home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / hoofd hart handen / rationele denker

Rationaliseren als overlevingsstrategie

Binnen coping en overlevingsmechanismen is rationaliseren een manier om met pijn, spanning en kwetsbaarheid om te gaan. Je probeert met jouw verstand alles te doorgronden en te verklaren, terwijl je jouw gevoel zoveel mogelijk uitschakelt. Rationaliseren is een manier om geen pijn te voelen. Je zoekt altijd naar een redelijke verklaring en een aanvaardbaar motief, maar in feite kan het een vlucht zijn voor de werkelijke pijn.

Wat is rationaliseren?

Rationaliseren betekent dat je een pijnlijke of emotionele ervaring vooral met jouw verstand probeert te begrijpen, zodat je haar niet volledig hoeft te voelen. Je analyseert wat er gebeurde, zoekt naar oorzaken, verzamelt feiten en probeert alles in een logisch verhaal te zetten. Dat kan bijzonder nuttig zijn. Maar het kan ook een keurige omweg worden om niet te hoeven ervaren wat de gebeurtenis werkelijk met je doet.

Rationeel denken is niet hetzelfde als rationaliseren. Rationeel denken helpt je om overzicht te krijgen, problemen op te lossen en verstandige beslissingen te nemen. Rationaliseren wordt een overlevingsstrategie wanneer jouw denken het gevoel buiten de deur houdt. Je weet dan precies waarom je verdrietig zou kunnen zijn, maar je komt niet werkelijk bij het verdriet.

Waarom valt rationaliseren onder coping?

Rationaliseren valt onder coping omdat je jouw verstand gebruikt om met spanning, pijn en moeilijke gebeurtenissen om te gaan. Feiten, verklaringen en logica geven houvast. Ze brengen orde waar chaos dreigt en zorgen voor afstand wanneer emoties te groot, te onveilig of te pijnlijk voelen. De rationele denker probeert pijn niet weg te duwen met drukte of strijd, maar door haar te verklaren. Zolang alles logisch te begrijpen is, hoeft het misschien niet gevoeld te worden. Daarmee is de rationele denker een overlevingsmechanisme: een bodyguard die jou beschermt tegen kwetsbaarheid en emotionele pijn. Het probleem is dus niet dat je nadenkt. Het probleem ontstaat wanneer denken de enige route wordt die je nog gebruikt. Dan weet je alles over jouw gevoel, behalve hoe het werkelijk voelt.

Wanneer helpt rationeel denken en wanneer vlucht je erin?

Rationeel denken helpt wanneer je overzicht nodig hebt, informatie wilt beoordelen, een probleem moet oplossen of een beslissing wilt nemen. Je gebruikt jouw verstand dan als hulpmiddel. Je kunt nadenken en tegelijkertijd merken wat iets met je doet. Je vlucht in rationeel denken wanneer ieder gevoel eerst verklaard, bewezen of opgelost moet worden. Je praat dan vooral over gebeurtenissen, patronen en oorzaken, maar blijft op afstand van de beleving. Je kunt een gevoel volledig begrijpen en er tegelijkertijd mijlenver vandaan blijven.

Rationeel denken helpt wanneer je:

• Feiten en meningen van elkaar wilt onderscheiden.
• Overzicht wilt krijgen in een ingewikkelde situatie.
• Een probleem stap voor stap wilt oplossen.
• Een besluit wilt nemen.
• Jouw gevoelens beter wilt begrijpen.
• Blijft voelen terwijl je nadenkt.

Je vlucht in rationaliseren wanneer je:

• Ieder gevoel onmiddellijk wilt verklaren.
• Jouw emoties ongeldig maakt omdat ze niet logisch zijn.
• Alleen nog over een ervaring praat.
• Direct een oplossing zoekt zodra iets pijn doet.
• Afstand neemt wanneer een gesprek emotioneel wordt.
• Jouw verstand gebruikt om kwetsbaarheid te vermijden.

