home / persoonlijke ontwikkeling / hoogbegaafd coaching / loopbaan coaching hoogbegaafden

Loopbaancoaching voor hoogbegaafden: welk werk past bij jou en waar pas jij?

Jarenlang verzorg ik al loopbaancoaching voor hoger opgeleiden, hoogopgeleide hoogbegaafden en hoogbegaafde mensen die deze opleiding niet hebben gehad. Daarbij richt ik mij niet alleen op hoogbegaafden. Dat zou ook onzinnig zijn. Ik begeleid ook hoogsensitieve mensen en mensen die helemaal niet hoogbegaafd of hoogsensitief zijn. Daar gaat het dus niet per se om. Door de jaren heen heb ik wel veel ervaring opgedaan met:

• Hoogbegaafde personen die hoogopgeleid zijn.
• Hoogbegaafde personen die niet hoogopgeleid zijn.
• Hoogopgeleiden die zeker heel slim zijn maar niet de kenmerken van hoogbegaafdheid herkennen. 

Als loopbaancoach moet je kennis hebben van hoogbegaafdheid om de hoogbegaafde klant te begrijpen. Loopbaancoaching voor hoogbegaafden gaat namelijk niet alleen over de vraag welk werk bij jou past of in welke branche jij het beste tot je recht komt. Het gaat ook over wat jij nodig hebt. In welke omgeving komen jouw intelligentie, gevoeligheid, nieuwsgierigheid, gedrevenheid en behoefte aan autonomie werkelijk tot hun recht?

Ik heb een serie artikelen geschreven over hoogbegaafdheid en problemen op het werk en daar hoort dit onderwerp ook bij. Natuurlijk zijn er ook veel hoogbegaafde mensen die helemaal niet vastlopen in hun loopbaan. Het gaat goed met hen. Ook zij kunnen bij mij terecht om af en toe opnieuw te onderzoeken: wat zijn mijn loopbaanwaarden, waar sta ik nu en past mijn huidige werk nog bij mij?

Toch richt ik mij in dit artikel vooral op jou wanneer je wat meer vastloopt in jouw baan. Dan kijken we samen naar de vraag: hoe kan dat nu?

De wereld van werk is niet gemaakt voor hoogbegaafden

Wat we in de werkomgeving vaak doen, is een hok timmeren. Dat hok noemen we een vacature. Vervolgens kijkt een sollicitatiecommissie of de sollicitant in dat hok past. Past jouw opleiding bij de functie? Beschik je over de juiste kennis en vaardigheden? Soms wordt er ook nog een persoonlijkheidstest afgenomen om te beoordelen of jij binnen het profiel past. Bij hoogbegaafde mensen is er vaak iets anders aan de hand. Zij passen lang niet altijd gemakkelijk in zo’n vacature. Niet omdat zij de functie niet aankunnen, maar omdat de functie te smal is.

Veel hoogbegaafden zijn veelzijdig. Zij werken graag in de breedte, leggen verbindingen tussen verschillende vakgebieden en hebben behoefte aan afwisseling, ontwikkeling en inhoudelijke uitdaging. Een scherp afgebakende functie kan dan al snel gaan knellen. Bij de start van een nieuwe baan of een nieuw project is er vaak nog veel dynamiek. Alles is nieuw. Er zijn vraagstukken om te onderzoeken, problemen om op te lossen en verbanden om te ontdekken. Maar na verloop van tijd verandert dat. Het werk wordt voorspelbaarder, de uitdaging neemt af en de ruimte om te vernieuwen wordt kleiner.

Ik gebruik daarvoor graag het woord houdbaarheidsdatum. Een functie kan in het begin uitstekend passen, maar na verloop van tijd over de houdbaarheidsdatum raken. Weet je waarom? Omdat de functie jou niet meer voldoende voedt op enig moment. De hoogbegaafde gaat dan opnieuw op zoek naar een andere baan, een nieuw project of een volgende uitdaging.

Sommige mensen die ik ontmoet, zijn zo veelzijdig dat er bijna geen bestaande functie te bedenken is waarin alles samenkomt. Zij zijn intelligent en werken met hun hoofd. Zij zijn sensitief en werken met hun hart. Daarnaast zijn zij ook nog praktisch of technisch handig en werken zij met hun handen. Hoofd, hart en handen komen bij hen samen. Maar waar vind je een functie waarin al die kwaliteiten werkelijk tot hun recht komen? Dat is precies waarom een traditionele vacature niet altijd aansluit bij wat een hoogbegaafde nodig heeft.

