home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / pragmatisch / theorie praktijk

In de theorie klopt de praktijk wel, maar in de praktijk klopt de theorie nooit!

Ken je deze uitdrukking? Dat de praktijk in theorie wel klopt, maar dat de theorie in de praktijk eigenlijk nooit klopt? Ik heb deze pagina onder pragmatisch gezet omdat dit precies raakt aan hoe de pragmaticus naar kennis, plannen en modellen kijkt. De theorie kan prachtig kloppen, maar uiteindelijk moet het ook werken. In dit artikel ga ik daarom wat dieper in op theorie en praktijk, twee elementen die vaak worden voorgesteld alsof ze elkaars tegenpolen zijn.

Waarom past theorie en praktijk bij pragmatisch denken?

Omdat een pragmaticus voortdurend de vertaalslag maakt van bedenken naar doen. Je kunt een schitterend model presenteren, een prachtige analyse maken of een beleidsstuk schrijven waar theoretisch geen speld tussen te krijgen is. De pragmaticus stelt vervolgens een nogal eenvoudige vraag: werkt het ook?

Dat is geen afkeer van theorie. Het is een andere manier om naar de waarde van theorie te kijken. Theorie heeft waarde wanneer zij helpt om de werkelijkheid beter te begrijpen, beslissingen te nemen of problemen op te lossen. Zodra het model belangrijker wordt dan het vraagstuk waarvoor het model bedoeld was, gaat er iets mis.

Voor de pragmaticus is de praktijk dus geen vervelend sluitstuk waarin moet worden bewezen dat de theorie gelijk had. De praktijk is juist de plaats waar blijkt wat de theorie waard is. Daar wordt zichtbaar welke aannames kloppen, welke omstandigheden anders zijn en waar aanpassing nodig is.

Waarom wringt theorie zo vaak met de praktijk?

De praktijk is weerbarstiger. Ten eerste wil ik duiden dat het wellicht ook wat bescheidenheid vraagt om te menen dat je de praktijk in theorie kunt bedenken. Wat je ook bedenkt, je hebt nooit alles voorzien en je kunt niet in alles voorzien. De praktijk is complex omdat tal van factoren samenkomen. Opeens sta je voor uitdagingen die je niet had zien aankomen. Het blijkt toch een afwijkende situatie te zijn dan gemiddeld. Of het model dat je hanteert klopt net niet helemaal. Mijn kinderen zeggen gekscherend weleens: 'Op papier heeft Feyenoord een heel goed elftal maar het probleem is dat er nooit op papier wordt gevoetbald.'

Een tweede aspect is vaak dat de mensen van de praktijk zich onvoldoende gehoord voelen. Dat zit soms in heel kleine dingen. Ooit deed ik een traject bij een productiebedrijf en daar was een medewerker die op de millimeter nauwkeurig een machine kon afstellen waardoor de machine perfect draaide. Maar wat hij deed was net even anders dan wat in de gebruiksaanwijzing stond. Dat is ervaring en inzicht. Soms jarenlange ervaring waar je zuinig op mag zijn. Overrule deze praktijkmensen nu niet met wat academische wijsheid, want je slaat de plank mis.

En dat is mijn derde aspect: de toon maakt de muziek. Soms is het prima als je een werkwijze introduceert die alom beproefd is en die misschien nieuw is in jouw organisatie. Maar het is nogal een verschil hoe je dat overbrengt op anderen. Blijf openstaan voor de praktijk van alledag en voor de praktijkmensen die door de bril van hun ervaring meekijken.

Wanneer heb je theorie juist nodig?

Het zou verkeerd zijn om uit dit verhaal te concluderen dat theorie er niet toe doet. Theorie helpt juist om patronen te herkennen, kennis over te dragen, keuzes te onderbouwen en vooraf na te denken over wat er zou kunnen gebeuren. Zonder theorie zouden we iedere situatie opnieuw volledig vanaf nul moeten uitvinden. Een model kan je helpen om orde te brengen in een ingewikkeld vraagstuk en onderzoek kan duidelijk maken wat in vergelijkbare situaties vaak gebeurt.