Het verschil zit niet in het denken zelf. Het verschil zit in de vraag of jouw verstand je helpt om de werkelijkheid te begrijpen of helpt om jouw gevoel buiten de deur te houden.

Waarom voelt logica veiliger dan gevoel?

Als jouw innerlijke kind zich bedreigd voelt, komen de bodyguards in het geweer. De rationele denker is daar zo’n voorbeeld van, net als de innerlijke criticus, de perfectionist, de controlefreak, de pleaser of de vechter. Negatieve ervaringen uit het verleden kunnen ervoor hebben gezorgd dat de rationele denker bij jou actief is geworden. Misschien waren gevoelens thuis niet welkom. Misschien werd kwetsbaarheid gezien als zwakte, ging verdriet rechtstreeks de doofpot in of kreeg je te horen dat je je niet zo moest aanstellen. Logica bood dan controle. Feiten waren overzichtelijker dan gevoelens en analyseren gaf afstand.

• Ben je bang om je kwetsbaar op te stellen?
• Ben je bang om pijn of negatieve gevoelens te doorleven?
• Ben je bang dat anderen jou zwak vinden?
• Schakel je jouw emoties uit?
• Kun je niet meer bij jouw gevoelens komen?
• Zit je innerlijk op slot?

Wanneer gevoelens vroeger weinig ruimte kregen, kun je hebben geleerd dat verstand veiliger is dan beleving. Je denkt dan niet alleen na omdat je dat goed kunt. Je gebruikt denken ook om niet overspoeld te raken.

Wat brengt de rationele denker je?

De rationele denker brengt je ook iets. Wat dan?

• Overzicht.
• Structuur.
• Grip op het leven.
• Helder en logisch nadenken.
• Problemen oplossen.
• Kalm blijven in moeilijke situaties.
• Informatie ordenen.
• Hoofd- en bijzaken onderscheiden.
• Verbanden zien.
• Afstand bewaren wanneer chaos dreigt.

De rationele denker blijft bestaan omdat hij niet alleen iets vermijdt, maar ook veel oplevert. Hij brengt helderheid waar chaos dreigt en kan in werk en relaties bijzonder waardevol zijn. Geen wonder dat je hem niet zomaar naar huis stuurt.

Achter deze overlevingsstrategie zitten vaak echte kwaliteiten. Op de pagina over talent en overlevingsstrategie lees je hoe je in moeilijke omstandigheden teruggrijpt op wat jou van nature goed afgaat.

Wanneer gaat er een oranje lampje branden?

Hoewel het je iets brengt, wordt het tijd dat er een oranje lampje gaat branden wanneer jouw verstand alle andere signalen begint te overrulen.

• Je voelt geen contact met jezelf: de innerlijke contactdraad tussen hoofd en hart lijkt doorgeknipt.
• Je zit in de vriesstand en komt daardoor kil en koel over.
• Je toont weinig empathie of inlevingsvermogen.
• Je ervaart weinig contact met de ander in een relatie.
• Je komt gevoelsarm over.
• Je legt gevoelens vooral uit.
• Je draagt direct oplossingen aan wanneer iemand iets deelt.
• Je wordt ongemakkelijk van emoties van anderen.
• Je weet niet goed wat je zelf nodig hebt.
• Je negeert lichamelijke en emotionele signalen.

Een gevoel is geen rechtbankzaak. Je hoeft niet eerst voldoende bewijs te verzamelen voordat je verdrietig, bang of boos mag zijn. Gevoelens vertellen niet altijd de hele waarheid, maar ze vertellen wel iets over jouw beleving. Wanneer je ze voortdurend wegredeneert, mis je een belangrijk deel van de informatie.

Welke kwaliteit zit achter de rationele denker?

Achter ieder overlevingsmechanisme schuilt een kwaliteit. Je grijpt op jouw talenten terug als het moeilijk wordt. Bij de rationele denker kunnen dat de volgende kwaliteiten zijn:

• Je hebt helicopterview.
• Je bent analytisch.
• Je bent rationeel ingesteld.
• Je houdt onder moeilijke omstandigheden jouw hoofd koel.
• Je kunt objectief kijken.
• Je verwerkt snel veel informatie.
• Je ziet patronen en verbanden.
• Je kunt ingewikkelde vraagstukken structureren.

