home / team organisatie / teamcoaching / ziekmakende organisatie team / grensoverschrijdend gedrag / seksueel grensoverschrijdend gedrag

Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Binnen integriteitskwesties binnen teams is seksuele veiligheid een belangrijk onderwerp. Seksueel grensoverschrijdend gedrag staat al jaren regelmatig in de belangstelling en ik denk dat het goed is dat er aandacht voor is. Tegelijk vraagt dit onderwerp om meer dan een paar stevige statements die het goed doen in de media. Daarmee ben je niet geholpen.

Want waar begint seksueel grensoverschrijdend gedrag precies? Wanneer wordt een opmerking ongepast? Wat doet een machtsverschil met de vrijheid om nee te zeggen? En wat doe je wanneer mensen onderling heel verschillend aankijken tegen een compliment, een grap of flirtgedrag? Juist die vragen moeten binnen organisaties bespreekbaar zijn voordat de situatie volledig uit de hand loopt.

Het gaat niet alleen over mannen

Seksueel grensoverschrijdend gedrag is niet voorbehouden aan mannen. In de maatschappelijke discussie gaat het vaak over mannen die over grenzen van vrouwen gaan en daar zijn helaas genoeg voorbeelden van. Maar daarmee is niet gezegd dat vrouwen niet seksueel grensoverschrijdend kunnen zijn. De grens wordt bepaald door gedrag, context, wederkerigheid en afhankelijkheid en niet door het geslacht van degene die het gedrag vertoont.

Zo vertelde iemand mij dat de vrouw van de predikant waar hij regelmatig kwam hem benaderde in haar duster en dan zei: ‘Ik heb er niks onder aan.’ En mijn dochters hebben me ook weleens verteld hoe het toegaat in de kleedkamer van het vrouwenvoetbalteam. Daar wordt een schuine mop ook niet geschuwd. Een schuine mop maakt iemand natuurlijk niet automatisch grensoverschrijdend. Het gaat er ook om wie erbij betrokken is, wat binnen de groep gebruikelijk is en of iemand zonder problemen kan aangeven dat hij of zij daar niet van gediend is.

Pas vertelde iemand dat ze haar avances had ingezet om hogerop te komen in het bedrijf. Ze zei: ‘Ik weet dat ik er leuk uitzie, ik weet dat hij er vatbaar voor is en ik maak er gewoon gebruik van.’ Ook daar spelen integriteit en professionele grenzen een rol.

Angela en haar leidinggevende

Ik denk ook aan Angela. Zij vertelde hoe ze na het functioneringsgesprek met haar leidinggevende in bed was beland. Ze zei: ‘Ik was er gewoon op uit, ik wou het, maar achteraf heeft dat onze professionele relatie wel verstoord.’

Dit voorbeeld laat goed zien waarom alleen de vraag ‘wilde iemand het wel of niet?’ niet altijd voldoende is om een situatie op het werk te begrijpen. Er kan sprake zijn van wederzijdse aantrekkingskracht en toch kunnen de professionele verhoudingen daarna behoorlijk ingewikkeld worden. Zeker wanneer de ene persoon invloed heeft op de beoordeling, loopbaan of positie van de ander. Dat raakt aan professionele afstand en nabijheid.

Wanneer het steeds verder uit de hand loopt

Wat klein en subtiel begint kan groter worden. Ik denk aan een mevrouw die bij mij in traject kwam. Ze had een affaire gehad met haar directeur, vertelde ze. Het begon subtiel. Hij vertelde haar dat ze heel veel kwaliteiten had en dat ze zijn ervaring en coaching daarbij wel nodig had. En zo zachtjesaan ontstond er iets waar ze maar moeilijk van loskwam.

Ze wilde wel terug maar durfde geen nee te zeggen. Ze was bang dat haar partner erachter zou komen, dat haar huwelijk kapot zou gaan en dat haar kinderen niets meer met haar te maken wilden hebben. Toen ze uiteindelijk liet merken dat ze dit niet meer wilde, duurde het twee maanden en kreeg ze een negatieve beoordeling. Ondertussen deed hij hetzelfde met een andere vrouwelijke manager.

Dan hebben we het niet meer over een onhandige opmerking of wat wederzijds geflirt. Hier spelen afhankelijkheid, macht en de professionele positie een duidelijke rol. Wanneer een leidinggevende zijn positie op deze manier gebruikt of na beëindiging van een verhouding de beoordeling van een medewerker beïnvloedt, mag je ook kijken naar macht en machtsmisbruik door de leiding. En wanneer dit onderdeel is van een breder patroon moet je soms zelfs de vraag stellen of de leidinggevende zelf nog wel functioneert.

Waarom is het zo moeilijk om jouw grens aan te geven?

Achteraf is het gemakkelijk om te zeggen: ‘Waarom zei je dan geen nee?’ De praktijk is vaak ingewikkelder. Zeker op het werk spelen relaties, afhankelijkheid, loyaliteit, schaamte en angst voor gevolgen mee. Misschien had je altijd een goede relatie met de ander en wil je die niet beschadigen. Misschien is die ander jouw leidinggevende. Misschien ben je bang dat niemand jou gelooft.

