home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / moreel kompas / gewetenloos

Wat is gewetenloosheid? Betekenis, oorzaak en gevolgen

Gewetenloosheid betekent dat iemand handelt zonder innerlijke morele rem. Het gevoel van verantwoordelijkheid, schuld of empathie ontbreekt of wordt genegeerd. Iemand kan dan gedrag vertonen waarbij de gevolgen voor andere mensen nauwelijks nog worden meegewogen. Ik merk dat het woord gewetenloos vaak wordt gebruikt zonder dat we precies weten wat het betekent. Het is een zwaar woord. Een beladen woord. En je moet er ook wel een beetje voorzichtig mee zijn om dat oordeel op iemand te plakken. In dit artikel kijk ik met je naar wat gewetenloosheid precies betekent, hoe het ontstaat en waarom mensen soms niet meer naar hun geweten luisteren.

Ik kwam op het idee om een artikel te schrijven nadat ik een documentaire keek over de Tweede Wereldoorlog. Ik zag hoe sommige Duitse officieren gewetenloos waren en zelfs plezier hadden in het vermoorden en vernederen van mensen. Ze vergenoegden zich in het lijden en doden van weerloze mensen.

Maar ja, wat is dat nu, dat gewetenloos?

Hoe hangt het geweten samen met normen en waarden?

Het geweten heeft daarom alles te maken met de normen en waarden die je in de loop van je leven hebt ontwikkeld. In de opvoeding, op school, in religie of cultuur en in de omgang met anderen vormen zich langzaam overtuigingen over wat goed is en wat niet goed is.

Dat proces gaat geleidelijk. Je wordt niet geboren met een volledig ontwikkeld geweten. Het groeit mee met je ervaringen, met wat je leert en met wat je meemaakt. In dat opzicht kun je het geweten zien als een innerlijke beoordelaar. Het is het vermogen om naar je eigen handelen te kijken en jezelf af te vragen of dat handelen past bij wat jij belangrijk vindt.

Wanneer dat zo is, merk je vaak weinig van je geweten. Maar wanneer je voelt dat jouw gedrag botst met je eigen normen en waarden, kan het geweten zich ineens laten voelen. Dan ontstaat twijfel, innerlijke spanning of een gevoel van schuld.

Binnen het model van willen, kunnen en zijn hoort het geweten vooral bij de laag van het zijn. Het gaat namelijk niet over wat je kunt en ook niet over wat je wilt. Het gaat over wie je bent.

Het raakt aan jouw integriteit, aan verantwoordelijkheid en aan de vraag of je trouw blijft aan je eigen waarden.

Wanneer iemand sterk naar dat innerlijke kompas luistert, spreken we vaak over een gewetensvol of consciëntieus mens. Zo iemand neemt het nauw met zorgvuldigheid, eerlijkheid en betrouwbaarheid. Niet omdat anderen dat eisen, maar omdat hij zichzelf daarop aanspreekt.

Zo bekeken vormt het geweten een belangrijk onderdeel van onze morele ontwikkeling. Het helpt ons om ons eigen gedrag te toetsen en verantwoordelijkheid te nemen voor de keuzes die we maken.

Ik zou het daarom zo samenvatten: het geweten is het innerlijke vermogen waardoor je jezelf onder ogen kunt komen en jezelf de vraag stelt of je handelt in overeenstemming met wat jij zelf als goed en juist beschouwt.

Wat is gewetenloos gedrag?

En nu kom ik al bij de verklaring van: wat is dan gewetenloos? In de oorlog zeiden Duitse soldaten: "Ich habe es nicht gewusst", oftewel: "Ik heb het niet geweten." Nu is de vraag of zij het niet geweten hebben, of dat ze de handen in onschuld proberen te wassen voor de grote misdaden die ze hebben begaan.

Maar er zijn mensen die blijkbaar gewetenloos zijn. Ze handelen zonder innerlijke morele rem. Ze ervaren geen schuldgevoel en voelen geen verantwoordelijkheid voor de gevolgen van hun gedrag. Dat kan zich op verschillende manieren uiten.

Sommige mensen liegen zonder moeite. Ze manipuleren anderen om hun zin te krijgen. Anderen zijn agressief of roekeloos en lijken geen rekening te houden met de veiligheid of het welzijn van anderen. Weer anderen gebruiken mensen puur als middel om hun eigen doelen te bereiken.

