home / persoonlijke ontwikkeling / conflicthantering / geest letter

De geest en de letter van de wet- en regelgeving

De geest van de wet lijkt vaak strijdig met de letter van de wet. Dat geldt voor elke wet, elke regel en elke afspraak die is gemaakt, zowel in ons landsbestuur als op het niveau van bedrijven en organisaties. Juist wanneer mensen regels verschillend uitleggen, kunnen spanningen of conflicten ontstaan. De een houdt zich vast aan de letter, terwijl de ander vooral kijkt naar de bedoeling. Dan heb je conflictvaardigheden nodig: luisteren, vragen stellen, de bedoeling onderzoeken en het gesprek voeren over norm en waarde.

Een voorbeeld: de letter volgen of de bedoeling begrijpen?

Tijdens de coronacrisis werd ons een leefregel geadviseerd. Ik pak als voorbeeld: maximaal vier personen in huis. Naar de letter van de leefregel mogen er vier personen bij je op bezoek. En vier is geen vijf. Letterlijke tekst!

Nu de geest van de leefregel: de regel was bedoeld uit veiligheid en om besmettingen te voorkomen. Nu woon ik in een huis van 350 m2. En ik meen dat ik bij zes of zeven personen volledig dezelfde veiligheid kan garanderen op dat woonoppervlak. Zou ik naar de letter van de wet handelen, dan zou dat een beetje overdreven zijn.

Het kromme was: vier personen mochten naar de letterlijke tekst bij mij thuiskomen. Maar ik mocht niet met mijn gezin van vijf personen op bezoek bij die vier.

Waarom heb je de letter van de regel nodig?

Dat spanningsveld heb ik nu proberen te duiden tussen geest en letter. En ze strijden altijd wel een beetje met elkaar. Ik ken de keerzijde wel. Wanneer je op zondagochtend om 6.00 uur op de autoweg rijdt, kom je weinig verkeer tegen. Dus je zou kunnen zeggen: ik trap het gaspedaal even wat steviger in.

Stel, ik word aangehouden door de politie. Zou ik dan wegkomen met de opmerking dat ik ‘in de geest van de wet heb gehandeld’? Waarschijnlijk niet! De letter van de wet geeft duidelijkheid en ik heb me daaraan te houden.

Daarom kun je niet zonder de letter. Regels geven houvast, begrenzing en duidelijkheid. Zonder letter wordt alles rekbaar. Maar zonder geest wordt de regel koud, star en soms zelfs onmenselijk.

Wat doe je met grijze gebieden?

Nu is mijn voorbeeld over snelheid op de autoweg redelijk zwart-wit. Maar er zijn soms van die grijze vlakken. Die zijn niet duidelijk. Denk aan regels over verzuim binnen de organisatie: grijs, wit en zwart verzuim.

Zwart is helder omschreven: je mag niet net doen alsof je ziek bent en dan thuisblijven. Vroeger noemden ze dat spijbelen. Geen discussie! Zwart verzuim! Wanneer een medewerker met ernstige klachten op de IC ligt, is er sprake van wit verzuim. Geen discussie.

Maar nu het grijze gebied. Ik denk aan een mevrouw die uitviel omdat haar partner was overleden. Was ze ziek? Nee! Was ze in staat om te werken? Nee, niet volledig. Stel, je zou handelen naar de letter van de wet: dan zou aan deze mevrouw geen ziekteverlof toegekend worden. Is dat verstandig? Nee!

In zulke situaties ontstaat vaak spanning. De een zegt: regels zijn regels. De ander zegt: kijk naar de mens en naar de bedoeling. Precies daar begint het gesprek.

Welke waarde zit achter de regel?

Ik kom nog even terug op de letter van de wet- en regelgeving. Daar kun je niet zonder. Maar weet dat het een dode letter is. Je zou ook kunnen zeggen: de letter doodt, want de geest is eruit. Terwijl de geest wijst op leven.

Een andere duiding vind ik nog mooier: de geest van de wet- of regelgeving duidt op de waarde die erachter zit. De letter duidt op de norm. Lees ook mijn artikel over normen en waarden in conflict.

De geest van de wet dat je op de autoweg 120 mag rijden, vertegenwoordigt de waarde veiligheid. De letter duidt erop dat 120 precies 120 is en geen 130.

Rekkelijken en preciezen: hoe voer je het gesprek?

Een goede vriend van me zei vroeger altijd: wanneer de rekkelijken te rekkelijk zijn, heb je de preciezen nodig. Maar wanneer de preciezen te precies zijn, heb je de rekkelijken nodig.

Belangrijk is om het gesprek te voeren binnen jouw organisatie. Met respect, open, zonder elkaar te wijs af te willen zijn. De preciezen bewaken de norm. De rekkelijken herinneren aan de bedoeling. Beide kanten kunnen iets waardevols inbrengen.

De vraag is dus niet alleen: wie heeft gelijk? De vraag is ook: welke bedoeling zit achter deze regel, welke waarde willen we beschermen en welke norm hebben we nodig om duidelijkheid te houden?

Wie alleen de letter volgt, kan de mens kwijtraken. Wie alleen de geest volgt, kan de duidelijkheid kwijtraken. Juist daarom is het gesprek zo belangrijk.

Veelgestelde vragen over de geest en de letter van regels

Hieronder beantwoord ik een paar vragen over de geest en de letter van regels, afspraken en wetgeving.

Wat betekent de letter van de wet?

De letter van de wet gaat over wat er letterlijk staat. Het is de tekst van de regel, afspraak of wet. Die letter geeft duidelijkheid en begrenzing.

Wat betekent de geest van de wet?

De geest van de wet gaat over de bedoeling achter de regel. Waarom is deze regel gemaakt? Welke waarde moet ermee beschermd worden? Dat is de vraag naar de geest.

Waarom kunnen de geest en de letter botsen?

Omdat een regel duidelijkheid geeft, maar niet altijd recht doet aan elke situatie. Soms vraagt de letter om strikt handelen, terwijl de bedoeling vraagt om nuance of menselijkheid.

Hoe voorkom je conflict over regels?

Door niet alleen te praten over wat er letterlijk staat, maar ook over de bedoeling van de regel. Onderzoek samen welke norm geldt, welke waarde erachter zit en hoe je zorgvuldig met de situatie omgaat.

Wat vraagt dit van jou?

Het vraagt dat je kunt luisteren, vragen stellen en omgaan met verschil in interpretatie. Je hoeft niet meteen gelijk te krijgen. Je moet vooral willen begrijpen wat de ander bedoelt en welke waarde er voor die ander op het spel staat.