• Je had altijd een goede band met de ander en je bent eigenlijk heel loyaal aan hem of haar.
• Je wilt de ander niet in de problemen brengen.
• Je begrijpt te veel in welke positie de ander verkeert.
• Je bent bang om de verstandhouding te beschadigen.
• Je bent bang voor jouw eigen hachje.
• Je bent bang dat je niet geloofd wordt als je het aankaart.
• Je bent bang om jouw baan te verliezen.
• Je schaamt je omdat je zelf ook te ver bent gegaan.

Daar komt nog iets bij. Een grens is niet altijd vooraf messcherp. Soms merk je pas achteraf dat iets niet goed voelde. Of je hebt eerst meegedaan en wilt later stoppen. Ook dan mag je jouw grens opnieuw aangeven. Eerdere instemming betekent niet dat iemand voor altijd toestemming heeft.

Er kan ook niks meer!

Weet je wat volgens mij een belangrijk punt raakt? Dat is de verzuchting die ik van mannen hoor: ‘Je kunt ook niks meer zeggen’ of ‘Een beetje flirten is er niet meer bij.’ En van vrouwen hoor ik weer: ‘Ja maar ik vind een compliment juist fijn.’ Ik begrijp beide opmerkingen wel. Mensen zijn geen robots en aantrekkingskracht verdwijnt niet zodra je door de voordeur van het kantoor loopt.

Maar hier komt professionele afstand en nabijheid om de hoek kijken. Waar ligt de grens tussen afstand en nabijheid in een professionele relatie? Vind je als organisatie dat het spel van erotiek, verleiding en aantrekkingskracht thuishoort op de werkvloer? En belangrijker: kun je verstaan wanneer jouw gedrag voor een ander ongepast of onwelkom wordt? Dat is soms veel moeilijker dan een protocol doet vermoeden.

Je moet hier dus over kunnen praten. Iemand moet kunnen zeggen: ‘Dit vind ik niet prettig’ zonder onmiddellijk voor preuts, moeilijk of humorloos te worden uitgemaakt. En wanneer iemand een grens aangeeft, hoort die grens serieus genomen te worden.

Niet iedere klacht bewijst grensoverschrijdend gedrag

De andere kant hoort eveneens bij zorgvuldigheid. Wanneer iemand een situatie als ongewenst of grensoverschrijdend ervaart, moet die ervaring serieus worden genomen. Maar een melding, klacht of gevoel is nog niet automatisch hetzelfde als een objectief vastgestelde conclusie over wat er is gebeurd. Ook hier zijn feiten, context en hoor en wederhoor belangrijk.

Een organisatie die seksuele veiligheid serieus neemt, beschermt daarom niet alleen degene die een melding doet. Zij zorgt ook dat degene over wie gemeld wordt zorgvuldig wordt behandeld. Daarover schreef ik afzonderlijk bij onterecht beschuldigd worden van grensoverschrijdend gedrag.

Protocollen gaan je niet redden

Het zou Nederland niet zijn of we willen alles inregelen met voorschriften, protocollen en regels. Natuurlijk heb je kaders nodig. Natuurlijk moet duidelijk zijn waar iemand terechtkan met een melding en hoe de organisatie daarmee omgaat. Maar wanneer je denkt dat een protocol seksueel grensoverschrijdend gedrag gaat voorkomen, verwacht je er volgens mij te veel van.

Een protocol wordt vooral zichtbaar wanneer er al iets speelt. Preventie begint eerder. Bij de normen die mensen dagelijks ervaren, bij voorbeeldgedrag van leidinggevenden en bij de ruimte die er is om iets kleins bespreekbaar te maken voordat het groot wordt. Je kunt dus niet zonder regels, maar regels alleen gaan je niet redden.

Leidinggeven aan normen en waarden

Ik denk dat organisaties vooral leiding moeten geven aan normen en waarden. Dat geldt voor directies, managers en leidinggevenden, maar het ontslaat medewerkers niet van hun eigen verantwoordelijkheid. Sociale en seksuele veiligheid maak je met elkaar.

Dat betekent bijvoorbeeld dat een leidinggevende niet meelacht wanneer een medewerker zichtbaar ongemakkelijk wordt van een seksueel getinte grap. Maar ook dat collega’s elkaar mogen aanspreken wanneer gedrag doorschiet. Een veilige cultuur is niet een cultuur waarin nooit iets misgaat. Het is een cultuur waarin iets bespreekbaar kan worden gemaakt voordat iedereen zich heeft ingegraven.

Bewustwording is een voorwaarde

Voor iedereen geldt: let op zelfgenoegzaamheid. De houding ‘dit gebeurt bij ons niet’ is precies de verkeerde. En ik ga nog een stap verder. Ook de houding ‘dat overkomt mij niet’ kan gevaarlijk zijn. Ieder mens heeft kanten waarvan hij zelf niet altijd voldoende bewust is. Ook jij en ik.

En het begint soms klein. Net als bij ander niet-integer gedrag. Een mevrouw vertelde mij: ‘Toen ik in geldnood zat verwisselde ik altijd de prijskaartjes in het tuincentrum.’ Daar begon het mee. En de penningmeester van de voetbalclub begon stiekem eens wat geld weg te frommelen. Toen niemand het doorhad en hij zich onaantastbaar voelde, werd het steeds meer.

