home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / moreel kompas

Wat is een moreel kompas? (en hoe werkt jouw morele kompas)

Een moreel kompas wijst jou de weg. Tegenwoordig hebben we het over jouw persoonlijke moreel kompas maar ook over moreel leiderschap. In dit artikel leg ik uit wat een moreel kompas is.

Wat zijn normen en waarden?

Normen en waarden krijg je mee vanuit je opvoeding. Ik leg in een ander artikel uit wat normen en waarden zijn. Maar kort gezegd: een waarde is wat je belangrijk vindt. Een norm is een regel die op de waarde is gebaseerd: wat wel mag en wat niet mag, wat je goed vindt of wat je afkeurt. Ik duid het met een voorbeeld. De waarde is behulpzaamheid en de norm kan zijn dat je voor jouw zieke buurvrouw de boodschappen haalt. Daar zit al in: ‘Je kunt het toch niet maken om dat niet te doen?’ of ‘Zo hoort het’. Zie je het verschil tussen normen en waarden?

Normen en waarden krijg je mee vanuit je opvoeding en vanuit de maatschappij. Neem school als voorbeeld. Als respect de waarde is, leer je op school dat je een ander kind niet mag pesten.

Normen en waarden kun je ook meekrijgen vanuit religie, wanneer je religieus bent opgevoed.

Wat is morele zelfsturing?

Ik praat graag over morele zelfsturing als zijnde een belangrijk onderdeel van autonomie en persoonlijk leiderschap. Waar normen en waarden van buitenaf worden aangereikt en aangeleerd, daar gaat het bij morele zelfsturing juist om wat jij er zelf van vindt. Iemand zei pas: ‘Nadat mijn vader was overleden, voelde ik me vrijer’. De vraag is of je zolang moet wachten. Jij bent de eigenaar van jouw geweten en van jouw morele kompas. Wordt het niet eens tijd om al die waarden en normen onder de loep te nemen om te kijken wat je er zelf van vindt?

Wat is een moreel kompas?

Voor mij is een moreel kompas een innerlijk kompas dat je zelf hebt ontwikkeld en dat jouw leven sturing geeft. Je laat je daarbij niet afleiden door hoe anderen vinden dat het hoort, maar je gaat bij jezelf te rade hoe jij vindt dat het hoort. Een moreel kompas is een richtingaanwijzer om te gaan en geen stok om mee te slaan. Bovendien wijst het de weg hoe het wel moet en dan vooral hoe jij vindt dat het zou moeten.

Waarom is een moreel kompas belangrijk?

Ik geef een paar redenen waarom een moreel kompas van belang is:

• De eerste noemde ik reeds: als richtingaanwijzer om te gaan. Een kompas wijst jou de weg.
• Het is een houvast in moeilijke tijden.
• Het is een kracht die maakt dat je iets wel of niet wilt.
• Het draagt bij aan zelfvertrouwen.
• Het draagt bij aan duidelijkheid en overtuigingskracht in jouw communicatie, want je staat ergens voor en je gaat ergens voor.
• Het draagt bij aan betrouwbaarheid (mensen kunnen op jou aan).
• Het draagt bij aan willen (wat wil je en wat wil je niet).

Wat zijn de valkuilen van een sterk moreel kompas?

Valkuilen zijn er altijd. Je kunt overal in doorslaan en dat geldt ook hier. Ik noem als valkuil:

• Dat je een moraalridder wordt.
• Dat je anderen jouw normen en waarden gaat opleggen.
• Dat je normatief wordt voor jouw medemens.
• Dat je communiceert alsof je de waarheid in pacht hebt.

Hoe hangt een moreel kompas samen met autonomie en persoonlijk leiderschap?

Morele zelfsturing hoort bij persoonlijk leiderschap. Je laat je niet leiden door opgelegde waarden van buitenaf maar je geeft leiding aan jezelf. Je laat je niet leiden door wat anderen vinden dat belangrijk is maar je geeft invulling aan wat jij belangrijk vindt.

Autonomie is dus ook dat je jouw waarden niet oplegt of tracht af te dwingen. Integendeel! Je begrijpt dat je samenwerkt met anderen en dat je in een samenleving acteert met jouw medemens. Dus ga je het gesprek aan over wat je samen vindt en waar je samen voor staat.

Gewetensvol zijn: luisteren naar jouw innerlijke stem

Een moreel kompas heeft alles te maken met jouw geweten. Het geweten is de innerlijke stem die aangeeft wat voor jou klopt en wat niet. Soms fluistert het zacht, soms spreekt het heel duidelijk.

Mensen die gewetensvol zijn, nemen verantwoordelijkheid voor hun handelen. Ze denken na over wat hun gedrag betekent voor anderen en voor zichzelf. Gewetensvol zijn heeft dus te maken met zorgvuldigheid, integriteit en betrouwbaarheid.

