home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / verantwoordelijkheidsgevoel / verantwoordelijkheidsbesef

Verantwoordelijkheidsbesef: heb je daar gebrek aan?

Heb je gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef? Of word je dat verweten? Dat zijn soms twee verschillende dingen: of je vindt zelf dat je te weinig verantwoordelijkheidsbesef hebt of anderen geven jou deze feedback. Ik heb deze pagina onder verantwoordelijkheidsgevoel gezet omdat verantwoordelijkheidsbesef gaat over de bewustwording van jouw eigen verantwoordelijkheid. Zie je wat van jou is, pak je dat ook op en ben je bereid om aanspreekbaar te zijn op jouw keuzes en handelen?

Deze pagina gaat dus niet over een aparte kernkwaliteit en ook niet over de valkuil van verantwoordelijkheidsgevoel. Ik ga hier vooral in op gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef en op verschillende manieren waarop mensen hun eigen verantwoordelijkheid niet invullen, afschuiven of ontlopen.

Hoe hangt verantwoordelijkheidsbesef samen met verantwoordelijkheidsgevoel?

Verantwoordelijkheidsgevoel zegt iets over de mate waarin jij je verantwoordelijk voelt en verantwoordelijkheid wilt nemen. Verantwoordelijkheidsbesef gaat voor mij nog iets nadrukkelijker over bewustzijn: begrijp je waarvoor jij verantwoordelijk bent? Zie je jouw aandeel? Besef je dat jouw keuzes gevolgen hebben en dat jij niet voortdurend naar een ander kunt wijzen wanneer die gevolgen je niet bevallen?

Je kunt dus allerlei taken hebben en formeel verantwoordelijk zijn, maar daar bijzonder weinig besef bij hebben. Dan staat jouw naam misschien bij de taak, maar in jouw gedrag is weinig eigenaarschap te ontdekken. Andersom kun je je ook overal verantwoordelijk voor voelen terwijl iets helemaal niet van jou is. Ook dat is geen gezond verantwoordelijkheidsbesef. Het gaat om weten wat van jou is en daar vervolgens voor staan.

Hoe herken je gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef?

Gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef kan over veel aspecten gaan. Ik noem er een aantal:

• Je bent verantwoordelijk voor bepaalde taken, maar je maakt je er vooral niet te druk om.
• Je gaat onverantwoord met bepaalde taken om.
• Hoewel er een bepaald taakgebied aan jou is toegewezen, word je er niet warm of koud van als het niet goed loopt.
• Wat er ook gebeurt: je zult geen stap harder lopen.
• Je hebt overal kritiek op maar de verantwoordelijkheid om een verbetervoorstel te maken, pak je niet.
• Je laat al te gauw de regie over aan een ander.
• Je laat het erop aankomen of je bent reactief ingesteld.
• Je bent onzorgvuldig.
• Je bent gemakzuchtig.
• Anderen kunnen niet op jou aan.
• Je zult je voor één ding zeker inspannen: voorkomen dat je te hard moet lopen.
• Je gaat lichtzinnig of lichtvaardig met situaties om.
• Je bent soms roekeloos of overmoedig.
• Je stelt situaties rooskleuriger voor dan ze zijn.
• Je bent passief, afwachtend en laat zaken op hun beloop.
• Je gaat achteloos aan zaken voorbij.
• Je bent verkwistend.

De rode draad is dat je niet werkelijk gaat staan voor wat van jou is. Je laat iets liggen, schuift het door, wacht tot een ander het oplost of gedraagt je alsof de gevolgen niets met jouw eigen keuzes te maken hebben.

Waarom is verantwoordelijkheid iets anders dan schuld?

Verantwoordelijkheid en schuld worden nogal eens door elkaar gehaald. Zodra iemand wordt aangesproken op zijn verantwoordelijkheid, hoort hij soms: jij krijgt de schuld. Maar dat hoeft helemaal niet hetzelfde te zijn. Verantwoordelijkheid gaat over jouw aandeel, jouw keuze en de vraag wat jij ermee gaat doen. Schuld maakt er al snel een rechtszaak van met een dader en een slachtoffer.

Je kunt bijvoorbeeld een fout maken zonder dat je een slecht mens bent. Je kunt een verkeerde inschatting maken en daar verantwoordelijkheid voor nemen. Je kunt zeggen: dit heb ik gedaan, dit was het gevolg en dit ga ik nu herstellen. Daar hoef je jezelf niet eerst voor af te branden. Sterker nog: jezelf eindeloos schuldig verklaren kan opnieuw een manier worden om niet in beweging te komen.

Verantwoordelijkheid nemen brengt je verder. Schuld blijven zoeken houdt je vaak bezig met de vraag wie er fout was. De interessantere vraag is: wat is mijn aandeel en wat ga ik daar nu mee doen?

Hoe schuif je verantwoordelijkheid af?

Ik noem wat vormen om jouw verantwoordelijkheid af te schuiven. Ze zien er verschillend uit, maar hebben één ding gemeen: je zorgt ervoor dat jouw eigen aandeel uit beeld raakt.

