home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / betrouwbaar / dogmatisch

Dogmatisch: valkuil of zit er ook kracht in?

Dogmatisch wordt vaak als valkuil gezien. En dat begrijp ik wel, maar het is me te kort door de bocht. Het kan een doorgeslagen variant zijn van betrouwbaar zijn, waarbij houvast, duidelijkheid en vaste beginselen veranderen in starheid. Maar daarmee is nog niet gezegd dat ieder dogma verkeerd is. Integendeel. In dit artikel ga ik in op de valkuil dogmatisch: wat betekent het, wat is er goed aan een dogma en wanneer gaat het mis?

Wat is het verschil tussen betrouwbaar en dogmatisch zijn?

Betrouwbaarheid geeft houvast. Je weet waar je aan toe bent. Iemand is voorspelbaar in de goede betekenis van het woord, komt afspraken na en laat zich niet bij iedere windvlaag een andere kant op waaien. Daar zit kracht in. Mensen kunnen op jou rekenen omdat jij niet vandaag A zegt en morgen zonder enige reden B. Dogmatisch wordt het wanneer die behoefte aan vastigheid zo sterk wordt dat er nauwelijks nog ruimte bestaat voor omstandigheden, ontwikkeling of een andere zienswijze. Dan wordt vasthouden vastklampen. Wat ooit bedoeld was om richting te geven, wordt een regel waaraan alles ondergeschikt gemaakt moet worden. Zelfs wanneer de praktijk inmiddels laat zien dat die starre toepassing niet meer werkt.

Daar zit ook verwantschap met principieel zijn. Ergens voor staan is kracht. Maar wanneer het principe geen ruimte meer biedt voor andere mensen, veranderde omstandigheden of een andere toepassing, ontstaat verstarring.

Welke soorten dogma's zijn er?

Je hebt christelijke dogma's. Het vak dogmatiek is zelfs onderdeel van een theologische studie. Maar je kunt ook andere dogma's hebben:

• Juridische dogma's.
• Politieke dogma's, bijvoorbeeld liberale dogma's.
• Wetenschappelijke dogma's.

Het begrip hoort dus niet uitsluitend bij religie. Iedere beweging, overtuiging of denkrichting kan vaste uitgangspunten ontwikkelen. Daar hoeft niets mis mee te zijn. Zonder uitgangspunten wordt het ook lastig om duidelijk te maken waar je voor staat.

Waarom botsen leer en leven soms?

In feite gaat het over leer en leven. Het dogma gaat dan met name over de leer, de geloofsleer, de ideologie, waar je voor gaat en waar je voor staat. Het is wat mij betreft een overtuiging, zoals iedere politieke, ideologische of religieuze beweging een bepaald principieel gedachtegoed heeft waarop de beweging is gestoeld en van waaruit de beweging is ontstaan. In feite is dat vervat in een dogmatiek. Onder het leven versta ik de praktijk van alledag. En die is vaak anders dan het dogma voorschrijft. De praktijk is weerbarstiger. En daar wringt een spanningsveld. Ga je vasthouden aan het dogma of veer je mee? Ik noem dat de eeuwenoude strijd tussen de letter van de wet en de geest van de wet.

Want een regel kan helder zijn, terwijl de situatie waar je hem op moet toepassen helemaal niet helder is. Dan komt het erop aan of je alleen nog maar naar de letter kijkt of ook begrijpt waarom die regel ooit bedacht is.

Wat is de kracht van een dogma?

Een dogma geeft houvast en richting. Dat is meteen het bestaansrecht van een dogma. Het geeft helderheid en duidelijkheid. Of het nu omschreven is in een geloofsbelijdenis of een geloofsartikel: er is omschreven wat de beginselen zijn van een bepaalde groepering. Zo wordt hier gedacht. Zo staan wij in het leven. Dit zijn onze beginselen. Dat is een mooie gedachte. Mensen die ergens voor staan. Of je nu veganistisch bent, vegetariër, antimilitaristisch of christelijk-gereformeerd: je staat ergens voor en je gaat ergens voor! Je hoeft niet met alle winden mee te waaien en je hoeft jouw beginselen niet iedere ochtend opnieuw uit te vinden.

Daarom vind ik dogmatisch niet automatisch negatief. Er zit ook iets stevigs in. Je weet waar de bodem ligt. Het probleem ontstaat pas wanneer de bodem beton wordt en er niets meer kan groeien.

Wanneer leidt dogmatiek tot verstarring en verwarring?

Wat goed begint en wat mooi is, kan ook radicaal misgaan. Hoe dan? Hoe langer een gedachte of ideologie bestaat, hoe vaker je ziet dat mensen een dogma aanhangen als een dode letter. Men meent geloof en overtuiging, ideologie en gedachtegoed te kunnen vasthouden door zich vast te klampen aan het dogma. De context en de beleving verdwijnen en er ontstaat waarheidsdenken. Dogmatisch inzicht leidt tot moraalridders die de waarheid in pacht hebben en zich niet meer kunnen verplaatsen in andere mensen. Vandaar dat dogmatisch als negatief wordt gezien. Je merkt het: ik zie het niet als negatief. Maar ik erken dat het kan leiden tot moralisme. En zodra jij de waarheid in pacht hebt, wordt ieder gesprek lastig. Want waarom zou je nog werkelijk luisteren wanneer jij vooraf al weet dat de ander ongelijk heeft? Waarom zou je jouw toepassing onderzoeken wanneer jouw interpretatie toch al de enige juiste is?

Wanneer wordt een dogma een dode letter?