Waarom hoogbegaafden vastlopen in hun loopbaan

Hoogbegaafd zijn betekent inderdaad niet automatisch dat jouw loopbaan soepel verloopt. Sterker nog: een derde van de hoogbegaafden zit werkloos thuis, een derde zit goed op zijn plek en een derde is niet senang met de functie. Dat maakt de loopbaan van hoogbegaafden tot een vraagstuk op zich.

Ik noemde eerder al de veelzijdigheid die een rol kan spelen. Hoogbegaafden zijn vaak in de breedte bezig. Niet altijd, want er zijn ook hoogbegaafden die juist heel sterk gespecialiseerd zijn, maar veelzijdigheid zit vooral ook in veel kunnen en breed geïnteresseerd zijn. Toch blijft de vraag belangrijk: past de hoogbegaafde niet in de functie of past de functie niet bij de hoogbegaafde?

Er zijn ook andere factoren die meespelen. Die heb ik uitgebreider beschreven in mijn artikelenserie over hoogbegaafdheid en problemen op het werk. Hoogbegaafden kunnen bijvoorbeeld in conflict raken met hun leidinggevende of met collega’s. Ze kunnen vastlopen in de communicatie of zo ver voor de troepen uitlopen dat er afstand ontstaat tot het team of de organisatie.

Ook de werksnelheid kan een rol spelen. Ik ken hoogbegaafden die een functie van 36 uur in 20 uur uitvoeren en dan ook werkelijk klaar zijn. Soms heeft een werkgever dat niet eens door en neemt hij genoegen met het resultaat. Maar deze mensen werken zo snel dat zij eigenlijk veel meer werk aankunnen dan zij krijgen. Ik heb eens een hoogbegaafde klant begeleid die binnen één FTE feitelijk twee functies vervulde. Gelukkig had hij een leidinggevende die dat begreep. Hij kreeg daarom ook de beloning die bij beide functies hoorde. Dat was voor beide partijen voordelig en goed doordacht.

Ook een gebrek aan intellectuele uitdaging speelt een belangrijke rol. Wanneer een functie te weinig verdieping, vernieuwing of complexiteit biedt, kan de hoogbegaafde vastlopen. Het werk geeft dan steeds minder voldoening en de betrokkenheid neemt af. Het probleem zit daarom niet altijd in de persoon en ook niet altijd in de functie. Vaak gaat het om de aansluiting tussen beide. Wanneer tempo, uitdaging, communicatie, autonomie en werkomgeving onvoldoende passen, kan een hoogbegaafde veel kunnen en toch niet tot zijn recht komen.

Hoe herken je dat jouw werk niet meer past?

Een baan die niet bij je past, herken je niet altijd aan grote problemen. Soms zijn de signalen juist klein en sluipend. Je merkt bijvoorbeeld dat je op maandagochtend al uitkijkt naar vrijdag. Je doet jouw werk op routine en hebt nauwelijks nog het gevoel dat je iets nieuws ontdekt.

Misschien herken je een aantal van deze signalen:

• Je bent snel klaar met taken en probeert jouw tijd vervolgens te vullen.
• Je wordt moe van vergaderingen waarin weinig wordt besloten.
• Je hebt steeds minder geduld met trage processen of onlogische regels.
• Je houdt ideeën voor jezelf omdat er toch niets mee gebeurt.
• Je voelt je een buitenstaander binnen het team.
• Je twijfelt steeds vaker aan jouw kwaliteiten.
• Je bent prikkelbaar, vermoeid of emotioneel afgehaakt.
• Je zoekt voortdurend naar vacatures, opleidingen of nieuwe projecten.

Let vooral op het verlies van levendigheid. Wanneer je niet meer nieuwsgierig bent naar jouw werk, is dat een belangrijk signaal. Jouw salaris kan goed zijn en jouw arbeidsvoorwaarden kunnen uitstekend zijn, maar van binnen voel je leegte. In mijn loopbaanboek noem ik dit het verschil tussen een functie kunnen uitvoeren en werken met hart en ziel. Een passende baan sluit niet alleen aan bij jouw kennis en vaardigheden, maar ook bij wat je wilt en wie je bent.

Onderprikkeling, bore-out en gebrek aan zingeving

Onderprikkeling wordt vaak verward met luiheid of een gebrek aan discipline. Ik zie het anders. Wanneer jouw werk structureel te eenvoudig, te voorspelbaar of te oppervlakkig is, krijg je te weinig mentale voeding.

