Levenloos geboren kindje verzwegen?
Vroeger gebeurde het regelmatig dat een levenloos geboren kindje nauwelijks een zichtbare plek kreeg binnen het gezin of de familie. Soms kreeg het kindje geen naam, kwam er geen rouwkaart en werd er binnen de familie later amper meer over gesproken. Je voelt al wat voor intens verdriet daarachter kan zitten. Het snijdt dwars door je heen wanneer je verhalen hoort van ouders die een kindje verloren nog voordat het leven samen werkelijk kon beginnen. Bij systemisch coachen kijken we niet alleen naar het verdriet van de ouders, maar ook naar de plek die zo'n gebeurtenis binnen het familiesysteem krijgt. Want iemand kan uit het dagelijkse leven verdwenen zijn en toch bij de familie blijven horen.
Een naam en een plek
Ook maatschappelijk is er in de loop der jaren meer ruimte gekomen voor die erkenning. Sinds 3 februari 2019 kunnen ouders een levenloos geboren kind op verzoek laten registreren in de Basisregistratie Personen. Daarbij maakt het niet uit wanneer het kindje werd geboren of hoe lang de zwangerschap heeft geduurd. Registratie is niet verplicht, maar kan voor ouders wel betekenis hebben: het kindje krijgt daarmee ook officieel een naam en een zichtbare plaats in hun persoonlijke gegevens. Dat verandert het verlies natuurlijk niet, maar erkenning kan wel belangrijk zijn wanneer iemand onderdeel is van jouw gezin en jouw levensgeschiedenis.
Rouw en pijn
Een vader schreef dit gedicht dat vertolkt hoe groot de pijn kan zijn.
Het kwam helemaal niet in onze kraam te pas,
we hoorden je reeds lachen, huilen en praten,
en hoewel we wisten dat het slechts een verwachting was,
konden we deze gedachten niet laten varen.
We hebben samen onze dromen gedroomd,
over wat jij voor ons zou gaan betekenen,
en voordat het licht van je leven werd gedoofd,
werd ons het geluk van de hoop gegeven.
Nu is het zover dat jij er niet meer bent,
de dood heeft jou het leven benomen.
Eigenlijk hebben we elkaar niet eens gekend,
we hebben zelfs geen afscheid genomen.
We hadden je zo graag eens vastgepakt,
je tere lichaam liefdevol gekoesterd,
aan een, nu van pijn verwrongen hart,
waarin smart en verdriet is gekluisterd.
Slechts in herinnering leef je nu nog voort,
ons weten is dat we jou nooit meer vergeten.
We zwijgen, we zijn stil en zeggen geen woord,
omdat we door smart zijn opengereten.
Rouw heeft ook een eigen proces
Deze pagina kijkt vooral systemisch naar de plek van het kindje binnen gezin en familie. Het verdriet van ouders heeft daarnaast natuurlijk een eigen rouwproces. Wanneer jouw vraag vooral gaat over verlies na een miskraam of zwangerschap, lees dan verder over een miskraam en het rouwproces. Ook een onvervulde kinderwens kan een intens verlies met zich meebrengen.
Geen naam en geen plek: wat gebeurt er dan in een familie?
Vroeger was er soms nauwelijks ruimte om openlijk te rouwen om een levenloos geboren kindje. In een kerkbode uit 1950 vonden we bijvoorbeeld een melding waarin een predikant na zo'n verlies niet veel verder kwam dan de boodschap: ‘hopelijk gaat het de volgende keer beter’. Voel je hoeveel pijn zo'n reactie kan doen bij ouders die net een kind hebben verloren? Het verlies wordt daarmee niet alleen pijnlijk, maar bijna iets waar zo snel mogelijk overheen gestapt moet worden. De zwangerschap was er, het kindje was er, de verwachting was er en het verdriet is er, maar in het familieverhaal ontstaat nauwelijks ruimte om dat te erkennen.
Systemisch gezien wordt het interessant wanneer een familielid wel bij het systeem hoort, maar in het verhaal nauwelijks mag bestaan. Dat betekent niet dat ieder later probleem veroorzaakt wordt doordat een levenloos geboren kindje niet werd genoemd. Zo simpel is het niet. Wel kan verzwegen verdriet invloed hebben op de sfeer binnen een gezin, op de beschikbaarheid van ouders en op de manier waarop latere kinderen hun plaats ervaren. Juist daar kan een familieopstelling soms een ander perspectief bieden.
