home / leiderschapsontwikkeling / modern leiderschap / moreel leiderschap

Moreel leiderschap: dat hebben we nodig!

Moreel leiderschap is belangrijk. Dat is mijn stellige overtuiging. Misschien staat het bij het thema modern leiderschap, maar wat mij betreft zou moreel leiderschap in iedere vorm van leiderschap aanwezig moeten zijn. We hebben behoefte aan leiderschap dat ergens voor gaat, ergens voor staat en duidelijk is over waarden en normen. Niet alleen wanneer het gemakkelijk is, maar juist wanneer het spannend wordt.

Moreel leiderschap is geen aparte truc

Ik zie moreel leiderschap niet als de zoveelste managementstijl die je uit de kast haalt wanneer het handig uitkomt. Je kunt directief, dienend, mensgericht of inspirerend leidinggeven, maar in al die vormen moet naar mijn idee een morele onderlaag zitten. Anders kun je heel vaardig leidinggeven zonder dat iemand nog weet waar je eigenlijk voor staat.

Daarom vind ik moreel leiderschap zo belangrijk. Een leider geeft richting, maar de vraag is ook: welke richting? Vanuit welke waarden? Waar trek je grenzen? Wat vind jij goed leiderschap en wat beslist niet? Zonder dat soort vragen kan leiderschap technisch misschien prima functioneren, maar inhoudelijk kleurloos worden.

Bevordering van morele zelfsturing

Moreel leiderschap bevordert morele zelfsturing en helpt teamleden ook om eigen normen en waarden te ontdekken en te formuleren. Dat is wat anders dan wat ik vaak om me heen zie. Het management organiseert een heidedag om de kernwaarden van de organisatie te benoemen, die daarna gedicteerd worden aan de rest van de organisatie. Met daarbij het verkooppraatje dat het "onze waarden" zijn. Dat noem ik eerder moraliserend of de moraalridder uithangen.

Waarden worden niet van jou omdat ze op een poster in de kantine staan. Mensen moeten zich erin herkennen en zelf kunnen onderzoeken wat die waarden voor hun keuzes en gedrag betekenen. Anders knikken medewerkers misschien een keer ja, maar innerlijk gebeurt er weinig.

Ergens voor staan

Volgens mij is daar juist veel behoefte aan: leiders die ergens voor staan. Niet bij ieder zuchtje wind een ander standpunt innemen, maar duidelijk kunnen maken wat voor hen wezenlijk is. Dat betekent niet dat je nooit van mening mag veranderen. Nieuwe informatie kan tot nieuwe inzichten leiden. Maar er moet wel iets herkenbaars onder jouw keuzes liggen.

Dat raakt ook aan authentiek leiderschap. Wanneer waarden alleen woorden zijn die goed klinken, wordt het snel een rol. Wanneer ze werkelijk bij jou horen, worden ze zichtbaar in de manier waarop je kiest, begrenst en verantwoordelijkheid neemt.

Kleuring geven aan je organisatie

Gebrek aan moreel leiderschap haalt alle kleur en leven weg. Om dat meteen immoreel te noemen vind ik te zwaar uitgedrukt. Wanneer er geen moreel leiderschapskompas is, kijkt men hooguit naar invloeden van buitenaf. Dan krijg je redeneringen als:

• Wanneer ik dit standpunt inneem, kost ons dat zoveel kiezers, maar als ik dat standpunt inneem krijgen we er zoveel kiezers bij.
• Ik ga hier niet voor staan, want dat kost mij mijn naam of reputatie.
• Als we dat standpunt uitdragen, krijgen we onrust op de werkvloer.

Kortom: het gaat niet meer om het eigen innerlijke geweten of de innerlijke moraal, maar om wat het oplevert wanneer je ergens voor gaat staan of welke schade het veroorzaakt wanneer je het niet doet. En daarmee verdwijnt de kleur. Voor je het weet ontstaat een grijze muizencultuur die zich nergens voor schaamt, maar ook nergens voor staat.

Moreel leiderschap vraagt soms dat je iets riskeert

Daar zit voor mij ook een belangrijk punt. Ergens voor staan heeft alleen betekenis wanneer het je soms iets kan kosten. Een standpunt innemen waar iedereen het al mee eens is, is niet zo ingewikkeld. Het wordt interessanter wanneer jouw overtuiging botst met gemak, populariteit, winst of persoonlijk voordeel.

Dat betekent niet dat een moreel leider voortdurend de held moet uithangen of overal principiële conflicten van moet maken. Maar wanneer waarden alleen gelden zolang ze niets kosten, vraag ik me af hoeveel waarde ze werkelijk hebben.

Moreel leiderschap is niet hetzelfde als moraliseren

Er zit een groot verschil tussen moreel leiderschap en moraliserend leiderschap. De moraalridder vertelt voortdurend aan anderen wat zij goed en fout moeten vinden. De morele leider begint bij zichzelf. Waar sta ik voor? Welke verantwoordelijkheid neem ik? Welke grens trek ik en waarom?

Moreel leiderschap vraagt dus niet dat je jouw persoonlijke normen zonder meer aan iedereen oplegt. Juist het gesprek over waarden is belangrijk. Verschillen mogen bestaan. Maar uiteindelijk moet een leider ook beslissingen durven nemen wanneer er werkelijk iets op het spel staat.