Theorie voorkomt ook dat we iedere persoonlijke ervaring meteen tot algemene waarheid verklaren. Dat iets bij jou één keer uitstekend heeft gewerkt, betekent nog niet dat het onder alle omstandigheden de beste oplossing is. Onderzoek, analyse en modellen kunnen jouw ervaring in een groter verband plaatsen en helpen om te begrijpen waarom iets werkt.

Maar theorie is een hulpmiddel en geen garantie. Een model beschrijft nooit ieder detail van de werkelijkheid en een prognose blijft een verwachting. Theorie helpt je dus om beter voorbereid de praktijk in te gaan. Vervolgens moet je wel blijven kijken wat er werkelijk gebeurt.

Een leidraad om te gaan, niet een stok om te slaan

Of het nu een plan is, een planning, een tekening, een calculatie, begroting of prognose, we maken het als een leidraad om te gaan en niet als een stok om te slaan. Ook niet als een rigide middel waardoor je de praktijk in het harnas van de theorie perst.

Het zou enorm helpen als theorie en praktijk vrienden worden van elkaar. De praktijk is grillig en onvoorspelbaar en de theorie draagt bij aan voorspellen en voorspelbaarheid. De praktijk biedt onverwachte uitdagingen en de theorie geeft je gereedschap om daarmee om te gaan, je aan te passen en oplossingen te bedenken.

Een planning is bijvoorbeeld nuttig omdat je ermee vooruitkijkt. Maar wanneer de werkelijkheid verandert en jij de werkelijkheid verwijt dat zij zich niet aan jouw planning houdt, heb je de zaken omgedraaid. Hetzelfde geldt voor procedures, begrotingen en modellen. Ze moeten jou helpen om met de werkelijkheid om te gaan. De werkelijkheid hoeft zich niet aan jouw spreadsheet aan te passen.

Wanneer wordt theorie een keurslijf?

Wanneer het model niet meer wordt gebruikt om de werkelijkheid beter te begrijpen, maar de werkelijkheid passend wordt gemaakt bij het model. Dan hoor je uitspraken als: 'Volgens de procedure kan dat niet', terwijl iedereen ziet dat de situatie om een andere oplossing vraagt. Of: 'Volgens het onderzoek zou dit moeten werken', terwijl het in deze concrete praktijk niet werkt.

Dat is het moment waarop theorie een keurslijf wordt. De blauwdruk krijgt meer gezag dan wat mensen voor hun neus zien gebeuren. Er wordt niet meer onderzocht waarom de werkelijkheid afwijkt, maar geprobeerd om de werkelijkheid alsnog binnen de voorgeschreven hokjes te krijgen.

De theorie heeft dan haar oorspronkelijke functie verloren. Een model is immers een hulpmiddel om een werkelijkheid te begrijpen. Het is niet de werkelijkheid zelf. Wanneer je dat vergeet, kun je bijzonder nauwkeurig de verkeerde kant oplopen.

Hoe voorkom je dat een model belangrijker wordt dan de werkelijkheid?

Dat begint met blijven kijken. Een model, planning of procedure kan heel behulpzaam zijn, maar zodra de werkelijkheid iets anders laat zien, moet je bereid zijn om opnieuw te onderzoeken wat er aan de hand is. Het gevaar ontstaat wanneer we zeggen: 'Volgens het model kan dit niet', terwijl iemand uit de praktijk voor onze neus laat zien dat het toch gebeurt. Dan verdedigen we niet langer het inzicht achter het model, maar het model zelf.

Dat betekent niet dat iedere praktijkervaring automatisch gelijk heeft. Ook ervaring kan beperkt zijn tot één situatie of één manier van werken. De medewerker die zegt: 'Zo hebben we het hier al dertig jaar gedaan', heeft daarmee nog niet bewezen dat het ook de beste werkwijze is.