In zulke situaties zeg ik vaak: dit is gewetenloos gedrag.

Toch moeten we hier voorzichtig zijn. Want gewetenloosheid is geen eenvoudige eigenschap die je bij iemand kunt vaststellen zoals je bijvoorbeeld lengte of oogkleur vaststelt. Het is meestal een combinatie van verschillende psychologische processen.

Wat betekent een toegeschroeid geweten volgens de Bijbel?

Ik ben opgegroeid in de Bijbelse traditie en wat ik daar mee kreeg is dat er ook mensen kunnen zijn die hun geweten hebben "toegeschroeid".

Het beeld is krachtig. Wanneer een wond met een brandijzer wordt dichtgeschroeid, verdwijnt het gevoel. De zenuwen reageren niet meer. Zo kan het geweten worden afgesneden van hart en ziel. Dan word je afgestompt, hard, harteloos, hartvochtig, meedogenloos en schaamteloos. Het innerlijke waarschuwingssysteem wordt langzaam maar zeker gedoofd.

Wat is morele blindheid?

Een andere factor noem ik morele blindheid. Dat betekent dat iemand het morele aspect van een situatie eenvoudigweg niet ziet. Je kunt het vergelijken met iemand die kleurenblind is. Die persoon kijkt naar dezelfde wereld als jij, maar ziet bepaalde kleuren niet. Zo kan iemand ook moreel blind worden. Hij kijkt naar een situatie maar ziet niet dat zijn gedrag een ander schaadt.

Dit gebeurt bijvoorbeeld in organisaties waar winst of prestaties centraal staan. Wanneer mensen alleen nog kijken naar targets, cijfers of resultaten, kan het gebeuren dat ze niet meer stilstaan bij de morele gevolgen van hun keuzes. Het geweten raakt dan als het ware uit beeld.

Wat gebeurt er wanneer iemand denkt de waarheid in pacht te hebben?

Soms zie je nog iets anders gebeuren. Mensen gaan zich gedragen alsof zij de pachter van de waarheid zijn.

Alsof zij precies weten wat goed is en wat fout is. Wanneer iemand denkt dat hij de waarheid in pacht heeft, wordt het geweten gemakkelijk buitenspel gezet. Want als jij ervan overtuigd bent dat jij gelijk hebt, dan kun je bijna alles rechtvaardigen.

Dan wordt het geweten langzaam vervangen door overtuiging. En overtuiging kan soms harder zijn dan het geweten.

Je ziet dat bijvoorbeeld in oorlogen. Een dictator die duizenden mensen de dood injaagt omdat hij ervan overtuigd is dat zijn idee, zijn visie op een stuk grond of op de wereld de enige ware is. Wie denkt dat hij de waarheid in pacht heeft, gaat al snel geloven dat alles geoorloofd is. Het doel wordt belangrijker dan de mens.

En precies daar zie je hoe het geweten naar de achtergrond kan verdwijnen. Het geweten stelt vragen. De pachter van de waarheid stelt geen vragen meer.

Gewetenloosheid in organisaties en systemen

Gewetenloos gedrag ontstaat niet alleen bij individuen. Soms ontstaat het ook binnen systemen.

Dat zie je bijvoorbeeld in grote organisaties of bureaucratische structuren. Wanneer verantwoordelijkheden worden verdeeld over veel mensen, kan het gebeuren dat niemand zich nog echt verantwoordelijk voelt.

Iedereen doet gewoon zijn taak. De één verwerkt formulieren. De ander controleert cijfers. Weer een ander volgt procedures. En ergens onderweg verdwijnt de vraag: klopt dit eigenlijk wel?

In zulke situaties hoor je vaak een zin die veel zegt: "Ik volgde alleen de regels." Die uitspraak klinkt onschuldig, maar ze laat iets belangrijks zien. Het persoonlijke geweten wordt als het ware uitbesteed aan het systeem. De verantwoordelijkheid verschuift van de mens naar de procedure.