Aanvankelijk lijkt dat misschien comfortabel. Je hebt weinig moeite met jouw taken en houdt energie over. Maar na verloop van tijd kan juist die leegte uitputtend worden. Je gaat uitstellen, raakt jouw concentratie kwijt en levert minder goed werk af dan je eigenlijk zou kunnen. Dat is verwarrend. Je weet dat je het kunt, maar het lukt steeds minder om jezelf ertoe te zetten. Vervolgens word je onzeker. Waarom krijg je zo’n eenvoudige taak niet voor elkaar?

Bij een bore-out gaat het niet alleen om te weinig werk. Het gaat vooral om werk dat jou onvoldoende aanspreekt. Je krijgt geen gelegenheid om te onderzoeken, te creëren, te verbeteren of complexe vraagstukken op te lossen. Jouw denken staat als het ware stationair te draaien.

Lees hierover ook mijn artikel over hoogbegaafdheid als oorzaak van bore-out. Gebrek aan zingeving kan minstens zo zwaar wegen. Veel hoogbegaafden willen begrijpen waarom iets wordt gedaan. Je wilt weten wat jouw bijdrage betekent en voor wie jouw werk van waarde is. Een leidinggevende die uitsluitend zegt dat iets nu eenmaal moet, geeft jou weinig houvast. Je zoekt geen ingewikkeld werk om indruk te maken. Je zoekt werk waarin jouw inspanning ergens toe leidt.

Waarom bots je met leidinggevenden of collega’s?

Conflicten op het werk ontstaan zelden doordat iemand alleen maar te intelligent is. Ze ontstaan meestal door verschillen in tempo, waarneming, communicatie en behoefte aan autonomie. Misschien zie jij al vroeg dat een project gaat vastlopen. Je benoemt het probleem, stelt kritische vragen en draagt oplossingen aan. Jouw leidinggevende hoort echter geen waarschuwing, maar kritiek. Collega’s ervaren jouw vragen mogelijk als een aanval op de bestaande werkwijze.

Daar komt bij dat jij misschien weinig ontzag hebt voor een functietitel. Je respecteert een leidinggevende om diens deskundigheid, integriteit en vermogen om richting te geven. Niet alleen omdat er ‘manager’ op het visitekaartje staat. Dat kan botsen wanneer jouw leidinggevende veel waarde hecht aan positie en hiërarchie. Ook jouw natuurlijke drang om te verbeteren kan weerstand oproepen. Je ziet waar processen onnodig ingewikkeld zijn en je wilt daar iets aan doen. Maar niet iedereen zit op verbetering te wachten. Een werkwijze kan onlogisch zijn en toch veiligheid bieden aan mensen die eraan gewend zijn. Lees meer over dit onderwerp in:

• Leidinggeven aan hoogbegaafden.
• Slimmer dan jouw leidinggevende.

Ik wil daarbij ook naar jouw eigen aandeel kijken. Je hoeft jouw scherpte niet te verbergen, maar je kunt wel leren hoe je jouw waarneming overdraagt. Een inhoudelijk juiste analyse komt niet altijd aan wanneer de ander zich overvallen, afgewezen of buitenspel gezet voelt. Een communicatietraining voor hoogbegaafden kan je helpen om jouw boodschap helder te verwoorden zonder jezelf kleiner te maken.

Welke werkomgeving past bij een hoogbegaafde?

Er bestaat niet één ideale baan voor hoogbegaafden. Daarvoor verschillen mensen te veel van elkaar. Wel zie ik voorwaarden die regelmatig terugkomen.

• Je hebt waarschijnlijk behoefte aan voldoende intellectuele uitdaging. Dat betekent niet dat alles ingewikkeld moet zijn. Het betekent dat er regelmatig iets te ontdekken, onderzoeken of ontwikkelen valt.
• Autonomie is vaak eveneens belangrijk. Je wilt ruimte om zelf na te denken over de manier waarop je een resultaat bereikt. Wanneer iedere stap wordt voorgeschreven en gecontroleerd, kan jouw creativiteit snel verdwijnen.
• Daarnaast helpt het wanneer er ruimte is voor open gesprekken. Je wilt vragen mogen stellen zonder direct als lastig of negatief te worden gezien. Een veilige werkomgeving kan kritiek verdragen en gebruikt verschillende perspectieven om tot betere besluiten te komen.
• Ook ontwikkelingsgelijken kunnen belangrijk zijn. Dat zijn niet per definitie mensen met hetzelfde IQ of hetzelfde opleidingsniveau. Het zijn mensen met wie je snel kunt schakelen, die nieuwsgierig zijn en plezier beleven aan inhoudelijke verdieping.

