home / persoonlijke ontwikkeling / assertiviteit / assertieve communicatie / monddood gemaakt

Ben jij monddood gemaakt?

Iemand zei pas: ik ben gewoon monddood gemaakt. Het is een zinsnede die letterlijk vaak even tussen neus en lippen gezegd wordt. Maar dat gaat te snel en dat is te zacht. Dan ga je voorbij aan hoe erg het is wanneer je het zwijgen wordt opgelegd. Want als je monddood bent, dan wordt het leven uit je mond gehaald. Dan hou je de kaken letterlijk op elkaar. Je slikt je tong nog liever in dan dat je iets zegt. Jouw stem wordt het zwijgen opgelegd. En ik heb geleerd dat de stem de spiegel van de ziel is. Hoe erg is het als daar het leven uit gehaald is? Dan kun je niet meer communiceren. Je kunt niet meer delen wat er in jou leeft.

Dit artikel hoort bij de serie over assertief communiceren: zeggen wat je denkt, voelt en wilt.

Werd jij vroeger thuis al monddood gemaakt?

Misschien begon het vroeger thuis, bij een dominante vader of moeder. Annemarie vertelde pas: ‘Bij ons thuis was vaders wil wet. Zoals hij het zag, zo was het en zo moest het. Tegenspraak werd niet geduld. Hij was het die bepaalde hoe het hoorde en hij wist wat goed was en wat kwaad was.’ En Annemarie kon maar 1 ding doen: luisteren, want tegenspreken werd niet geduld. Misschien herken je uitspraken als:

• ‘Hou je mond als grote mensen praten.’
• ‘Geen tegenspraak.’
• ‘Jij hebt helemaal niets te willen.’
• ‘Omdat ik het zeg.’
• ‘Na alles wat wij voor jou doen, durf jij dit te zeggen?’
• ‘Je moest je schamen met je grote mond.’

Natuurlijk moeten ouders grenzen stellen. Een kind kan niet overal over beslissen en hoeft niet altijd zijn zin te krijgen. Maar een kind heeft wel iets te vertellen. Ook wanneer het boos, verdrietig of teleurgesteld is. Ook wanneer het iets anders vindt dan vader of moeder. Je kunt als ouder zeggen: ‘Ik begrijp dat je boos bent, maar we doen het toch zo.’ Dan heb je geluisterd en neem je een besluit. Dat is iets anders dan een kind kleineren omdat het een eigen mening heeft. Misschien mocht jij thuis veel vertellen, zolang het maar paste bij wat papa of mama wilde horen. Maar zodra je vertelde dat je ergens last van had, veranderde de sfeer. Dan was je lastig, ondankbaar of brutaal.

Waar moest je dan met jouw verhaal naartoe?

Aanvoelen wanneer je beter kon zwijgen

Op den duur voel je wanneer je mag spreken en wanneer je beter kunt zwijgen. Je weet precies de momenten. Je hoorde het al aan de stem of je voelde het aan de sfeer. Je wilde iets vragen, maar dacht: nu maar niet. Je was ergens verdrietig over, maar wilde de sfeer niet bederven. Je vond iets oneerlijk, maar wist dat er boosheid zou komen wanneer je erover begon. Zo kan zwijgen een manier worden om jezelf door een moeilijke situatie heen te helpen. Je voorkomt een uitbarsting, verwijten of weer zo’n gesprek waarin je uiteindelijk zelf de schuld krijgt. Ik zou daarom voorzichtig zijn met de uitspraak dat jij vroeger gewoon een stil kind was. Misschien was dat zo. Maar misschien had jij veel te vertellen en was er weinig ruimte om het te zeggen.

