen we leren van gewetenloosheid?

Gewetenloosheid is een woord dat we gemakkelijk gebruiken, maar het verwijst naar een complex menselijk proces. Het gaat om empathie, verantwoordelijkheid en moreel bewustzijn. Het gaat om de manier waarop mensen omgaan met hun innerlijke stem. Iedere mens staat uiteindelijk voor dezelfde vraag: luister ik nog naar mijn geweten, of probeer ik het zwijgen op te leggen? Die vraag speelt niet alleen bij extreme gevallen. Ze speelt ook in het dagelijks leven, in kleine keuzes en in momenten waarop niemand anders kijkt. Het geweten verdwijnt zelden in één keer. Meestal gebeurt het langzaam, stap voor stap. Een kleine concessie hier, een moment van wegkijken daar, en voor je het weet wordt iets wat ooit verkeerd voelde langzaam normaal.

Veelgestelde vragen over gewetenloosheid

Hieronder vind je antwoorden op vijf aanvullende vragen over gewetenloosheid en gewetenloos gedrag.

Wat betekent gewetenloos?

Gewetenloos betekent dat iemand handelt zonder duidelijke innerlijke morele rem. Schuldgevoel, verantwoordelijkheid of de gevolgen voor anderen worden nauwelijks meegewogen.

Is gewetenloos gedrag aangeboren?

Aanleg kan een rol spelen, maar ook opvoeding, omgeving, groepsdruk en ervaringen hebben invloed. Gewetenloos gedrag ontstaat meestal niet door één enkele oorzaak.

Wat betekent een toegeschroeid geweten?

Een toegeschroeid geweten is een beeld voor een geweten dat door herhaald negeren is afgestompt. Wat eerst nog verkeerd voelde, roept steeds minder innerlijke spanning op.

Kan een gewetenloos mens veranderen?

Verandering kan moeilijk zijn wanneer gedrag diep is ingesleten. Toch kan confrontatie met de gevolgen, inzicht en bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen soms tot verandering leiden.

Wat is het verschil tussen gewetenloos en gevoelloos?

Gevoelloos betekent dat iemand weinig emotie of medeleven toont. Gewetenloos betekent dat iemand weinig morele verantwoordelijkheid ervaart of de morele gevolgen van zijn gedrag negeert.