Vingerwijzen en anderen beschuldigen

Een methode om de eigen verantwoordelijkheid te ontlopen is de ander de schuld geven en met de vinger naar de ander wijzen. Bijvoorbeeld: jij frustreert me, jij maakt me boos. Zelfs: jij maakt me gelukkig. Op dat moment leg je de verantwoordelijkheid voor jouw gevoelens bij de ander neer. Jij bent slachtoffer en de ander is dader of veroorzaker van jouw positieve of negatieve gevoelens. Maar jij zit in de dode hoek waar je niet verder komt.

Het veroorzaakt dat je passief op de stoel kunt blijven zitten. Zolang de ander verantwoordelijk is voor hoe jij je voelt, moet de ander immers eerst veranderen voordat jij verder kunt. Kortom: anderen beschuldigen is destructief. Dat raakt ook aan de rol van de aanklager, die vooral bezig is met aanwijzen wat de ander verkeerd doet.

Onwetendheid: dat hebben ze me nooit verteld

Een andere methode om iemand de zwarte piet toe te schuiven is zeggen dat jij het niet wist of dat jij niet de bevoegdheid had om maatregelen te nemen. Met andere woorden: jij kunt er niets aan doen. Voor de gevolgen van jouw onwetendheid moeten we dus vooral niet bij jou zijn.

Soms is informatie werkelijk niet gegeven en soms ontbrak inderdaad de bevoegdheid. Maar ook dan blijft de vraag interessant: wat heb jij zelf gedaan? Heb je informatie gevraagd? Heb je aangegeven dat iets niet duidelijk was? Heb je tijdig gemeld dat je zonder bevoegdheid jouw verantwoordelijkheid niet kon invullen? Verantwoordelijkheidsbesef betekent ook dat je niet pas achteraf vertelt waarom jij niets kon doen.

Jezelf de schuld geven: hoe kon ik zo stom zijn?

Een andere manier is om jezelf tot dader te benoemen. Hoe heb ik het zover laten komen? Wat stom dat ik erin getrapt ben. Kenmerk van deze houding is dat je als schuldige wordt benoemd door jezelf en jouw omgeving stond erbij en keek ernaar.

Kenmerkend bij verantwoordelijkheid nemen is juist dat je fouten mag maken en ook zult maken. Overigens: wat is fout? En wanneer gaat het niet goed? Ik heb de definitie inmiddels: FOUT is dat het anders gaat dan ikzelf had gedacht. Het gaat anders dan het beeld dat ik erover had. Het gaat niet volgens mijn eigen verwachtingspatroon.

Excuusgedrag

Excuusgedrag is ook een manier om eigen verantwoordelijkheid te ontlopen. Voor iedere situatie is wel een verklaring te bedenken waarom het deze keer niet aan jou lag. Te druk, te weinig tijd, niet verteld, verkeerd begrepen, iemand anders begon ermee of de omstandigheden zaten gewoon tegen.

Een verklaring kan waar zijn. Maar een verklaring neemt jouw verantwoordelijkheid niet automatisch weg. De vraag blijft welk aandeel van jou is en wat jij daarmee doet.

Verontschuldigen

Ook jezelf voortdurend verontschuldigen kan een indirecte vorm van communicatie worden waarmee je verantwoordelijkheid ontloopt. Je geeft alvast allerlei redenen waarom iets gebeurde voordat iemand überhaupt heeft gevraagd wat jouw aandeel was.

Daarmee kun je proberen begrip te krijgen, jezelf vrij te pleiten of de aandacht van jouw handelen naar de omstandigheden te verleggen. Maar verantwoordelijkheid nemen begint niet bij jezelf vrijpleiten. Het begint bij erkennen wat van jou is.

Wat betekent aanspreekbaar zijn op jouw verantwoordelijkheid?

Verantwoordelijkheidsbesef wordt zichtbaar wanneer je aanspreekbaar bent. Dat betekent dat een ander jou iets mag vragen over jouw taak, keuze, afspraak of gedrag zonder dat je onmiddellijk in de verdediging schiet. Je kunt uitleg geven, maar je hoeft niet meteen met een excuusboek onder jouw arm te verschijnen.

Aanspreekbaar zijn betekent ook dat je zelf duidelijkheid geeft. Wanneer je iets niet haalt, wacht je niet tot iemand erachter komt. Wanneer je een fout ontdekt, verstop je hem niet onder het tapijt. Wanneer een afspraak niet uitvoerbaar blijkt, kom je terug op die afspraak. Je laat zien dat je begrijpt dat anderen op jouw bijdrage rekenen.

Dat vraagt soms behoorlijk wat stevigheid. Want aanspreekbaar zijn betekent dat je ook moet kunnen horen dat iemand niet tevreden is over wat je hebt gedaan. Maar juist dan blijkt verantwoordelijkheidsbesef: blijf je staan of begin je onmiddellijk te wijzen, verklaren en jezelf vrij te pleiten?

Wat zijn de gevolgen van te weinig verantwoordelijkheidsbesef?