Hans ontdekte dat hij niet het vierde maar het vijfde kind was
Hans (48) deed een familieopstelling. Hij vertelde dat hij uit een gezin van vier kinderen kwam en dat hij de jongste was. Tijdens het gesprek kwam ter sprake dat er na het oudste kind ook een levenloos kindje was geboren. Daardoor ontstond een andere vraag: welke plaats had dit kindje eigenlijk binnen het gezin gekregen en wat betekende dat voor de kinderen die daarna kwamen?
Hans ging daarover in gesprek met zijn moeder, die inmiddels 85 jaar was. Hij vroeg: ‘Mam, heb jij dit verlies ooit een plekje kunnen geven in jouw leven?’ Wat er toen gebeurde vond hij aangrijpend. Zijn moeder begon hevig te huilen en vertelde opnieuw over de geboorte. De oudste was destijds drieënhalf jaar. Het kindje werd geboren en meteen was duidelijk dat het niet leefde. Het verdriet dat jarenlang nauwelijks woorden had gekregen, kwam ineens naar buiten. Hans zei vervolgens tegen zijn moeder: ‘Maar dan ben ik niet het vierde kind, maar het vijfde.’ Zijn moeder antwoordde: ‘Zo is het.’
Een maand later overleed de moeder van Hans. Tijdens de rouwdienst vertelde Hans het verhaal en stelde hij aan zijn broer, zussen, ooms en tantes voor om voortaan te zeggen dat zijn ouders een gezin met vijf kinderen hadden. Niet omdat daarmee ineens alle problemen uit de familie waren opgelost, maar omdat degene over wie zo lang nauwelijks was gesproken eindelijk weer onderdeel werd van het familieverhaal.
Wat veranderde er voor Hans?
Hans schreef later in een mail dat de familieopstelling hem anders naar zijn eigen plek had laten kijken. Hij had het gevoel dat hij, net als zijn broer en zussen, niet helemaal op zijn eigen plek had gestaan en herkende daarin iets van zijn levensloop. Maar wat hem vooral raakte was iets anders. Hij schreef dat zijn boosheid als sneeuw voor de zon smolt. Hij ging zijn ouders niet ineens idealiseren en de geschiedenis veranderde niet, maar hij begon beter te begrijpen dat ook zij hadden geprobeerd te overleven met een verdriet waarvoor destijds nauwelijks ruimte bestond. Zijn boosheid over ‘hoe het eigenlijk had moeten zijn’ verschoof naar meer aanvaarding van ‘het is zoals het is’.
Ook de andere kinderen leven in hetzelfde gezin
Wanneer ouders een kindje verliezen, raakt dat in de eerste plaats hen. Maar ouders en kinderen leven niet los van elkaar. Intens verdriet kan tijdelijk of langdurig invloed hebben op de emotionele beschikbaarheid van een vader of moeder, op angst om opnieuw iemand te verliezen en op verwachtingen rondom een volgend kind. Een kind dat daarna geboren wordt, kan bijvoorbeeld opgroeien bij ouders die uitzonderlijk bezorgd zijn of die moeite hebben om opnieuw onbevangen van een zwangerschap en geboorte te genieten. Dat betekent niet automatisch dat het volgende kind daardoor psychische problemen krijgt. Het betekent wel dat groot verlies onderdeel kan worden van de context waarin een gezin verder leeft.
Een volgend kind kan bovendien ongemerkt veel betekenis krijgen. Misschien wordt alle hoop op dat kind gevestigd of zijn ouders buitengewoon beschermend uit angst nogmaals iemand te verliezen. Soms wordt binnen de familie nooit gesproken over waar die angst vandaan komt. Het kind voelt dan mogelijk de spanning, maar kent het verhaal niet. Systemisch kijken probeert juist dat bredere verhaal zichtbaar te maken zonder een eenvoudige oorzaak-gevolgrelatie te verzinnen.
