home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / respecteren

Respect voor jezelf en voor anderen

Respect voor jezelf en voor anderen is een ijkpunt in het autonomieproces. Wanneer er onbalans is tussen geven en ontvangen, komt respect onder druk te staan omdat de ene persoon zichzelf boven of juist onder de ander plaatst. Respect gaat daarom niet alleen over beleefdheid of goede manieren. Het gaat over gelijkwaardigheid. Je maakt de ander niet kleiner, maar je maakt jezelf ook niet kleiner. In dit artikel ga ik in op een aantal hoofdthema’s, namelijk:

• Respect geven: de ander respecteren.
• Respect ontvangen van de ander.
• Respectloos gedrag.

Het betekent dat je de ander aanvaardt:

• In wie hij/zij is.
• In de keuzes die hij/zij maakt.
• In de behoeften die hij/zij heeft.
• In de gevoelens die hij/zij toont, maar ook in de grenzen die hij/zij stelt. Lees meer over het respecteren van de grenzen van de ander.
• In de normen en waarden die hij/zij heeft.
• In de mening en opvattingen die hij/zij heeft.

Met respect behandeld worden betekent dus dat men oog heeft voor jouw goede naam, voor jouw belangen en behoeften. Iemand respecteren betekent niet dat je het altijd met die persoon eens bent. Je kunt iemand als mens respecteren en tegelijkertijd diens gedrag afwijzen, een andere mening hebben of een duidelijke grens stellen. Respect betekent ook niet dat je alles moet verdragen. Je hoeft respectloos, vernederend of grensoverschrijdend gedrag niet te accepteren om te bewijzen dat jij respectvol bent.

Hoe geef je respect aan een ander?

Allereerst ga ik in op respect geven. Dat betekent inderdaad dat het gaat over jou en de ander. Je respecteert de ander in een gelijkwaardige en open verhouding. Ik ga een tweetal situaties bij langs waarbij dat niet gebeurt.

Wanneer stel je jezelf onder de ander?

Je stelt je ondergeschikt op wanneer je:

• Voorbijgaat aan jouw eigen gevoelens.
• Jouw eigen behoeften verwaarloost of ondergeschikt maakt aan de behoeften van de ander terwijl je dat niet wilt.
• Jezelf onderuithaalt of kleineert.
• Voortdurend toegeeft om spanning of afwijzing te voorkomen.
• Geen eerlijk weerwoord geeft terwijl je het ergens niet mee eens bent.

Respect voor de ander zonder gelijkwaardigheid is geen werkelijk respect. Wanneer je jezelf voortdurend wegcijfert, ontstaat er geen open verhouding. Je kunt de ander dan ogenschijnlijk alle ruimte geven, maar ondertussen verdwijnen jouw eigen gevoelens, behoeften en grenzen uit het contact. Dat kan samenhangen met afhankelijkheid. Je maakt jouw rust, veiligheid of waardering dan te veel afhankelijk van de goedkeuring van de ander.

Hoe blijf je gelijkwaardig in het contact?

Gelijkwaardigheid betekent niet dat beide personen dezelfde rol, kennis, verantwoordelijkheid of positie hebben. Het betekent dat beiden als mens volwaardig zijn en ruimte krijgen voor gevoelens, behoeften, keuzes en grenzen.

Geef je eerlijk weerwoord?

Respectvol contact vraagt om eerlijkheid. Wanneer je het ergens niet mee eens bent, mag je dat zeggen. Altijd instemmen om spanning te vermijden lijkt misschien vriendelijk, maar het maakt het contact niet open. De ander krijgt dan geen eerlijk beeld van wat jij denkt of voelt. Je neemt de ander juist serieus wanneer je erop vertrouwt dat hij of zij een verschil van mening kan verdragen.

Geef je ruimte zonder jezelf kwijt te raken?

De ander ruimte geven betekent niet dat jij jouw eigen ruimte moet inleveren. Je kunt belangstelling tonen voor de behoeften van de ander zonder jouw eigen behoeften weg te drukken. Je kunt betrokken zijn zonder te claimen en je kunt helpen zonder de verantwoordelijkheid over te nemen. Gelijkwaardigheid ontstaat wanneer er ruimte is voor jou en voor de ander.

Kun je verschillen verdragen?