Juist daarom hebben theorie en praktijk elkaar nodig. De theorie stelt vragen aan de ervaring en de ervaring stelt vragen aan de theorie. Waar beide bereid zijn om van elkaar te leren, ontstaat vaak een veel beter beeld.

Wat doe je als theorie en praktijk elkaar tegenspreken?

Dan zou ik niet te snel kiezen voor een kamp. Onderzoek eerst wat er precies wringt. Klopt de aanname niet? Is deze praktijksituatie uitzonderlijk? Mist het model een factor die hier wel van belang is? Of is de bestaande werkwijze ooit ontstaan vanuit ervaring, maar inmiddels achterhaald?

Wie meteen roept dat de theorie onzin is of juist dat de praktijkmensen het niet begrijpen, maakt de tegenstelling alleen maar groter. Het helpt veel meer om de vraag te stellen: wat leert de praktijk ons hier en wat kan de theorie ons helpen begrijpen? Daarmee geef je zowel kennis als ervaring een plaats.

Niet alles wat ooit in de praktijk heeft gewerkt moet eeuwig zo blijven en niet alles wat theoretisch goed onderbouwd is werkt zonder aanpassing in iedere concrete situatie. Dat vraagt dus geen wedstrijd tussen theoreticus en praktijkmens maar nieuwsgierigheid naar wat er werkelijk aan de hand is.

Wat kan de praktijkmens leren van de theoreticus?

De kritiek loopt nogal eens één kant op: de theoreticus begrijpt de werkvloer niet. Maar ook de praktijkmens kan iets leren. Ervaring is waardevol, maar 'zo doen wij dat hier altijd' is op zichzelf nog geen bewijs dat het de beste manier is.

Theorie en onderzoek kunnen helpen om patronen zichtbaar te maken die je vanuit jouw eigen ervaring niet gemakkelijk ziet. Ze kunnen alternatieven bieden, bestaande overtuigingen ter discussie stellen en verklaren waarom iets soms wel en soms niet werkt. Misschien heb jij jarenlang een werkwijze gehanteerd die goed leek te werken, terwijl onderzoek laat zien dat er een eenvoudiger, veiliger of effectiever alternatief bestaat.

De kunst is daarom niet om praktijk tegenover theorie te zetten. Goede theorie moet bereid zijn zich te laten toetsen door de werkelijkheid en goede praktijk moet bereid zijn om nieuwe kennis binnen te laten. Dan ontstaat geen strijd om wie gelijk heeft, maar een gesprek over wat werkelijk helpt.

Hoe maakt een pragmaticus theorie bruikbaar?

Door te vertalen. Wat betekent dit model voor deze situatie? Wat kunnen we ermee? Welke onderdelen helpen ons en welke moeten we aanpassen? Welke aanname uit de theorie moeten we in deze werkelijkheid eerst nog toetsen? Dat zijn voor mij pragmatische vragen.

Een pragmaticus hoeft dus helemaal niet anti-theoretisch te zijn. Integendeel. Je kunt enorm veel kennis hebben en tegelijkertijd weigeren om kennis als een heilig voorschrift te behandelen. Je gebruikt wat werkt, onderzoekt wat niet werkt en past aan wanneer de situatie daarom vraagt.

Daar zit ook een soort voortdurende wisselwerking in. Eerst helpt theorie jou om de praktijk te begrijpen. Vervolgens leert de praktijk jou iets waardoor je de theorie beter begrijpt, nuanceert of toepast. Je gaat opnieuw kijken, opnieuw proberen en opnieuw leren.

Zo ontstaat toepasbare kennis. Niet omdat de theorie overboord gaat, maar omdat zij voeten krijgt.

Wat betekent theorie bij persoonlijke ontwikkeling?