Het verstand is niet het probleem. Het probleem ontstaat wanneer jouw verstand het gevoel gijzelt. Analytisch vermogen is een kracht, maar wanneer je het automatisch inzet om pijn te vermijden, wordt diezelfde kracht een beschermingsmuur.

Wat zegt de rationele denker tegen jou?

Hoe communiceer je met jezelf? De rationele denker zegt:

• ‘Iets is pas waar als je het logisch kunt verklaren.’
• ‘Stel je toch niet zo aan, er is feitelijk niets aan de hand.’
• ‘Wat een onzin, dat kun je toch nergens op staven?’
• ‘Doe niet zo raar, daar zit geen logica in.’
• ‘Daar schiet je toch niets mee op?’
• ‘Laten we eerst even naar de feiten kijken.’
• ‘Waarom zou je daar verdrietig om zijn?’

Zo wordt gevoel steeds opnieuw voor de rechtbank van het verstand geroepen. Zonder hard bewijs volgt vrijspraak voor de feiten en veroordeling van het gevoel. Dat klinkt misschien slim, maar jouw gevoel laat zich niet altijd wegsturen door een goed opgebouwde pleitnota.

Welke overtuigingen voeden de rationele denker?

Overtuigingen spelen een grote rol bij de rationele denker. Wellicht kreeg je ze mee van vader en moeder. Hoe gingen ze thuis om met emoties en gevoelens? Werden die beleefd? Of gingen die regelrecht de doofpot in? Werden ze gedeeld? Of werden ze gesmoord?

Misschien hoorde je uitspraken als:

• ‘Het is nu eenmaal niet anders.’
• ‘Soms moet je het maar nemen zoals het is.’
• ‘Huilen lost niets op.’
• ‘Stel je niet zo aan.’
• ‘Alleen feiten tellen.’
• ‘Wat je niet kunt verklaren, bestaat niet.’
• ‘Je moet sterk blijven.’
• ‘Gevoelens maken alles alleen maar ingewikkelder.’

Zo kun je vervreemd raken van spontaniteit, intuïtie en voelen. Daar zit de kern. Het leven moet niet alleen beredeneerd worden, maar het leven mag beleefd worden.

Hoe herstel je de verbinding tussen hoofd en hart?

Belangrijk is om weer bij je gevoel te komen. Iemand vroeg me ooit: ‘Hoe kom ik dan bij mijn gevoel?’ Mijn antwoord was: ‘Ook dat is een rationele vraag, alsof het om een Excel-formule gaat, alsof daarvoor een systematische aanpak te bedenken valt.’ Maar toch is het de kern. Niet alles is verstandelijk te begrijpen of te verklaren.

Verklaar niet meteen wat je voelt

Probeer een gevoel eerst op te merken zonder het onmiddellijk te analyseren, te relativeren of op te lossen. Verdriet hoeft niet meteen een oorzaak-gevolganalyse te krijgen. Boosheid hoeft niet direct te worden beoordeeld. Laat het gevoel eerst bestaan.

Merk op wat er in jouw lichaam gebeurt

Gevoelens zijn niet alleen gedachten. Misschien merk je spanning in jouw buik, druk op jouw borst, een brok in jouw keel, onrust in jouw lijf of een verandering in jouw ademhaling. Jouw lichaam kan iets aangeven voordat jouw verstand er een sluitende verklaring voor heeft gevonden.

Geef woorden aan jouw gevoel

Probeer eerst te benoemen wat je voelt: verdrietig, bang, boos, teleurgesteld, geraakt, opgelucht of onzeker. Niet meteen waarom. Eerst wat. Dat klinkt eenvoudig, maar voor de rationele denker is het soms een hele exercitie zonder spreadsheet.