Zo kunnen grenzen ook op de werkvloer langzaam verschuiven. Een grap wordt steeds grover. Een aanraking wordt steeds vertrouwelijker. Een compliment krijgt een andere lading. Omdat de ander niet protesteert, ga je misschien denken dat het blijkbaar wel kan. Maar niet protesteren is niet hetzelfde als het prettig vinden. Daarom begint preventie met bewustwording en met werkelijk letten op de reactie van de ander.

Seksuele veiligheid is ook een integriteitsvraagstuk

Deze pagina hangt niet voor niets onder integriteit. Seksuele veiligheid gaat namelijk niet alleen over gewenst of ongewenst gedrag tussen twee mensen. Het gaat ook over professioneel handelen, machtsposities, afhankelijkheid en de vraag hoe je omgaat met verantwoordelijkheden die bij jouw functie horen.

Juist bij een leidinggevende, docent, hulpverlener of andere professional kan de positie van betekenis zijn. Wat privé misschien een vrije keuze lijkt, kan binnen een professionele verhouding veel ingewikkelder liggen. Daarom moet integriteit niet alleen over fraude, geld en vertrouwelijke informatie gaan. Ook de manier waarop we omgaan met nabijheid en seksuele grenzen hoort erbij.

Wat kun je doen als er iets gebeurt?

Wanneer je zelf merkt dat gedrag jou ongemakkelijk maakt, probeer jouw grens zo duidelijk mogelijk aan te geven als de situatie dat toelaat. Je hoeft geen prachtig betoog te houden. ‘Dit wil ik niet’, ‘Ik vind deze opmerkingen niet prettig’ of ‘Laten we dit professioneel houden’ kan voldoende zijn. Lukt dat niet of voelt het vanwege de machtsverhouding niet veilig, zoek dan iemand met wie je de situatie kunt bespreken.

Gaat het om een ernstige situatie, herhaald gedrag of een leidinggevende die jouw grens negeert, dan is het belangrijk om gebeurtenissen concreet vast te leggen en te kijken welke meldroute beschikbaar is. En wanneer jij zelf wordt aangesproken op jouw gedrag: ga niet onmiddellijk in de verdediging. Vraag wat de ander heeft ervaren, luister en onderzoek jouw eigen aandeel. Bewustwording werkt namelijk beide kanten op.

Samengevat

Seksueel grensoverschrijdend gedrag begint soms klein en subtiel maar kan grote gevolgen krijgen. Niet iedere grap, flirt of opmerking is automatisch een ernstige grensoverschrijding. Context, wederkerigheid, machtsverschillen, afhankelijkheid en de reactie van de ander doen ertoe.

Daarom bereik je seksuele veiligheid niet alleen met protocollen. Je hebt duidelijke normen nodig, leidinggevenden die voorbeeldgedrag laten zien en mensen die leren om eigen en andermans grenzen serieus te nemen. En vooral een cultuur waarin iemand tijdig kan zeggen: ‘Dit wil ik niet’ zonder bang te hoeven zijn voor de gevolgen.

Veelgestelde vragen over seksueel grensoverschrijdend gedrag

Seksueel grensoverschrijdend gedrag is niet altijd zwart-wit. Daarom zijn context, professionele verhoudingen, machtsverschil en de mogelijkheid om vrij een grens aan te geven zo belangrijk.

Wat is seksueel grensoverschrijdend gedrag op het werk?

Dat is seksueel getint gedrag waarmee de grens van een ander wordt overschreden. Het kan gaan om opmerkingen, avances, aanrakingen of ander gedrag. De context en de vraag of gedrag gewenst en wederkerig is spelen daarbij een belangrijke rol.

Kan seksueel grensoverschrijdend gedrag klein beginnen?

Ja. Een patroon kan beginnen met opmerkingen of gedrag dat eerst nog ambigu lijkt en vervolgens steeds verder gaan. Daarom is het belangrijk dat mensen kleine signalen en aangegeven grenzen serieus nemen.

Kunnen vrouwen ook seksueel grensoverschrijdend gedrag vertonen?

Ja. Seksueel grensoverschrijdend gedrag is niet gebonden aan één geslacht. Mannen en vrouwen kunnen grenzen overschrijden en mannen en vrouwen kunnen met ongewenst seksueel gedrag te maken krijgen.

Is flirten op het werk altijd grensoverschrijdend?

Nee. Wederzijds flirtgedrag is niet automatisch grensoverschrijdend. Het wordt ingewikkelder wanneer gedrag ongewenst is, iemand niet vrij een grens kan aangeven of wanneer een machts- of afhankelijkheidsrelatie meespeelt.

Kunnen protocollen seksueel grensoverschrijdend gedrag voorkomen?

Protocollen en meldprocedures zijn nodig maar niet voldoende. Preventie vraagt ook om duidelijke normen, voorbeeldgedrag, bewustwording en een cultuur waarin mensen grenzen tijdig kunnen bespreken.