Ook in coachingstrajecten komt het nogal eens voor dat mensen zeggen: 'Wat je nu vertelt, dat weet ik allemaal wel.' Ze bedoelen: de theorie ken ik wel. En dan gebeurt er iets in mij als dat wordt gezegd. Voor mij is het namelijk geen theorie wat ik vertel. Het is recht uit mijn hart gegrepen, doorleefd en beleefd. Alleen dat model is een handvat om duidelijk te maken wat er in het hart omgaat.

Waarom wordt die opmerking dan gemaakt? Beter is: wie maakt zo'n opmerking? Volgens mij vooral degene die ergens heel erg in het hoofd leeft, het leven beschouwt, rationaliseert en beredeneert. En mijn overtuiging: het leven moet niet beredeneerd worden maar mag geleefd worden.

Je kunt precies weten hoe grenzen aangeven werkt en toch nooit nee zeggen. Je kunt een boek lezen over omgaan met emoties en ondertussen jouw eigen gevoelens blijven vermijden. Je kunt alles begrijpen over communicatie en thuis voortdurend hetzelfde gesprek laten ontsporen. Weten hoe iets theoretisch werkt is nog iets anders dan het herkennen, ervaren en toepassen in jouw eigen leven.

Wat kun je leren van theorie en praktijk?

Theorie en praktijk hoeven geen rivalen te zijn. Juist wanneer je beide serieus neemt, kun je beter begrijpen wat er gebeurt en tegelijkertijd blijven aansluiten bij de werkelijkheid.

• Gebruik modellen en plannen als hulpmiddel, niet als keurslijf.
• Neem praktijkervaring serieus en onderzoek tegelijk welke kennis of theorie iets kan toevoegen.
• Blijf bereid om jouw aannames bij te stellen wanneer de werkelijkheid anders blijkt te zijn.

Veelgestelde vragen over theorie en praktijk

Theorie en praktijk worden gemakkelijk tegenover elkaar gezet, terwijl ze elkaar juist kunnen versterken. Daarom nog vijf vragen over de verhouding tussen kennis, modellen en ervaring.

Waarom klopt theorie niet altijd precies met de praktijk?

Omdat theorie probeert om patronen, verbanden en algemene principes te beschrijven, terwijl iedere praktijksituatie eigen omstandigheden heeft. Een model kan veel verklaren zonder ieder detail van een concrete situatie te voorspellen.

Is praktijkervaring belangrijker dan theoretische kennis?

Niet automatisch. Praktijkervaring geeft inzicht in wat werkelijk gebeurt en hoe iets onder concrete omstandigheden werkt. Theorie kan helpen om die ervaring te begrijpen, te vergelijken met andere situaties en blinde vlekken zichtbaar te maken. Theorie en ervaring hebben elkaar nodig.

Wanneer wordt theorie te theoretisch?

Wanneer de uitleg steeds verder verwijderd raakt van het vraagstuk waarvoor je haar nodig hebt. Als een model of analyse geen bruikbare bijdrage meer levert aan begrijpen, beslissen of handelen, is het verstandig om opnieuw te vragen waarvoor je die theorie eigenlijk gebruikt.

Waarom botsen praktijkmensen en theoretici soms?

Omdat ze vanuit een andere bron van kennis kijken. De een vertrouwt sterk op wat hij heeft meegemaakt en gezien, de ander op onderzoek, modellen en analyse. Het conflict wordt groter wanneer een van beide bronnen als minderwaardig wordt behandeld in plaats van onderzocht wordt wat zij elkaar kunnen leren.

Kun je iets theoretisch begrijpen maar het toch niet kunnen toepassen?

Zeker. Weten hoe iets werkt is niet hetzelfde als het zelf kunnen doen of ervaren. Dat geldt voor een machine, een gesprek, leidinggeven en persoonlijke ontwikkeling. Pas in de toepassing merk je waar jouw kennis voldoende is en waar je nog moet oefenen, aanpassen of verder leren.