De gevolgen kunnen groot zijn

Weet je waarom Annemarie zich meldde bij ons? Ze voelt altijd een blokkade als ze moet spreken in een werkoverleg of meeting. Altijd is er een soort van remming, een geremd zijn, een gereserveerd zijn. En toen we dat verbonden aan het woord monddood, toen viel bij haar een kwartje. Ja, vroeger stond op haar rapport al dat ze ‘stil’ was, een beetje verlegen en teruggetrokken. En dat beeld is ook nog tussen haar oren gaan zitten, namelijk dat ze nu eenmaal zo was. En dat er ook weinig aan te doen zou zijn. Ik noem wat mogelijke gevolgen:

• Je voelt je heel vaak niet vrij om te spreken.
• Je bent minder ad rem en je moet langer nadenken voor je wat zegt.
• Soms hakkel je en heb je het gevoel dat je in je woorden stikt.
• Je voelt paniek als je onverwacht een beurt krijgt in een werkoverleg.
• Je hebt een hekel aan je eigen stem.
• Je kunt niet zo goed formuleren als je in gesprek bent.
• Je let heel erg op hoe de ander jou ontvangt.
• Je bent onduidelijk gaan praten of je slikt je woorden in.

Een mogelijk gevolg is dat je later dichtklapt of blokkeert tijdens een gesprek. Je wilt iets zeggen, maar op het moment zelf komen de woorden niet. Misschien verwacht je opnieuw dat je wordt afgekapt, uitgelachen of terechtgewezen. Dat betekent niet dat iedereen die dichtklapt vroeger monddood is gemaakt. Wel kan het een reden zijn om te onderzoeken wat jij hebt geleerd over jezelf uitspreken.

Wat doet het met je?

Wanneer jouw woorden telkens worden afgekapt of afgewezen, kun je aan jezelf gaan twijfelen. Mag ik dit wel vinden? Stel ik me aan? Ben ik inderdaad zo moeilijk? Een overmatige controle van ouders kan psychische gevolgen voor de kinderen hebben. Denk aan het sturen van een kind via schuld, schaamte of het gevoel dat liefde afhankelijk is van gehoorzaamheid. Dat is iets anders dan duidelijke regels stellen. Het vertrouwen kan beschadigd worden. En vertrouwen en veiligheid noem ik de bakermat van communiceren. Voelde jij je veilig genoeg om wat te zeggen? Mocht je vertellen dat je bang was? Mocht je boos zijn op iets wat oneerlijk voelde? Kon je zeggen dat een opmerking van je vader of moeder jou pijn deed? Of moest je vooral zorgen dat de ander geen last van jou had?

Kun je er lichamelijk last van hebben?

Wanneer je voortdurend spanning ervaart, kan ook jouw lichaam daar last van krijgen. Misschien lig je na een gesprek wakker. Je bent nog bezig met wat er gezegd werd en met alles wat jij had willen zeggen. Of je ziet zo tegen een volgend gesprek op dat je de spanning vooraf al voelt. Het wringt als het ware van binnen. Ik las pas op een website bij orofaciaal fysiotherapeut Ina Alberts hoe zij kaakklachten verklaart vanuit misbruik waarover lang is gezwegen. Ze zegt: ‘Tandenknarsen is soms het lichaam dat fluistert wat de stem niet durfde te zeggen.’

Niet je zin krijgen is iets anders

Ik vind het belangrijk om hier duidelijk over te zijn. Je bent niet monddood gemaakt zodra iemand het met je oneens is. Een ander mag jouw voorstel afwijzen. Een ouder mag een grens stellen. Een leidinggevende mag een besluit nemen waar jij niet achter staat. En iemand mag zeggen: ‘Ik wil hierover praten, maar nu lukt het mij niet.’ De vraag is of jouw verhaal ruimte krijgt. Mag je jouw bezwaar uitleggen? Wordt er geluisterd? Komt dat uitgestelde gesprek er ook werkelijk? Je hoeft geen gelijk te krijgen om serieus genomen te worden. Maar wanneer je telkens wordt beschaamd, bedreigd of aangevallen zodra je iets zegt, is er meer aan de hand dan een verschil van mening.

Jouw verhaal mag er zijn

Misschien ben je zo gewend geraakt om rekening te houden met de reactie van de ander dat je nauwelijks nog stilstaat bij wat jij zelf vindt. Dan zou ik je willen vragen: wat heb jij al die tijd voor je gehouden? Wat mocht er niet gezegd worden? Waar werd niet naar gevraagd? Je hoeft daar niet meteen een helder antwoord op te hebben. Misschien moet je zoeken, twijfel je of kom je later terug op wat je hebt gezegd. Dat mag allemaal bij een gesprek horen. Ik gun je dat je kunt ervaren hoe het is wanneer iemand blijft luisteren terwijl jij jouw woorden zoekt. Wanneer je iets mag vertellen zonder eerst te hoeven bewijzen dat je niet lastig, ondankbaar of overgevoelig bent. Misschien komt er dan iets naar boven wat je al heel lang met je meedraagt: ik had wel iets te zeggen. Er werd alleen niet naar geluisterd.