Respect blijkt vooral wanneer de ander anders denkt, voelt of kiest dan jij. Jouw verwachtingen hoeven niet de maatstaf te zijn voor het gedrag van de ander. Een andere keuze is niet automatisch een afwijzing van jou. Je hoeft een keuze niet verstandig, aantrekkelijk of begrijpelijk te vinden om te erkennen dat de ander het recht heeft om die keuze te maken. Je maakt de ander niet kleiner, maar je maakt jezelf ook niet kleiner.

Wat is respectloos gedrag?

Respectloos betekent zonder respect behandeld worden of de ander zonder respect behandelen. Dat kan openlijk gebeuren, maar ook subtiel en terugkerend. Voorbeelden van respectloos gedrag zijn:

• De ander onderuithalen of kleineren.
• De ander te schande maken of kwaadspreken over de ander.
• Lacherig doen over de gevoelens van de ander.
• De ander als dom betitelen wanneer hij/zij voor eigen keuzes gaat.
• De ander claimen.
• De gevoelens van de ander bagatelliseren.
• De grenzen van de ander negeren of overschrijden.
• De ander publiekelijk vernederen.
• De ander intimideren of onder druk zetten.
• De ander manipuleren met verwijten of schuldgevoel.
• De ander voortdurend corrigeren.
• De ander behandelen alsof hij/zij niet zelf kan nadenken of beslissen.

Niet iedere onhandige opmerking is meteen een structureel gebrek aan respect. Mensen kunnen iets verkeerd zeggen, een grens missen of een situatie verkeerd inschatten. Het wordt vooral problematisch wanneer gedrag zich herhaalt, jouw grens niet serieus wordt genomen of de ander jou bewust kleiner maakt. 

Hoe ontvang je respect van een ander?

Respect ontvangen is een thema dat vooral ook te maken heeft met de houding van anderen jegens je. Ook hier ga ik een tweetal situaties bij langs.

Wanneer stelt de ander zich onder jou?

Wanneer de ander zich ondergeschikt opstelt, krijg je wellicht geen weerwoord, tegenstand etc. Voor het oog heb je overeenstemming of ben je het eens met elkaar. Echter: de ander houdt zich in, maakt eigen behoeften en gevoelens ondergeschikt aan die van jou. Je begrijpt het al: dit komt de relatie tussen jou en de ander niet ten goede. In feite is het ook geen respect wat je ontvangt maar eerder een vorm van slaafs en te meegaand gedrag. Je krijgt dan geen eerlijk contact. De ander zegt misschien ja, terwijl hij of zij nee voelt. Er lijkt overeenstemming, maar de werkelijke mening of behoefte blijft verborgen. Dat kan prettig lijken wanneer je graag jouw zin krijgt. Maar een gelijkwaardige relatie vraagt om eerlijkheid, verschil en soms ook tegenspraak.

Is respect hetzelfde als instemmen of gehoorzamen?

Respect wordt soms verward met instemmen, gehoorzamen of geen kritiek geven. Maar dat zijn verschillende zaken. Respect betekent niet dat je:

• Altijd doet wat de ander vraagt.
• Zwijgt om spanning of ruzie te voorkomen.
• Kritiekloos volgt.
• Jezelf ondergeschikt maakt.
• De ander gezag geeft over jouw gevoelens en keuzes.
• Gedrag goedkeurt dat jouw grens overschrijdt.

Je kunt zeggen dat je begrijpt dat iemand een bepaalde keuze maakt, terwijl je die keuze zelf niet zou maken. Je kunt iemand als mens respecteren en tegelijkertijd zeggen: dit gedrag keur ik niet goed, dit past niet bij mij of zo wil ik niet behandeld worden. Een respectvolle nee blijft een nee. Gelijkwaardigheid betekent dat beide personen die nee serieus nemen.

Hoe reageer je op respectloos gedrag?

Respectloos gedrag vraagt om duidelijkheid. Dat betekent niet dat je meteen moet aanvallen of de ander ook moet kleineren. Het betekent wel dat je jouw positie inneemt.

Benoem je het concrete gedrag?

Benoem zo concreet mogelijk wat er gebeurt. Vermijd algemene beschuldigingen zoals: jij respecteert mij nooit of jij bent altijd respectloos. Zeg liever wat je waarneemt en welk effect dat op jou heeft. Bijvoorbeeld: je lacht terwijl ik vertel wat dit met mij doet. Daardoor voel ik mij niet serieus genomen. Door het gedrag concreet te benoemen, krijgt de ander de mogelijkheid om erop te reageren of het gedrag te veranderen.

Geef je duidelijk jouw grens aan?