Ik heb hierover ook een artikel geschreven waarin ik uitleg wat het betekent om gewetensvol te zijn en hoe deze kernkwaliteit zich kan ontwikkelen. 

Het geweten als onderdeel van wie je bent

Het geweten hoort bij jouw innerlijke kompas. Je zou kunnen zeggen dat het een soort innerlijke richtingaanwijzer is die jou helpt om onderscheid te maken tussen wat goed voelt en wat niet klopt.

Soms raken mensen het contact met hun geweten een beetje kwijt. Dat kan gebeuren wanneer je je voortdurend aanpast aan verwachtingen van anderen of wanneer je jezelf voorbijloopt. Dan ga je leven volgens wat hoort, in plaats van volgens wat voor jou klopt.

Daarom is het belangrijk om stil te staan bij jouw geweten en de rol die het speelt in jouw leven. 

Hoe weet je of jouw moreel kompas klopt?

Een vraag die ik regelmatig krijg is deze: hoe weet je eigenlijk of jouw moreel kompas klopt? Wanneer handel je vanuit overtuiging en wanneer volg je simpelweg wat anderen verwachten?

Ik merk dat je jouw moreel kompas vaak herkent aan een innerlijk gevoel van rust en helderheid. Wanneer je handelt vanuit jouw waarden en geweten, voelt dat meestal consistent van binnen. Het betekent niet dat het altijd makkelijk is, maar wel dat je weet waarom je iets doet.

Anders wordt het wanneer je tegen jouw eigen waarden ingaat. Dan ontstaat er vaak innerlijke spanning. Je merkt dat je blijft twijfelen, dat je het gesprek met jezelf blijft voeren of dat je achteraf denkt: dit klopt eigenlijk niet met wie ik ben. Daarom is het belangrijk om drie vragen regelmatig aan jezelf te stellen:

• Past dit bij mijn waarden?
• Kan ik dit met een schoon geweten doen?
• Ben ik bereid verantwoordelijkheid te nemen voor deze keuze?

Wanneer je deze vragen serieus neemt, ontwikkel je stap voor stap een steviger innerlijk kompas. Dat kompas helpt je om keuzes te maken die passen bij wie jij bent.

En precies daar raakt het aan autonomie en persoonlijk leiderschap: dat je niet alleen weet wat anderen vinden dat juist is, maar dat je ook zelf onderzoekt wat voor jou klopt.

Veelgestelde vragen over het moreel kompas

In gesprekken over autonomie, waarden en geweten komen vaak dezelfde vragen naar voren. Hieronder beantwoord ik een aantal vragen die mensen regelmatig stellen wanneer het gaat over het ontwikkelen van een moreel kompas.

Wat is een moreel kompas in eenvoudige woorden?

Een moreel kompas is jouw innerlijke richtingaanwijzer die aangeeft wat voor jou goed of fout voelt. Het helpt je om keuzes te maken die passen bij jouw waarden, jouw geweten en bij wie jij bent. Je zou kunnen zeggen dat het jouw persoonlijke gids is bij het maken van morele keuzes.

Is een moreel kompas aangeboren of ontwikkel je het?

Een deel van jouw morele besef is aangeboren, maar een groot deel ontwikkelt zich in de loop van je leven. Je opvoeding, de cultuur waarin je opgroeit, ervaringen in relaties en gebeurtenissen in je leven spelen allemaal een rol. Uiteindelijk komt het moment waarop je jezelf de vraag stelt: wat vind ik er eigenlijk van?

Wat is het verschil tussen normen en waarden?

Een waarde is wat je belangrijk vindt in het leven. Denk bijvoorbeeld aan eerlijkheid, respect of verantwoordelijkheid. Een norm is een concrete regel die voortkomt uit zo'n waarde. Als eerlijkheid een waarde is, kan een norm zijn dat je niet liegt of dat je open bent naar anderen.

Wat gebeurt er als je tegen jouw moreel kompas ingaat?

Wanneer je tegen jouw eigen waarden of geweten ingaat, ontstaat er vaak innerlijke spanning. Je merkt dat je blijft piekeren, dat je jezelf moet rechtvaardigen of dat je achteraf het gevoel hebt dat iets niet klopt. Veel mensen herkennen dit als een innerlijke strijd tussen wat ze voelen en wat ze denken dat ze moeten doen.

Hoe kun je jouw moreel kompas versterken?

Je versterkt jouw moreel kompas door bewust stil te staan bij jouw waarden, jouw overtuigingen en jouw geweten. Reflectie helpt daarbij. Stel jezelf bijvoorbeeld vragen als: waar sta ik voor, waar trek ik mijn grens en wat vind ik werkelijk belangrijk? Door dit onderzoek leer je beter luisteren naar jouw innerlijke richtingaanwijzer.