Hoe krijg je weer ruimte voor jouw stem?

Ik zou je niet zomaar willen toeroepen dat je voortaan voor jezelf moet opkomen. Alsof je dat nog nooit hebt geprobeerd. Misschien heb je juist heel vaak geprobeerd iets duidelijk te maken. Begin eens bij wat je zelf merkt. Wat wilde je zeggen? Wanneer slikte je het in? En wat verwachtte je dat er zou gebeuren? Daar kun je woorden aan leren geven. Misschien eerst bij iemand bij wie je je vertrouwd voelt. Iemand die niet meteen uitlegt waarom jij het verkeerd ziet, maar vraagt: ‘Wat wilde je eigenlijk vertellen?’

In een gesprek kun je soms beginnen met een eenvoudige zin: ‘Ik wil mijn gedachte graag afmaken.’ Of: ‘Je hoeft het niet met mij eens te zijn, maar ik wil wel vertellen hoe ik het ervaar.’ Of dat mogelijk is, hangt ook af van de ander en van jouw situatie. Wanneer spreken werkelijk nadelige gevolgen kan hebben, moet je dat serieus nemen. Dan kan steun zoeken een belangrijkere eerste stap zijn dan opnieuw alleen het gesprek aangaan.

Spreekangst: als alle ogen op jou gericht zijn

Een vrouw die ik mocht coachen, kon in een persoonlijk gesprek prima vertellen wat haar bezighield. Maar tijdens een werkoverleg gebeurde er iets anders. Terwijl haar collega’s aan het woord waren, was zij al bezig met haar eigen beurt. Wat moest ze straks vertellen? Ondertussen hield ze iedereen in de gaten: hoe keek die collega, hoe zat de ander erbij? Tegen de tijd dat ze mocht spreken, voelde haar mond droog en kreeg ze het gevoel dat haar keel dichtging.

Tijdens de gesprekken vertelde ze ook over een ernstig ongeluk toen ze klein was. Daarbij had ze, zoals ze het zelf omschreef, bijna haar tong ingeslikt. Ze vroeg zich af of haar angst om te stikken daarmee te maken kon hebben. Dat verband konden we niet vaststellen, maar die angst hoorde wel bij haar verhaal. Wat steeds duidelijker werd: zij had genoeg te vertellen, maar zodra alle ogen op haar gericht waren, raakte ze gespannen. Haar aandacht ging naar de gezichten van de anderen en naar wat er straks mis kon gaan. Toen haar leidinggevende het vaste rondje eens losliet en haar spontaan iets vroeg, ging het goed. Later vertelde ze dat ook het voorstellen in een nieuwe groep zonder moeite was gegaan. Ze oefende om haar aandacht bij haar eigen verhaal te houden, in plaats van voortdurend te kijken hoe iedereen reageerde.

Ik vind dat belangrijk. Achter weinig zeggen kan veel schuilgaan. Bij haar bleek het geen gebrek aan woorden. Het ging om de spanning die ontstond zodra zij zichtbaar werd. Dat maakt haar verhaal nog geen bewijs van monddood gemaakt worden, maar het laat wel zien waarom ik eerst wil begrijpen wat iemand tegenhoudt voordat ik zeg: je moet gewoon wat meer van je laten horen.

Meer over jezelf uitspreken

Binnen het thema over assertief communiceren kun je verder lezen over deze onderwerpen:

• Je mening vormen en durven geven.
• Een gesprek aangaan en gaande houden.
• Dichtklappen of blokkeren tijdens een gesprek.
• Gevoelens opkroppen en leren uitspreken.
• Hulp leren vragen en vraagverlegenheid.
• Complimenten geven en ontvangen.