Een passende werkomgeving biedt vaak een combinatie van:

• Complexe of vernieuwende vraagstukken.
• Vrijheid binnen duidelijke kaders.
• Mogelijkheden om te leren en te ontwikkelen.
• Contact met deskundige en nieuwsgierige collega’s.
• Een leidinggevende die ruimte geeft en als klankbord fungeert.
• Werk dat zichtbaar van betekenis is.

Let op dat je niet alleen naar de functie kijkt. Dezelfde functie kan bij de ene organisatie uitstekend passen en bij de andere organisatie verstikkend zijn. Cultuur, leiderschap en handelingsruimte maken een groot verschil.

Hoe ontdek je jouw talenten, waarden en behoeften?

Veel loopbaanvragen worden benaderd vanuit kunnen. Welke diploma’s heb je? Welke functies heb je vervuld? Welke vaardigheden bezit je? Die vragen zijn nuttig, maar niet voldoende.

Ik werk graag met drie pijlers: kunnen, willen en zijn.

Kunnen gaat over jouw kennis, ervaring, inzichten en vaardigheden. Willen gaat over behoeften, verlangens, interesses en drijfveren. Zijn gaat over jouw persoonlijkheid, kwaliteiten, waarden en manier van waarnemen. Pas wanneer deze drie met elkaar verbonden zijn, ontstaat een vollediger beeld van passend werk. Stel jezelf daarom niet alleen de vraag waar je goed in bent. Vraag je ook af:

• Waar krijg ik energie van?
• Welke vraagstukken houden mij vanzelf bezig?
• Wanneer vergeet ik de tijd?
• Welke waarden wil ik terugzien in mijn werk?
• Hoeveel vrijheid heb ik nodig?
• Wil ik verdiepen, vernieuwen, creëren, adviseren, onderzoeken of juist verschillende rollen combineren?

Jouw talent is meer dan een vaardigheid. Het is een samenspel van wat je kunt, wat je wilt en wie je bent. Die gedachte werk ik ook uit in mijn boeken over loopbaanontwikkeling en talenten. Een valkuil is dat je vooral kiest voor werk waarvan de buitenwereld vindt dat het bij jouw niveau past. Misschien wordt tegen jou gezegd dat je leidinggevende moet worden, hoogleraar, arts, jurist of strategisch adviseur. Maar jouw intelligentie verplicht jou niet tot een bepaald beroep.

Misschien kom jij juist tot jouw recht als vakman, ontwerper, ondernemer, onderzoeker of in een combinatie van verschillende werkzaamheden. Hoogbegaafdheid bepaalt niet welk werk je moet doen. Het helpt je begrijpen welke voorwaarden jij nodig hebt om jouw talent te gebruiken.

Wanneer is blijven verstandig en wanneer vertrekken?

Niet ieder probleem vraagt om ontslag. Soms kan jouw huidige functie opnieuw passend worden gemaakt. Misschien kun je andere taken oppakken, deelnemen aan een vernieuwingsproject of een deel van jouw werk anders organiseren. Wellicht is een gesprek met jouw leidinggevende voldoende om meer autonomie of verantwoordelijkheid te krijgen.

Blijven is vooral verstandig wanneer er werkelijke ruimte is voor verandering. Niet alleen in woorden, maar ook in gedrag en afspraken. Vertrekken komt in beeld wanneer je jezelf voortdurend moet inhouden, wanneer jouw gezondheid achteruitgaat of wanneer ieder voorstel tot verandering wordt afgewezen. Ook een aanhoudend gebrek aan veiligheid, waardering of integriteit is een serieus signaal. Ik waarschuw ervoor om niet te wachten tot je volledig bent leeggelopen. Veel hoogbegaafden blijven lang, omdat ze loyaal zijn of blijven hopen dat de organisatie alsnog verandert. Je probeert nog harder, past je nog verder aan en trekt steeds meer verantwoordelijkheid naar je toe. Maar oneindige aanpassing is geen loopbaanstrategie.

Een praktische manier om jouw situatie te beoordelen, is door jezelf drie vragen te stellen:

• Kan mijn huidige werk aangepast worden?
• Wil de organisatie daar werkelijk aan meewerken?
• En wil ik zelf nog voldoende investeren om deze plek passend te maken?