Een kind dat niet leeft, hoort wel bij het familieverhaal
Dat is de kern van deze pagina. Een levenloos geboren kindje groeit niet op binnen het gezin, maar de zwangerschap, verwachting, geboorte en het verlies hebben wel plaatsgevonden. Voor ouders kan het hun kind blijven en voor broers en zussen kan het onderdeel zijn van de geschiedenis van het gezin waarin zij geboren zijn. Erkennen betekent niet dat iedereen daar op dezelfde manier over moet denken of jaarlijks een ritueel moet uitvoeren. Het betekent vooral dat de werkelijkheid niet ontkend hoeft te worden.
Misschien is er een naam. Misschien ook niet. Misschien hebben ouders jarenlang veel over hun kindje gesproken of juist bijna nooit. Iedere familie gaat anders met verlies om. Systemisch coachen schrijft niet voor hoe iemand moet rouwen. Het stelt eerder vragen als: wie hoort er bij jouw familie? Over wie wordt wel en niet gesproken? Welke gebeurtenissen hebben het gezin gevormd? En welke plaats heb jij zelf binnen dat verhaal gekregen?
Wanneer kan een familieopstelling hierbij helpen?
Een familieopstelling kan zinvol zijn wanneer je merkt dat een verzwegen of nauwelijks besproken verlies steeds opnieuw naar voren komt in jouw vragen over familie, positie, verantwoordelijkheid of verbondenheid. Het doel is niet om tijdens zo'n opstelling te bewijzen dat het levenloos geboren kindje de oorzaak is van latere problemen. Een opstelling is geen diagnostisch instrument. Wel kan de werkvorm helpen om zichtbaar te maken hoe jij zelf de familie ervaart, welke plaats mensen daarin hebben en wat er verandert wanneer iemand die lang buiten beeld bleef weer wordt meegenomen in dat geheel.
Daarmee hoort deze pagina bij het bredere thema systemisch coachen. Daar lees je meer over buitensluiting, onvoltooid afscheid, loyaliteit, rollen en patronen binnen families. Wil je vooral begrijpen hoe de werkvorm zelf verloopt, dan vind je dat bij wat een familieopstelling is en hoe deze werkt.
Erkennen is iets anders dan oplossen
Je kunt het verleden niet veranderen. Een kindje dat levenloos geboren werd, komt niet terug doordat het een naam of plaats krijgt en het verdriet van ouders verdwijnt niet doordat de familie erover praat. Erkenning is geen oplossing voor rouw. Maar wat werkelijk gebeurd is, hoeft ook niet uit het verhaal te verdwijnen. Voor sommige ouders en familieleden kan juist het benoemen van het kindje betekenisvol zijn: jij was er, jij hoorde bij ons en jouw bestaan hoeft niet verzwegen te worden.
Misschien is dat ook wat het verhaal van Hans laat zien. Niet dat één familieopstelling een heel leven verklaarde, maar dat er iets veranderde toen een verzwegen onderdeel van de familiegeschiedenis eindelijk woorden kreeg. Soms zit systemisch werken precies daar: niet het verleden repareren, maar anders leren kijken naar wat er werkelijk is geweest en welke plaats dat vandaag in jouw leven mag krijgen.
Welke verhalen uit jouw familie hebben nooit een plek gekregen?
Een familiegeschiedenis bestaat niet alleen uit de mensen over wie vaak wordt verteld. Ook verlies, stiltes, mensen die verdwenen en gebeurtenissen waarover jarenlang nauwelijks werd gesproken kunnen deel uitmaken van het systeem waarin jij bent opgegroeid. Systemisch kijken kan helpen om te onderzoeken welke betekenis die geschiedenis voor jou heeft zonder dat je jouw huidige leven volledig door het verleden laat bepalen.
Persoonlijke ontwikkeling betekent daarbij dat je leert onderscheiden wat bij jou hoort, wat bij eerdere generaties hoort en wat jij niet langer hoeft te dragen. Soms begint dat niet met oplossen, maar met erkennen wat er daadwerkelijk geweest is.
Auteur
Dit artikel is geschreven door Jan Stevens. Jan Stevens is eigenaar en oprichter van De Steven training & coaching (www.desteven.nl). Op deze website tref je meer dan 2000 blogs over persoonlijke ontwikkeling, loopbaan, leiderschap, teamontwikkeling, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid.
Publicatiedatum: 23-06-2019
Laatst bijgewerkt: 7 september 2026.