Regels worden dan belangrijker dan mensen. Een voorbeeld dat veel mensen in Nederland nog vers in het geheugen hebben, is de toeslagenaffaire. Duizenden ouders werden jarenlang behandeld alsof zij fraudeurs waren. Niet omdat één persoon besloot dat deze mensen slecht waren, maar omdat een systeem zo was ingericht dat afwijkingen automatisch als fraude werden gezien.

Medewerkers volgden procedures. Cijfers en risicomodellen bepaalden de uitkomst. Targets en controles werden belangrijker dan het verhaal van de mensen zelf. Veel betrokkenen deden simpelweg hun werk. En toch gebeurde er iets wat moreel gezien diep onrechtvaardig was.

Juist in zulke situaties wordt zichtbaar hoe kwetsbaar het geweten kan zijn binnen systemen. Wanneer regels, cijfers en prestaties centraal staan, kan het morele kompas langzaam naar de achtergrond verdwijnen. Het systeem neemt het over. En precies daar wordt het belangrijk dat mensen af en toe een stap terugzetten en zichzelf de vraag stellen: klopt dit eigenlijk wel?

Waarom luisteren mensen soms niet naar hun geweten?

Ik merk dat mensen hun geweten vaak helemaal niet kwijt zijn. Het probleem is meestal niet dat het geweten verdwenen is, maar dat mensen er niet meer naar luisteren. Daar kunnen verschillende redenen voor zijn.

• Een belangrijke factor is groepsdruk. Wanneer iedereen in een omgeving hetzelfde doet, wordt het moeilijker om tegen de stroom in te gaan. Mensen willen erbij horen. Ze willen niet degene zijn die het proces vertraagt of vragen stelt waar anderen liever aan voorbijgaan.
• Een tweede factor is autoriteit. Wanneer een leidinggevende, een organisatie of een systeem een bepaalde richting voorschrijft, voelen veel mensen zich minder vrij om hun eigen morele oordeel te volgen. Ze denken: het zal wel kloppen, anders zou dit toch niet gebeuren.
• Daar komt nog iets bij. Veel mensen willen hun baan behouden, carrière maken of conflicten vermijden. Het kan dan veiliger voelen om je aan te passen dan om vragen te stellen. Het geweten fluistert misschien nog wel, maar de omgeving maakt het moeilijk om ernaar te handelen.

Ik zie in gesprekken met mensen dat dit vaak geen bewuste keuze is om gewetenloos te worden. Het is eerder een langzaam proces van aanpassen. Een mens probeert loyaal te zijn aan collega's, aan regels of aan een organisatie. Maar ondertussen kan het gebeuren dat het innerlijke kompas steeds minder wordt geraadpleegd.

Juist daarom denk ik dat het belangrijk is om af en toe afstand te nemen van de situatie waarin je zit. Om jezelf niet alleen de vraag te stellen: wat wordt hier van mij verwacht?

Maar ook de vraag: wat vind ik hier zelf eigenlijk van?

Hoe praten mensen hun eigen gedrag goed?

Mensen hebben bovendien een opmerkelijk talent om hun eigen gedrag goed te praten. Ik noem dat moreel verontschuldigen of moreel excuseren. Dat betekent dat iemand strategieën ontwikkelt om zijn gedrag voor zichzelf acceptabel te maken. Je hoort dan uitspraken zoals:

• "Ik had geen keuze."
• "Het valt wel mee."
• "Iedereen doet het."
• "Hij verdiende het."

Met dit soort redeneringen schakelen mensen hun innerlijke morele controle tijdelijk uit. Ze beschermen hun zelfbeeld door hun gedrag te rationaliseren.

Wat is moreel wegkijken of willful ignorance?

Er bestaat nog een andere strategie die verrassend vaak voorkomt. Mensen vermijden soms bewust informatie zodat ze later kunnen zeggen dat ze het niet wisten.

In de psychologie wordt dat willful ignorance genoemd.

Het betekent dat iemand bewust wegkijkt van informatie die hem moreel verantwoordelijk zou maken. Onderzoek laat zien dat veel mensen geneigd zijn om informatie te vermijden wanneer die informatie hun eigen gedrag in een slecht daglicht zou stellen.

Met andere woorden: soms kiezen mensen ervoor om niet te weten wat ze eigenlijk wel zouden kunnen weten.