Wanneer je drie keer nee antwoordt, weet je waarschijnlijk meer dan je denkt.

Loondienst, ondernemerschap of een andere richting?

Loondienst kan uitstekend passen wanneer de organisatie voldoende uitdaging, vrijheid en verbinding biedt. Je hoeft niet te ondernemen omdat je hoogbegaafd bent. Toch ervaren sommige hoogbegaafden dat één functie te smal is. Je hebt meerdere interesses, wilt zelf bepalen hoe je werkt en vindt het prettig om verschillende vraagstukken te combineren. Ondernemerschap kan dan ruimte bieden om jouw eigen werk vorm te geven.

Daar staat tegenover dat ondernemerschap ook vraagt om acquisitie, administratie, planning, begrenzing en omgaan met onzekerheid. Een goed idee en veel denkkracht maken je nog niet automatisch gelukkig als ondernemer. Een combinatie kan eveneens passend zijn. Denk aan een parttime dienstverband naast een eigen bedrijf, meerdere rollen binnen één organisatie of projectmatig werk voor verschillende opdrachtgevers.

Soms bestaat jouw ideale baan nog niet. Dan hoef je niet meteen een bedrijf te beginnen, maar kun je wel onderzoeken hoe je jouw eigen functie kunt vormgeven.

Wat doet een loopbaancoach voor hoogbegaafden?

Als loopbaancoach voor hoogbegaafden deel ik geen lijst met beroepen uit waaruit jij alleen nog hoeft te kiezen. Zo werkt loopbaancoaching niet. Ik help jou om woorden te geven aan wat je wellicht al langere tijd voelt. We onderzoeken waarom eerdere functies niet pasten, welke patronen zich herhalen en welke behoeften je tot nu toe onvoldoende serieus hebt genomen. Daarbij kijken we niet alleen naar jouw intelligentie. We onderzoeken ook jouw gevoeligheid, communicatie, waarden, energiehuishouding, behoefte aan autonomie en manier van leren.

Een loopbaantraject kan je helpen om:

• Zicht te krijgen op jouw talenten en kwaliteiten.
• Te begrijpen waardoor je vastloopt of afhaakt.
• Jouw behoefte aan uitdaging en zingeving te concretiseren.
• Een passende werkomgeving te herkennen.
• Keuzes te maken tussen blijven, vertrekken of heronderhandelen.
• Jouw profiel helder en geloofwaardig te verwoorden.
• Een realistisch stappenplan voor jouw loopbaan te maken.

Een goede coach denkt niet voor jou, maar denkt met jou mee. Je krijgt geen kant-en-klaar antwoord uit een test. Je krijgt vragen, taal, reflectie en richting. Uiteindelijk gaat jouw loopbaan niet alleen over werk. Het gaat over de plek die jij inneemt in jouw leven. Durf jij te kiezen voor een omgeving waarin je niet alleen kunt functioneren, maar werkelijk kunt groeien?

Veelgestelde vragen - FAQ

Hier tref je enkele veelgestelde vragen.

Welke beroepen passen bij hoogbegaafden?

Er bestaat geen vaste lijst met beroepen voor hoogbegaafden. Passend werk sluit aan bij jouw talenten, interesses, waarden en behoefte aan autonomie, uitdaging en zingeving.

Waarom raak ik zo snel uitgekeken op een baan?

Misschien leer je de functie snel kennen en biedt het werk daarna te weinig vernieuwing of verdieping. Onderzoek of jouw taken uitgebreid of anders ingericht kunnen worden voordat je besluit te vertrekken.

Moet ik als hoogbegaafde ondernemer worden?

Nee. Ondernemerschap kan passen bij jouw behoefte aan vrijheid en afwisseling, maar loondienst kan eveneens uitstekend werken wanneer de organisatie voldoende ruimte en uitdaging biedt.

Hoe voorkom ik conflicten met mijn leidinggevende?

Maak jouw observaties en behoeften bespreekbaar voordat irritatie zich opstapelt. Leg niet alleen uit wat er volgens jou fout gaat, maar ook welk resultaat je wilt bereiken.

Kan loopbaancoaching helpen bij bore-out?

Ja. Loopbaancoaching kan duidelijk maken waardoor je onderprikkeld bent, welke werkomgeving je nodig hebt en of jouw huidige werk aangepast kan worden.