Een dogma wordt voor mij een dode letter wanneer de regel belangrijker wordt dan de bedoeling achter die regel. Je houdt dan wel de formulering vast, maar je verliest waar het oorspronkelijk om ging. De context verdwijnt, omstandigheden mogen niet meer meetellen en de toepassing wordt mechanisch. Dat zie je ook bij rechtlijnig denken. Het ene volgt logisch uit het andere en daar mag niets tussen komen. Alleen is het echte leven niet altijd zo recht. Mensen zijn verschillend, omstandigheden veranderen en dezelfde regel kan in de ene situatie heel anders uitpakken dan in de andere.

Dan moet je terug naar de vraag: waarom was dit beginsel er eigenlijk? Welke waarde wilden we hiermee beschermen? Zodra je alleen de regel nog kent maar de bedoeling erachter niet meer begrijpt, heb je misschien de letter behouden maar de geest verloren.

Hoe lijken dogma's op regels en procedures?

Dogma's kun je vergelijken met procedures en procesbeschrijvingen. Ik denk aan HR-dogma's zoals het huishoudelijk reglement en het personeelshandboek. Dogma's omschrijven de blauwe kant van HR, veiligheid, hygiëne enzovoort. Ze bieden kaders, duidelijkheid en afspraken waar mensen zich aan kunnen houden. Daar is ook gewoon behoefte aan. Een organisatie zonder kaders wordt een rommeltje. Maar een organisatie waarin het handboek belangrijker wordt dan gezond verstand, mensen of de werkelijkheid kan net zo goed vastlopen. Een procedure is bedoeld om het werk te ondersteunen. Niet om ieder denkproces uit te schakelen.

Hoe houd je principes levend zonder star te worden?

Door het verschil te blijven zien tussen jouw beginsel en de manier waarop je dat beginsel toepast. Het beginsel kan stevig blijven staan terwijl de toepassing in een andere situatie iets anders vraagt. Dat is niet hetzelfde als jouw principes verloochenen. Het is begrijpen waar jouw principe eigenlijk voor bedoeld is. Stel jezelf daarom af en toe de vraag: wat probeer ik hiermee te beschermen? Waarom bestaat deze regel? Doe ik nog recht aan de bedoeling of verdedig ik inmiddels vooral de formulering? En kan ik luisteren naar iemand met een andere zienswijze zonder dat ik onmiddellijk denk dat mijn hele overtuiging daardoor onderuit wordt gehaald? Je hoeft dus geen rekkelijke opportunist te worden die vandaag dit vindt en morgen iets anders omdat dat gemakkelijker uitkomt. Maar een overtuiging die werkelijk leeft, kan ook tegen een vraag, een andere zienswijze of veranderde omstandigheden. Wanneer jouw beginsel alleen overeind blijft zolang niemand eraan mag komen, vraag ik mij af hoe stevig het werkelijk is.

Wat is de allergie van dogmatisch denken?

De tegenhanger van dogmatisch is:

• Ketter.
• Ongelovige vrijgeest.
• Vrijbuiter en losbandigheid.

Wanneer jij veel waarde hecht aan vaste beginselen, betrouwbaarheid en duidelijkheid, kun je je behoorlijk ergeren aan mensen die volgens jou overal gemakkelijk mee omgaan. Mensen die de regels losjes interpreteren, voortdurend uitzonderingen bedenken of nauwelijks ergens echt voor lijken te staan.

Ook daar zit natuurlijk een spiegel. Wie iedere vorm van vrijheid meteen losbandigheid noemt, zit zelf misschien alweer behoorlijk strak in de leer. De kunst is niet om zonder beginselen te leven. De kunst is om beginselen zo te gebruiken dat ze richting geven zonder alles en iedereen vast te zetten.

Ontwikkeldoelen wanneer dogmatisch jouw valkuil is

• Vaste beginselen leren toepassen met oog voor context en veranderde omstandigheden.
• Ruimte leren geven aan andere zienswijzen zonder jouw eigen overtuiging onmiddellijk los te laten.
• Blijven onderzoeken of je nog handelt vanuit de bedoeling achter een regel of alleen vanuit de letter.

Veelgestelde vragen over dogmatisch denken

Dogmatisch wordt vaak onmiddellijk als negatief woord gebruikt. Toch zit er een verschil tussen duidelijke beginselen hebben en zo sterk vasthouden aan de leer dat de werkelijkheid, context en andere mensen nauwelijks nog ruimte krijgen.

Wat betekent dogmatisch?

Dogmatisch betekent dat je sterk vasthoudt aan vaste leerstellingen, regels, beginselen of overtuigingen. Het kan wijzen op duidelijkheid en houvast, maar ook op starheid en onbuigzaamheid wanneer er geen ruimte meer is voor context of andere zienswijzen.

Is dogmatisch altijd negatief?

Nee. Ik zie dat niet automatisch als negatief. Een dogma kan houvast, richting en duidelijkheid geven. Het wordt een valkuil wanneer iemand zich zo vastklampt aan de leer dat de bedoeling, context en praktijk verdwijnen.

Wat is het verschil tussen principieel en dogmatisch?

Principieel zijn betekent dat je ergens voor staat en jouw beginselen serieus neemt. Dogmatisch wordt het wanneer die beginselen zo star worden toegepast dat andere zienswijzen, omstandigheden of een andere toepassing nauwelijks nog ruimte krijgen.

Waarom kan een dogma een dode letter worden?

Omdat mensen de formulering van een regel kunnen blijven vasthouden terwijl ze vergeten waarom die regel ooit is ontstaan. Dan blijft de letter bestaan maar verdwijnt de bedoeling erachter.

Wat is het belangrijkste leerdoel bij dogmatisch gedrag?

Jouw beginselen stevig houden en tegelijkertijd leren kijken naar context, mensen en veranderde omstandigheden. Je hoeft niet nergens meer voor te staan. Je moet voorkomen dat jouw overtuiging verandert in een muur waar niemand meer doorheen komt.