Wanneer je de werkelijkheid van jouw eigen aandeel voortdurend ontwijkt, houd je jezelf voor de gek. Je belemmert jezelf om uitdagingen aan te gaan en om werkelijk te leren van wat er gebeurt. Bovendien kan het vertrouwen van anderen behoorlijk afnemen. Wanneer mensen steeds opnieuw ervaren dat jij een afspraak laat lopen, een ander verantwoordelijk maakt of pas met verklaringen komt wanneer iets fout gaat, weten ze op den duur niet meer wat ze aan jou hebben.

Ook in relaties en teams heeft dat gevolgen. Er ontstaat miscommunicatie, irritatie en afstand. Andere mensen gaan jouw taken controleren, nemen zaken van je over of rekenen er alvast op dat jij niet levert. Daarmee verlies je niet alleen vertrouwen, maar uiteindelijk ook ruimte en zelfstandigheid. Wanneer mensen niet op jou kunnen bouwen, gaan ze om jou heen organiseren.

En voor jezelf heeft het eveneens een prijs. Je mist de kans om een vraagstuk werkelijk aan te gaan of op te lossen. Je kunt gevoelens van onvermogen ontwikkelen en jouw zelfrespect aantasten, juist omdat je diep vanbinnen vaak best weet dat je niet staat voor wat eigenlijk van jou is.

Hoe ontwikkel je meer verantwoordelijkheidsbesef?

Door bewustzijn, aanvaarding en actie kun je leren om jouw verantwoordelijkheid duidelijker te zien en daadwerkelijk in te vullen. Begin met de eenvoudige vraag: wat is hier van mij? Niet: wat deed de ander verkeerd? Niet: waarom waren de omstandigheden zo lastig? Eerst maar eens jouw eigen aandeel.

Daarbij kunnen een paar dingen helpen:

• Sta regelmatig stil bij jouw eigen keuzes, gedrag en aandeel in wat er gebeurt.
• Erken situaties zoals ze zijn en maak ze niet mooier om jezelf te beschermen.
• Aanvaard dat verantwoordelijkheid nemen soms ongemak, teleurstelling of kritiek met zich meebrengt.
• Maak duidelijke afspraken over wat werkelijk van jou wordt verwacht.
• Kom zelf terug op afspraken wanneer je merkt dat je ze niet kunt nakomen.
• Zoek minder naar verklaringen en meer naar wat jij nu kunt herstellen of anders kunt doen.

Verantwoordelijkheidsbesef groeit vooral wanneer je verantwoordelijkheid ook werkelijk oefent. Je kunt honderd keer zeggen dat je begrijpt dat iets jouw verantwoordelijkheid is. Uiteindelijk blijkt het uit wat je doet wanneer het lastig wordt.

Ontwikkeldoelen bij verantwoordelijkheidsbesef

• Jouw eigen aandeel leren herkennen zonder verantwoordelijkheid van anderen over te nemen.
• Aanspreekbaar blijven op jouw keuzes, afspraken en gedrag zonder direct in excuses of beschuldigingen te schieten.
• Na een fout of tegenvaller onderzoeken wat jij kunt herstellen, veranderen of leren.

Veelgestelde vragen over verantwoordelijkheidsbesef

Verantwoordelijkheidsbesef gaat over begrijpen wat jouw aandeel is en bereid zijn daarvoor te staan. Dat betekent niet dat je overal schuld aan hebt of dat je de verantwoordelijkheid van anderen moet overnemen.

Wat betekent verantwoordelijkheidsbesef?

Verantwoordelijkheidsbesef betekent dat je bewust bent van jouw taken, keuzes, gedrag en de gevolgen daarvan. Je ziet wat van jou is en bent bereid jouw aandeel ook daadwerkelijk op te pakken.

Wat is gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef?

Dat zie je wanneer iemand verantwoordelijkheden laat liggen, afspraken niet serieus neemt, verantwoordelijkheid gemakkelijk bij anderen neerlegt of nauwelijks bezig is met de gevolgen van het eigen handelen.

Is verantwoordelijkheidsbesef een kernkwaliteit?

Op deze pagina behandel ik verantwoordelijkheidsbesef niet als een aparte kernkwaliteit. Het is een verdieping van verantwoordelijkheidsgevoel en gaat vooral over de bewustwording van waarvoor jij verantwoordelijk bent en hoe je daarmee omgaat.

Is verantwoordelijkheidsbesef hetzelfde als schuldgevoel?

Nee. Schuldgevoel gaat over jezelf schuldig voelen. Verantwoordelijkheidsbesef gaat over jouw aandeel erkennen en daar iets mee doen. Je kunt verantwoordelijkheid nemen zonder jezelf af te branden of voortdurend schuld te voelen.

Hoe laat je zien dat je verantwoordelijkheid neemt?

Door afspraken na te komen, zelf aan de bel te trekken wanneer iets niet lukt, aanspreekbaar te zijn op jouw handelen en na een fout niet alleen te verklaren wat er gebeurde maar ook te onderzoeken wat jij kunt herstellen of veranderen.