Hoe ontstaat gewetenloosheid bij mensen?

Ik denk dat gewetenloosheid zelden uit het niets ontstaat. Het ontwikkelt zich vaak langzaam. Soms vragen mensen: wordt iemand zo geboren of wordt iemand zo gemaakt? Ik denk dat beide een rol spelen.

Er zijn mensen die van nature minder gevoelig lijken te zijn voor angst, straf of schuldgevoel. Sommige mensen trekken zich minder aan van regels en grenzen. Maar daarmee is het verhaal niet klaar. De omgeving waarin je leeft speelt namelijk een enorme rol.

Denk bijvoorbeeld eens aan oorlog. In een oorlog gebeuren dingen die je in gewone omstandigheden ondenkbaar zou vinden. Toch zie je dat mensen daar langzaam aan wennen. Wat eerst onvoorstelbaar lijkt, wordt stap voor stap normaal.

Ik zag dat ook terug in documentaires over de Tweede Wereldoorlog. Mensen deden dingen waarvan je je achteraf afvraagt: hoe heeft iemand dat kunnen doen? Maar in zo’n systeem verschuiven grenzen. Groepsdruk, propaganda en angst kunnen ervoor zorgen dat mensen hun eigen geweten langzaam het zwijgen opleggen.

Wat eerst wringt, wringt na verloop van tijd minder. En uiteindelijk kan het zelfs verdwijnen. Daarom denk ik dat gewetenloosheid vaak ontstaat wanneer verschillende factoren samenkomen: aanleg, opvoeding en de omgeving waarin je leeft. Wanneer een omgeving gedrag beloont dat eigenlijk tegen het geweten ingaat, kan dat geweten langzaam afgestompt raken. Niet in één keer. Maar stap voor stap.

Wanneer raakt het geweten afgestompt?

Ik merk in gesprekken met mensen dat gewetenloosheid zelden begint met grote daden. Het begint meestal klein. Heel klein zelfs. Een kleine concessie aan jezelf. Een kleine overtreding van je eigen waarden. Een moment waarop je denkt: ach, dit kan nog wel.

Het geweten reageert dan vaak nog wel. Je voelt een lichte spanning van binnen. Een soort innerlijk ongemak. Alsof er een stemmetje zegt: klopt dit wel? Maar wanneer je dat gevoel negeert, gebeurt er iets interessants. De volgende keer wordt het gemakkelijker.

Wat eerst nog wringt, wringt minder. Wat eerst ongemakkelijk voelde, begint langzaam normaal te worden. Niet omdat het moreel beter is geworden, maar omdat jij eraan gewend raakt. Ik zie dat proces vaak als een soort glijdende schaal. Een mens schuift stap voor stap op.

Niet in één grote sprong, maar in kleine bewegingen. Dat zie je in het dagelijks leven. Maar ook in grotere maatschappelijke situaties. Denk aan organisaties waar mensen langzaam gewend raken aan gedrag dat eigenlijk niet klopt. Of denk aan oorlogssituaties waarin mensen stap voor stap dingen gaan doen die ze in normale omstandigheden nooit zouden doen.

Het gevaar zit vaak niet in de eerste stap. Het gevaar zit in de herhaling. Want wanneer je herhaaldelijk tegen je eigen geweten ingaat, kan het gebeuren dat het geweten minder duidelijk gaat spreken. Niet omdat het verdwenen is, maar omdat je er niet meer naar luistert. En wat je niet gebruikt, verliest langzaam zijn kracht. Daarom denk ik dat het geweten onderhoud nodig heeft.

Niet door grote woorden of morele theorieën, maar door kleine dagelijkse keuzes waarin je jezelf de vraag blijft stellen: klopt dit eigenlijk wel?

Hebben sommige mensen echt geen geweten?

Soms vragen mensen zich af of er ook mensen zijn die echt geen geweten lijken te hebben. Ik denk dat je moet oppassen met zulke grote woorden. Want uiteindelijk blijft een mens altijd ingewikkelder dan een etiket. Toch zie je wel dat er mensen zijn die zich structureel weinig aantrekken van de gevolgen van hun gedrag. Ze manipuleren anderen, liegen zonder moeite of gebruiken mensen puur als middel voor hun eigen doelen.