Zoek ervaringen die jou laten voelen

Wat jou kan helpen is wandelen, tuinieren, muziek luisteren of maken, een gesprek van hart tot hart, een goed boek, een snotterfilm of herinneringen ophalen. Niet omdat dit een gegarandeerde formule is, maar omdat zulke ervaringen je uit het analyseren en dichter bij de beleving kunnen brengen.

Laat een gevoel bestaan zonder het op te lossen

Niet ieder gevoel is een probleem dat gerepareerd moet worden. Soms wil het alleen gevoeld, erkend en gedeeld worden. Dat vraagt dat je niet meteen met een verklaring, advies of oplossing klaarstaat.

Op de pagina over gevoelens toestaan en ervaren lees je verder hoe je ruimte kunt maken voor wat er in jou leeft.

Beredeneren is de rede eren

Ik heb het zo geleerd: alles beredeneren is de rede, het verstand, eren. Daar is op zichzelf niets mis mee. Jouw verstand helpt je om te begrijpen, te ordenen en problemen op te lossen. Maar wanneer je alleen de rede eert, ga je voorbij aan jouw gevoel, aan de beleving en aan de ervaring.

Hoofd en hart zijn geen tegenstanders. Je hoeft jouw verstand niet uit te schakelen om te kunnen voelen. Je mag jouw verstand gebruiken en tegelijkertijd luisteren naar wat jouw gevoel en lichaam aangeven. Gebruik je verstand, vergeet niet te voelen, dat is mijn devies.

Wat hebben rationaliseren en autonomie met elkaar te maken?

Autonomie betekent niet dat je minder rationeel moet worden. Het betekent dat je keuzevrijheid ontwikkelt. Je kunt nadenken wanneer de situatie daarom vraagt en voelen wanneer er iets in jou geraakt wordt. Je hoeft emoties niet langer ongeldig te verklaren omdat ze niet logisch, handig of bewijsbaar zijn.

Je krijgt meer autonomie wanneer feiten en beleving naast elkaar mogen bestaan. Je kunt helder nadenken zonder jezelf emotioneel af te sluiten. Je kunt kwetsbaar zijn zonder onmiddellijk alle controle kwijt te raken. Hoofd en hart kunnen weer samenwerken.

Beredeneren is de rede eren. Daar is niets mis mee. Maar het leven moet niet alleen beredeneerd worden. Het leven mag ook beleefd worden. Gebruik je verstand, vergeet niet te voelen.

Veelgestelde vragen over rationaliseren

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over rationaliseren, rationeel denken en contact met gevoel.

Wat is rationaliseren?

Rationaliseren betekent dat je een emotionele of pijnlijke ervaring vooral met jouw verstand probeert te begrijpen, zodat je haar niet volledig hoeft te voelen. Je zoekt naar logische verklaringen, feiten en oorzaken.

Wat is het verschil tussen rationeel denken en rationaliseren?

Rationeel denken helpt je om overzicht te krijgen en problemen op te lossen. Rationaliseren wordt een overlevingsstrategie wanneer je jouw verstand gebruikt om gevoelens te vermijden, ongeldig te maken of op afstand te houden.

Waarom valt rationaliseren onder coping?

Rationaliseren valt onder coping omdat het een manier is om met pijn, kwetsbaarheid en spanning om te gaan. Logica en analyse geven grip en voorkomen dat je door gevoelens wordt overspoeld.

Hoe herken je dat je gevoelens wegredeneert?

Je zoekt onmiddellijk naar verklaringen, relativeert wat je voelt, vraagt om bewijs of maakt van iedere emotie een probleem dat opgelost moet worden. Je kunt precies uitleggen wat er speelt, maar ervaart weinig contact met jouw gevoel.

Hoe herstel je de verbinding tussen hoofd en hart?

Door gevoelens niet meteen te verklaren, lichamelijke signalen op te merken, woorden te geven aan wat je voelt en ervaringen toe te laten die je uit het analyseren en dichter bij de beleving brengen.