Moreel leiderschapskompas

Moreel leiderschap brengt wat mij betreft duidelijkheid en houvast. Mensen weten beter waar zij aan toe zijn en welke principes meewegen bij besluiten. Het brengt ook kleur in de profilering van een organisatie. Niet doordat je grote woorden gebruikt, maar doordat zichtbaar wordt wat je wel en niet belangrijk vindt.

• Het brengt verbinding met mensen die zich innerlijk in jouw standpunten herkennen.
• Het brengt duidelijkheid en houvast.
• Het maakt communicatie krachtig en overtuigend.
• Het brengt kleur in jouw profilering.
• Het helpt bij moeilijke keuzes waar regels alleen onvoldoende antwoord geven.

Waarom verbindt het?

Moreel leiderschap verbindt. Maar voor de helderheid: het trekt aan en het stoot af. Verbinding krijg je met mensen die zich herkennen in dezelfde waarden. Daar is niets vreemds aan. Wie ergens werkelijk voor staat, zal automatisch mensen aantrekken die daar iets mee hebben en anderen juist minder aanspreken.

Saamhorigheid wordt dan ook samen-weten. Het gaat immers over ons persoonlijke geweten, ons innerlijk weten over wat we goed en fout vinden, waar we voor gaan en waar we voor staan. Juist wanneer dat gesprek open gevoerd kan worden, ontstaat meer dan een lijst kernwaarden. Dan ontstaat een gezamenlijk moreel besef.

Waarden worden zichtbaar in besluiten

Je ziet de waarden van een organisatie niet alleen in de missie of op de website. Je ziet ze vooral wanneer er iets te kiezen valt. Wat doe je wanneer winst botst met veiligheid? Wat doe je wanneer een goede medewerker gedrag vertoont dat niet acceptabel is? Wat doe je wanneer een klant veel omzet brengt maar iets vraagt waar je niet achter staat?

Op zulke momenten wordt zichtbaar of waarden werkelijk iets betekenen. Moreel leiderschap zit dus niet alleen in woorden, maar vooral in keuzes. Anders blijven waarden mooie zinnen die vooral bedoeld zijn voor de buitenwereld.

Moreel leiderschap vraagt moed

Moreel leiderschap vraagt daarom ook moed. Niet de moed om voortdurend stoer te doen, maar de moed om helder te blijven wanneer belangen botsen. Om nee te zeggen wanneer ja gemakkelijker is. Om verantwoordelijkheid te nemen voor een besluit en uit te leggen waarom je daarvoor kiest.

Dat vind ik een belangrijk onderdeel van leiderschap. Richting geven zonder moreel kompas kan heel effectief zijn, maar de vraag blijft waar je mensen naartoe leidt. Moreel leiderschap zorgt ervoor dat die vraag niet wordt overgeslagen.

Veelgestelde vragen over moreel leiderschap

Het morele kompas, waarden, zelfsturing en ergens voor staan zijn hierboven besproken. De volgende vijf vragen gaan daarom verder en kijken naar situaties waarin moreel leiderschap in de praktijk ingewikkeld kan worden.

Wat doe je als twee belangrijke waarden met elkaar botsen?

Dan bestaat er niet altijd een eenvoudige goede oplossing. Veiligheid kan bijvoorbeeld botsen met vrijheid of loyaliteit met eerlijkheid. Moreel leiderschap betekent dan dat je de afweging zichtbaar maakt en uitlegt waarom de ene waarde in deze situatie zwaarder weegt dan de andere. Juist zulke afwegingen maken een moreel kompas concreet.

Kan een moreel leider een besluit nemen dat medewerkers onrechtvaardig vinden?

Ja. Mensen kunnen vanuit verschillende waarden naar hetzelfde besluit kijken. Dat betekent niet automatisch dat een besluit moreel verkeerd is. Wel moet een leider bereid zijn om kritiek serieus te onderzoeken, zijn afweging uit te leggen en zo nodig het eigen oordeel te herzien.

Hoe ga je om met regels die volgens jou moreel niet kloppen?

Dat hangt af van de situatie, maar blind uitvoeren is niet altijd voldoende. Een moreel leider onderzoekt wat de bedoeling van een regel is, welke gevolgen toepassing heeft en waar verantwoordelijkheid ligt. Soms moet je het gesprek aangaan, escaleren of duidelijk maken dat je een bepaalde grens niet wilt overschrijden.

Kan een organisatie verschillende morele overtuigingen verdragen?

Ja, en dat is vaak zelfs gezond. Mensen hoeven niet over alles hetzelfde te denken. Wel zijn er meestal een aantal grenzen nodig die gezamenlijk worden gedragen, bijvoorbeeld rond veiligheid, respect, integriteit of eerlijkheid. Buiten die grenzen mag verschil bestaan en kan juist het gesprek waardevol zijn.

Wat als moreel leiderschap commercieel nadeel oplevert?

Dan wordt zichtbaar hoeveel een waarde werkelijk waard is. Natuurlijk moet een organisatie financieel gezond blijven, maar wanneer iedere waarde onmiddellijk verdwijnt zodra zij geld kost, was het misschien nooit een echte waarde. Moreel leiderschap betekent daarom soms accepteren dat een consequente keuze een prijs heeft.