Wat daarbij opvalt, is dat schuldgevoel of berouw vaak lijkt te ontbreken. Maar zelfs dan blijft het belangrijk om voorzichtig te blijven met snelle conclusies. Want menselijk gedrag ontstaat bijna nooit door één oorzaak. Achter gedrag schuilen vaak verhalen, omstandigheden en invloeden die je aan de buitenkant niet meteen ziet. De werkelijkheid is meestal ingewikkelder dan wij denken.

Kan een gewetenloos mens veranderen?

Dat is een moeilijke vraag. Ik ben geen psycholoog en ik kan ook niet in het hart van een mens kijken. Maar ik denk dat het moeilijk wordt.

Wanneer iemand jarenlang gewend is geraakt om over de grenzen van anderen heen te gaan, kan dat gedrag diep inslijten. Wat eerst misschien nog wringt, kan na verloop van tijd gewoon worden. Het geweten raakt dan steeds verder op de achtergrond.

Ik denk daarom dat verandering niet eenvoudig is. Aan de andere kant zie je soms ook dat mensen veranderen. Dat iemand ineens inziet wat hij anderen heeft aangedaan. Dat iemand geconfronteerd wordt met de gevolgen van zijn eigen gedrag en daardoor anders gaat kijken naar zichzelf.

Maar dat zijn geen gemakkelijke processen. Wanneer een geweten lange tijd genegeerd is, kan het ook afgestompt raken. In de Bijbel wordt dat beeld gebruikt van een geweten dat toegeschroeid is. En een toegeschroeid geweten komt niet zomaar weer tot leven.

Toch blijft de vraag altijd staan of een mens nog kan veranderen. Want uiteindelijk blijft het geweten die innerlijke stem die soms, zelfs na lange tijd, toch weer kan gaan spreken.

Gewetenloosheid: wat kunnen we hiervan leren?

Gewetenloosheid is een woord dat we gemakkelijk gebruiken, maar het verwijst naar een complex menselijk proces. Het gaat niet alleen om gedrag, maar ook om empathie, verantwoordelijkheid en moreel bewustzijn. Het gaat om de manier waarop mensen omgaan met hun innerlijke stem. Iedere mens staat uiteindelijk voor dezelfde vraag. Luister ik nog naar mijn geweten, of probeer ik het zwijgen op te leggen?

Die vraag stelt zich niet alleen bij extreme gevallen in het nieuws. Ze stelt zich ook in het dagelijks leven, in kleine keuzes en in momenten waarop niemand anders kijkt. Het geweten verdwijnt zelden in één keer. Meestal gebeurt het langzaam, stap voor stap. Een kleine concessie hier, een moment van wegkijken daar, en voor je het weet wordt iets wat ooit verkeerd voelde langzaam normaal.

Daarom blijft misschien wel de belangrijkste vraag die ieder mens zichzelf kan stellen: luister ik nog naar mijn geweten?

Wat is het verschil tussen gewetenloos en gevoelloos?

Soms worden de woorden gewetenloos en gevoelloos door elkaar gebruikt. Toch betekenen ze niet precies hetzelfde.

Wanneer iemand gevoelloos reageert, betekent dat vaak dat er weinig emotionele reactie zichtbaar is. Iemand kan bijvoorbeeld weinig verdriet, medeleven of medelijden tonen. Dat wil echter niet automatisch zeggen dat het morele besef ontbreekt.

Gewetenloosheid gaat een stap verder. Het betekent dat iemand het morele aspect van zijn handelen niet meer serieus neemt of er helemaal geen innerlijke rem meer op ervaart. Het gaat dus niet alleen om het ontbreken van gevoel, maar vooral om het ontbreken van morele verantwoordelijkheid.

Een mens kan dus gevoelloos lijken, maar toch weten dat iets verkeerd is. En omgekeerd kan iemand precies begrijpen dat zijn gedrag een ander schaadt, maar er geen enkele morele rem bij ervaren. In dat laatste geval spreken we eerder van gewetenloosheid.

Het mechanisme van onschuld: "ik wist het niet"

Ik merk dat mensen hun eigen rol soms kleiner maken door te zeggen: "Ik wist het niet." Dat mechanisme zie je vaker terug in de geschiedenis. Na de Tweede Wereldoorlog verklaarden veel betrokkenen dat zij niet wisten wat er werkelijk gebeurde. "Ich habe es nicht gewusst", zeiden sommigen.