Vertel welk gedrag je niet accepteert en wat je wel nodig hebt. Je kunt bijvoorbeeld zeggen:

• Ik wil dat je mij laat uitspreken.
• Ik wil niet dat je mij op deze manier aanspreekt.
• Mijn keuze staat vast, ook wanneer jij het ermee oneens bent.
• Ik wil hierover praten, maar niet wanneer je mij kleineert.

Een grens is geen poging om de ander te beheersen. Je maakt duidelijk waar jouw verantwoordelijkheid en mogelijkheden liggen.

Wat doe je wanneer het gedrag doorgaat?

Wanneer de ander jouw grens blijft negeren, moet je soms handelen in plaats van opnieuw uitleggen. Je kunt:

• Het gesprek beëindigen.
• Afstand nemen.
• Een afspraak schriftelijk vastleggen.
• Een leidinggevende, vertrouwenspersoon of andere betrokkene inschakelen.
• Professionele hulp zoeken bij structurele intimidatie, dreiging of vernedering.

Ben je voldoende weerbaar tegen respectloze behandeling van anderen? Mijn devies is: laat je nooit kleineren!

Waarom hebben mensen behoefte aan erkenning en respect?

Respect is een behoefte. Ieder mens heeft behoefte aan waardering, erkenning en respect. Wie respect geeft, geeft waardering. Wie respect ontvangt, ontvangt erkenning. Erkenning in wie je bent en in jouw recht om jezelf te zijn. Erkenning betekent dat je als persoon gezien en serieus genomen wordt. Waardering heeft vaak betrekking op wat je doet, bijdraagt of betekent. Respect gaat ook over menselijke waardigheid. Je hoeft niet eerst een prestatie te leveren, dezelfde mening te hebben of aan verwachtingen te voldoen om als mens respectvol behandeld te worden. Respect ontvangen betekent overigens niet dat iedereen jou moet bewonderen of aardig moet vinden. Het betekent dat jouw menselijkheid, grenzen en recht op eigen keuzes worden erkend.

Wat hebben respect en autonomie met elkaar te maken?

Autonomie betekent dat je jezelf en de ander als gelijkwaardige mensen ziet. Je neemt jouw eigen ruimte in en je laat de ander diens eigen ruimte innemen. Je domineert niet, maar je onderwerpt je ook niet. Je neemt geen verantwoordelijkheid over die bij de ander hoort en je schuift jouw eigen verantwoordelijkheid niet af. Je respecteert verschillen in behoeften, gevoelens, waarden, grenzen en keuzes. Tegelijkertijd geef je duidelijk aan waar jouw grens ligt wanneer gedrag respectloos wordt. Persoonlijk leiderschap betekent dat je bewust kiest hoe je met de ander omgaat. Je hoeft niet automatisch te pleasen, te redden, te controleren, te gehoorzamen of terug te kleineren. Respect begint waar je stopt met de ander kleiner te maken en stopt met jezelf kleiner te maken.

Veelgestelde vragen over respect

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over respect geven, respect ontvangen, gelijkwaardigheid en respectloos gedrag.

Wat betekent iemand respecteren?

Iemand respecteren betekent dat je de ander als gelijkwaardig mens erkent en ruimte geeft voor diens gevoelens, behoeften, grenzen, keuzes, normen en opvattingen. Je hoeft het niet overal mee eens te zijn.

Wat is respectloos gedrag?

Respectloos gedrag is gedrag waarbij iemand wordt gekleineerd, genegeerd, vernederd, gemanipuleerd of niet serieus wordt genomen. Ook het negeren van gevoelens, behoeften en grenzen kan respectloos zijn.

Is respect hetzelfde als instemmen?

Nee. Je kunt iemand en diens recht op een eigen keuze respecteren zonder met die keuze in te stemmen. Respect betekent ook niet dat je moet gehoorzamen of grensoverschrijdend gedrag moet verdragen.

Hoe blijf je gelijkwaardig in een relatie?

Je blijft gelijkwaardig door eerlijk te zeggen wat je denkt en voelt, ruimte te geven aan de ander, jouw eigen behoeften niet weg te drukken en verschillen in mening of keuzes te verdragen.

Hoe reageer je op respectloos gedrag?

Benoem het concrete gedrag, vertel welk effect het op jou heeft en geef duidelijk jouw grens aan. Wanneer het gedrag doorgaat, kun je het gesprek beëindigen, afstand nemen of ondersteuning inschakelen.