home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / bescheiden / zelfverloochening

Zelfverloochening: valkuil of deugd?

Is zelfverloochening een deugd? Of is het een valkuil? Daarover wordt verschillend gedacht. Daarom ga ik in dit artikel verder in op de vraag wat zelfverloochening nu precies is. Zelfverloochening kan ontstaan wanneer jouw kernkwaliteit bescheiden zijn te ver doorschiet. Bescheidenheid kan je helpen om niet voortdurend jezelf centraal te stellen, maar dat is iets heel anders dan jezelf ontkennen of jouw eigen behoeften structureel terzijde schuiven.

Loochenen

Loochenen betekent ontkennen, miskennen, negeren of niet erkennen. Jezelf verloochenen betekent dus dat jij jezelf ontkent, afwijst, negeert of niet erkent. Wie zichzelf verloochent, zet zichzelf aan de kant, cijfert zichzelf weg en dicht zichzelf geen eigenwaarde toe. Ik noem het ook wel: leugenachtig omgaan met jezelf. Het is jezelf of jouw behoeften uitsluiten en verbannen. En daar ligt de pijn: wat doe je jezelf aan? Wie verwacht dit nu van jou? En wat doe je jezelf tekort!

Uitleg

Is zelfverloochening dan hetzelfde als het belang van de ander vooropstellen? Weet je waar het verschil zit? Het belang van de ander dienen is wat anders dan eigenbelang verzaken. Dienstbaar zijn of dienend zijn is wat anders dan slaafsheid. Het belang van de ander voor laten gaan is wat anders dan net doen alsof je geen eigenbelang hebt.

Daarmee raakt zelfverloochening ook aan jezelf structureel wegcijferen. De begrippen liggen dicht bij elkaar. Bij wegcijferen maak je jouw behoeften en positie kleiner dan die van de ander. Bij zelfverloochening gaat het nog nadrukkelijker over jezelf niet erkennen: wat jij voelt, wilt of nodig hebt krijgt onvoldoende bestaansrecht.

Zelfopoffering

Jezelf opofferen is een vergelijkbaar patroon. Het wordt vaak uitgelegd als het terzijde stellen van jouw eigenbelang of als zelfverzaking. Maar wat is nu offeren en opofferen? Offeren gaat over het aanbieden, geven of schenken van iets wat van grote waarde voor jou is. Hoe groter de waarde voor je is, hoe groter het offer.

Opofferen gaat in feite een grens over. Dat gaat niet meer alleen over geven, schenken en aanbieden. Jezelf opofferen gaat ten koste van jezelf omdat je jezelf geheel en al aan de kant zet. Daar zit ook het verschil met bewust iets voor een ander overhebben. Een offer kan een vrije keuze zijn, terwijl zelfopoffering een patroon kan worden waarin jijzelf steeds minder meetelt.

De naaste liefhebben als jezelf of ten koste van jezelf?

In het christelijk geloof is er een interpretatie van zelfverloochening en zelfopoffering in de trant van 'jezelf aan de kant zetten' en je 'eigenbelang verzaken'. Toch is dat een eenzijdige uitleg waar velen mee in de knoop zijn gekomen. Het gebod 'de naaste liefhebben als jezelf' is te veel uitgelegd als 'jouw naaste liefhebben ten koste van jezelf'. Wie zichzelf niet liefheeft, kan moeilijk goed voor een ander zorgen wanneer hij zichzelf ondertussen voortdurend uitput of negeert.

Wanneer je niet zelf jouw grenzen bewaakt, rust neemt en goed voor jezelf zorgt, houd je uiteindelijk minder energie over voor anderen. Dienstbaar willen zijn ten koste van jezelf is daarom iets anders dan gezonde dienstbaarheid. De ander werkelijk serieus nemen vraagt niet dat jij jezelf buiten beeld zet.

Geven en ontvangen

Jezelf verloochenen leg ik graag iets anders uit. Het gaat over een onbalans tussen geven en ontvangen. In de volksmond drukt men het uit als 'je moet geven en nemen', maar dat woord bezig ik hier niet. Inbrekers nemen, ook nog ongevraagd, maar hier gaat het over ontvangen.

Het belang van de ander voor laten gaan in een bepaalde situatie is een gift en geen vanzelfsprekendheid. Het verschil zit in het motief waarom je dat doet. Zet je jouw eigenbelang aan de kant omdat je niet assertief genoeg bent en jouw mening niet goed durft te zeggen? Dat heeft weinig met vrij geven en ontvangen te maken. Laat je het belang van de ander voorgaan omdat je daar bewust voor kiest, dan is het een geschenk van jou aan de ander.

Hoe merk je dat je jezelf verloochent?

Zelfverloochening zit niet alleen in grote beslissingen. Het kan juist zichtbaar worden in kleine momenten die steeds dezelfde kant op vallen. Je zegt dat het jou niet uitmaakt terwijl je wel degelijk een voorkeur hebt. Je zegt ja terwijl je nee voelt. Je merkt dat je moe bent, maar vindt de behoefte van de ander opnieuw belangrijker. Of je past jouw mening aan omdat je bang bent voor afwijzing, onbegrip of gedoe.