De vraag is alleen: wisten ze het echt niet? Of wilden ze het niet weten? In het dagelijks leven zie je iets vergelijkbaars. Mensen hebben soms wel een vermoeden dat er iets niet klopt. Ze voelen dat er iets wringt. Maar zolang het niet helemaal zeker is, kiezen ze ervoor om weg te kijken.

Zo ontstaat een merkwaardige vorm van onschuld. Mensen zien zichzelf als onschuldig, terwijl ze ergens diep van binnen toch weten dat er iets niet klopt. Dat is misschien wel een van de gevaarlijkste vormen van gewetenloosheid: het moment waarop iemand zegt dat hij het niet wist, terwijl hij eigenlijk niet wilde weten.

Hoe herken je gewetenloos gedrag in het dagelijks leven?

Gewetenloosheid klinkt vaak als iets dat alleen voorkomt bij extreme situaties zoals oorlog of zware criminaliteit. Toch kan gewetenloos gedrag ook in het dagelijks leven zichtbaar worden.

Ik zie dat bijvoorbeeld wanneer mensen structureel over de grenzen van anderen heen gaan. Ze liegen zonder moeite, manipuleren situaties of gebruiken anderen om hun eigen doelen te bereiken. Soms gebeurt dat subtiel. Iemand schuift voortdurend verantwoordelijkheid af op anderen. Of iemand neemt beslissingen die grote gevolgen hebben voor andere mensen, zonder zich echt af te vragen wat dat met die mensen doet.

In organisaties kan dat ook gebeuren. Targets, regels en procedures worden dan belangrijker dan de mensen om wie het eigenlijk gaat. Het systeem wordt leidend en het persoonlijke geweten verdwijnt naar de achtergrond. Gewetenloos gedrag is dus lang niet altijd spectaculair. Het kan ook heel alledaags zijn. Juist daarom is het soms moeilijk te herkennen.

Hoe kun je voorkomen dat je geweten afgestompt raakt?

Als gewetenloosheid vaak langzaam ontstaat, betekent dat ook dat het belangrijk is om je geweten actief te blijven gebruiken.

Dat begint met zelfreflectie. Af en toe stilstaan bij je eigen handelen en jezelf de vraag stellen: klopt dit eigenlijk wel wat ik doe? Daarnaast helpt het om niet blind te varen op regels, systemen of verwachtingen van anderen. Regels kunnen nodig zijn, maar ze ontslaan je nooit volledig van je eigen verantwoordelijkheid. Ik merk dat mensen hun morele kompas vaak sterker ervaren wanneer ze bereid zijn om vragen te blijven stellen. Niet alleen aan anderen, maar ook aan zichzelf.

• Wat gebeurt hier eigenlijk?
• Wie wordt hier geraakt door mijn keuze?
• En kan ik mezelf straks nog recht aankijken wanneer ik deze beslissing neem?

Het geweten blijft levend wanneer je bereid bent om die vragen te blijven stellen.

Veelgestelde vragen over gewetenloosheid

Hier tref je enkele veelgestelde vragen.

Wat betekent gewetenloos?

Gewetenloos betekent dat iemand handelt zonder innerlijke morele rem. Er lijkt weinig schuldgevoel of verantwoordelijkheid te zijn voor de gevolgen van het eigen gedrag.

Is gewetenloos gedrag aangeboren?

Onderzoek laat zien dat zowel aanleg als omgeving een rol spelen. Temperament, opvoeding, sociale omgeving en persoonlijke ervaringen beïnvloeden samen de ontwikkeling van moreel gedrag.

Kan een geweten veranderen?

Bij kinderen en jongeren blijkt vroege begeleiding en opvoedingsondersteuning vaak effectief. Bij volwassenen met diepgewortelde patronen kan verandering moeilijker zijn, maar verbetering is niet onmogelijk.

Wat betekent een toegeschroeid geweten?

De Bijbel gebruikt dit beeld om te beschrijven dat het geweten afgestompt kan raken wanneer iemand herhaaldelijk tegen beter weten in handelt.