• Je zegt regelmatig iets anders dan je werkelijk voelt of wilt.
• Je geeft jouw eigen behoeften bijna automatisch minder gewicht.
• Je voelt je schuldig wanneer je tijd, aandacht of ruimte voor jezelf neemt.
• Je past je sterk aan om teleurstelling of afwijzing bij anderen te voorkomen.
• Je vindt het moeilijk om grenzen te stellen wanneer iemand iets van je vraagt.
• Je raakt steeds verder verwijderd van wat jijzelf eigenlijk wilt.

Het gaat dus niet om één keer aanpassen of één keer voor een ander kiezen. Het patroon wordt problematisch wanneer jij bijna altijd degene bent die verdwijnt uit de afweging.

Waar komt het vandaan?

Ik noem een paar oorzaken waarom jij jezelf zou verloochenen. Wellicht hoort bescheidenheid bij jou en is zelfverloochening de doorgeslagen variant. Te bescheiden betekent dan dat je geen plaats inneemt, jezelf wegcijfert, te weinig oog hebt voor eigen behoeften en onvoldoende voor jezelf zorgt.

Een andere oorzaak kan op overtuigingsniveau liggen. Misschien heb je geleerd dat jezelf opzijzetten een deugd is of dat rekening houden met jezelf egoïstisch is. Ook sociale angst kan een rol spelen. Je waait met alle winden mee, laat sociaal wenselijk gedrag zien en wringt je in allerlei bochten om aan verwachtingen te voldoen die je jezelf oplegt of die anderen jou aanpraten.

Hoe stop je met zelfverloochening zonder egoïstisch te worden?

De oplossing is niet dat je voortaan alleen nog maar aan jezelf denkt. Dan zou je van het ene uiterste naar het andere gaan. De uitdaging is dat jij jezelf opnieuw onderdeel maakt van de afweging. Wat wil de ander? Wat heb jij nodig? Wat kun je geven zonder jezelf daarbij te verliezen? Soms kies je dan nog steeds voor de ander, maar het verschil is dat jij bewust kiest in plaats van jezelf automatisch weg te strepen.

Daarom is assertief voor jezelf opkomen zo'n belangrijk leerpunt. Je mag jouw mening uitspreken, een grens aangeven, ergens over nadenken of nee zeggen zonder dat daarmee het belang van de ander verdwijnt. Gezonde gelijkwaardigheid betekent juist dat beide belangen mogen bestaan.

Ontwikkeldoelen bij zelfverloochening

Wanneer je merkt dat je jezelf regelmatig ontkent of automatisch terzijde schuift, kunnen deze drie ontwikkeldoelen helpen om meer evenwicht te ontwikkelen:

• Jouw eigen behoeften en gevoelens eerder herkennen en serieus nemen.
• Bewuster kiezen wanneer je iets voor een ander doet in plaats van jezelf automatisch weg te strepen.
• Jouw grenzen, mening en wensen duidelijker uitspreken zonder je daar onmiddellijk schuldig over te voelen.

Veelgestelde vragen over zelfverloochening

Zelfverloochening wordt gemakkelijk verward met bescheidenheid, dienstbaarheid, aanpassen of iets voor een ander overhebben. Het belangrijkste verschil zit in de vraag of jij nog vrij kunt kiezen en of jouw eigen behoeften en grenzen ook mogen bestaan. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.

Is rekening houden met anderen een vorm van zelfverloochening?

Nee. Rekening houden met anderen hoort bij normaal menselijk contact. Zelfverloochening ontstaat pas wanneer rekening houden met de ander bijna automatisch betekent dat jij jouw eigen behoefte, mening of grens moet negeren.

Waarom voelt voor jezelf kiezen soms egoïstisch?

Wanneer je lange tijd gewend bent geweest om anderen voorrang te geven, kan iedere beweging richting jezelf ongewoon of zelfs verkeerd voelen. Dat gevoel bewijst niet dat jouw keuze egoïstisch is. Het kan juist laten zien hoe sterk je gewend bent geraakt aan het tegenovergestelde.

Kun je dienstbaar zijn zonder jezelf te verloochenen?

Ja. Dienstbaarheid kan juist heel waardevol zijn wanneer je bewust iets bijdraagt aan het welzijn van een ander. Het verschil is dat je ook jouw eigen grenzen kent en kunt stoppen wanneer geven structureel ten koste van jezelf gaat.

Kan zelfverloochening voor de omgeving nauwelijks zichtbaar zijn?

Ja. Voor anderen kun je overkomen als gemakkelijk, behulpzaam of zeer betrokken. Zij zien misschien niet dat jij voortdurend jouw eigen wensen inslikt of over jouw grenzen gaat. Juist daarom is het belangrijk dat jijzelf leert herkennen wat er vanbinnen gebeurt.

Hoe weet je of je echt vrijwillig voor de ander kiest?

Een goede vraag is wat er gebeurt wanneer je zou besluiten het niet te doen. Kun je dan zonder grote angst of schuld een andere keuze maken? Wanneer nee zeggen praktisch onmogelijk voelt, is het verstandig om te onderzoeken hoeveel vrijheid er werkelijk in jouw ja zit.